Van de republiek Carthago.

De gesteldheid van de Republiek Carthago heeft te veel gelykheid met de regeeringe van Groot-Britannie, dan dat zy niet de oplettendheid van het Engelsche volk tot zig zou trekken. Men ziet deze twee Staten hetzelfde tafereel in verschillende tyden opleveren. Hunne vlaggen zyn even zeer geëerbiedigd ter zee, waarover zy de heerschappy hebben. Hun bloejende koophandel ontlast hen van het overtollige, en voert hun de rykdommen van den buitenlander toe. Magtig ter zee, door zig zelven, strekken zy hunne heerschappy te lande uit, door buitenlanders te bezoldigen, die hun hun bloed en hunne rust verkopen.

Wanneer wy het handeldryvend Carthago onderzoeken, voor zo ver het de Romeinen tot naburen hadt, die altyd met de begeerte van overwinningen ingenomen waren; wanneer wy de natuur gadeslaan van de krygsmagt dezer twee natien, die met elkander om den voorrang twistten, dan zullen wy bevinden, dat het lot der Engelschen met betrekkinge op Frankryk, hetzelfde moet zyn als dat van Carthago met opzigt op de Romeinen. De ondergang van deze Republiek, de bloejendste van de gantsche wereld, en de gedugtste vyand, welken Rome ooit te bestryden heeft gehad, verdient, dat zy 'er hunne aandagt op vestigen. Hare gebreken zyn leringen, die hen onderrigten moeten; wy zullen ontdekken, dat haar voorspoed zyn begin nam en bloejend werdt, door de uitgestrektheid van haren koophandel, die, terwyl hy haar verrykte,

hare naburen zwakker en armer maakte, en dat zy nooit onder de zegepralende wapenen der Romeinen zou zyn bezweken, indien gene inlandsche onlusten hare gesteldheid veranderd hadden. Elk staatkundig lighaam behoudt ligtelyk zynen goeden staat, indien het gene inwendige gebreken heeft. Het draagt het zaad van zynen ondergang met zig om.

De Carthagers beginnen gene vertoning in de geschiedenis te maken, dan ten tyde van den eersten Punischen oorlog. Men kent noch hunnen oorsprong noch hunne vorderingen, dewyl het hun aan schryvers heeft ontbroken, om de daden hunner voorzaten aan de nakomelingschap medetedeelen. Wy weten niets van hun, dan het gene hunne vyanden goedgevonden hebben, ons van hun te berigten. Hun getuigenis is verdagt; deze schryvers hebben by gebrek van oude gedenkstukken toevlugt genomen tot overleveringen, welken de tyd en de nationale haat veranderd hadden. Opstellers zonder oordeelkunde, hebben zy de ware gebeurtenissen met de fabelen verward. De een, weinig onderrigt van de regeringe dezer Republiek, heeft over derzelver zeden en wetten het vonnis opgemaakt uit de ongebondenheid van uitheemsche soldaaten, waaruit hare legers bestonden; de ander, door den nyd gedreyen, heeft zyne schoonste trekken mismaakt door de kwaadaartigheid zyner aanmerkingen, en de bitterheid der berispinge.

Aristoteles, beter onderrigt, en minder aan vooroordeelen verslaafd, berigt ons, dat de regering van Carthago op de gronden der gezondste staatkunde gebouwd was. Inderdaad, het ontwerp harer wetgevinge moet wel met elkander verbonden, en wel overdagt geweest zyn, dewyl in den tyd van vyf-honderd jaren, welken sedert het be-

gin harer grondlegginge tot op den tyd, wanneer dees Wysgeer schreef, verliepen, de rust van Carthago door generhande oproer gestoord werdt. Geen Staatzugtige verhief zig tegens deszelfs vryheid. Daar zy allen te vreden waren met hunne vryheid, bepaalden zy hunne wenschen tot de behoudenis hunner onafhankelykheid, en rigtten dezelve nooit tot de dwingelandy.

De Staatsgesteldheid van Carthago moet zeer verstandig ingerigt geweest zyn, wanneer men overweegt, dat elke ryke en handeldryvende natie haren voorspoed alleen aan de wysheid harer wetgevinge verschuldigd is. Het is daar, dat het geluk, welk de wetten verschaffen, derzelver duurzaamheid verzekert; indien zy eenige verandering ondervindt, zo is het veeleer, om dezelven verder uittestrekken dan om ze te vernietigen. Te vergeefs doet de listige staatkundige schoonschynende beloften; eene natie weet te veel, wat haar van het aannemen van een verderflyk staatsgestel te wagten staat, wanneer zy wetten maakt, het is, om haar geluk te verzekeren, en om hare dienstbaarheid te voorkomen.

Het lot van een oorlogzugtig volk heeft hetzelsde voordeel niet. Zyne onbestendige en veranderlyke wetgeving waakt niet, dan voor tegenwoordige behoeften, en heeft geen vooruitzigt op het toekomende; het is daar, dat de wetten elkander opvolgen, tegen elkander stryden en zigzelven vernietigen. Dezelver menigvuldigheid wordt eene belemmerende en moejelyke oeffening; de burger verdwaalt in zyn eigen land, waar de wegen hem onbekend zyn. Onophoudelyk maakt men nieuwe inrigtingen, om de ouden uitteleggen. De Staat is een wan-

kelend gebouw, welk men onderstut, om deszelfs val te vertragen.

Carthago, van gedugte vyanden omringd, hadt rust van binnen, en was zegepralend van buiten. Zyn koophandel hadt 'er het magazyn der wereld van gemaakt. Zyne schepen, welken op de zeën dobberden, verzekerden 'er de heerschappy van. Dit volk tegelykkrygsman en handeldryvend, is een bewys, dat deze twee hoedanigheden met elkander kunnen vereenigd worden. Inderdaad, menschen, door de moejelykheden der scheepvaart verhard, en aan den invloed der verschillende klimaten gewend, moeten eene natie van soldaten uitmaken. De gewoonte, om op zyn graf te gaan, en zonder ophouden den dood aan zyne zyde en onder zyne voeten te zien, moet 'er den schrik voor verminderen; door het gevaar te tarten, maakt men 'er zig gemeenzaam mede.

Het is zeer bezwaarlyk, zig een juist denkbeeld van het karakter der Carthagers te vormen. De Romeinen, hunne vyanden, hebben hen met aanstotelyke kleuren afgeschilderd. Hun penseel, door den haat bestuurd, heeft ons slegts een tafereel van inbeeldinge nagelaten, waar alles reuzenagtig en mismaakt is. Het was de eenige uitvlugt, welke deze onmenschelyke en hoogmoedige overwinnaars overig was, die hun wreed en trouwloos gedrag niet konden regtvaardigen, dan door hunne misdaden dezer ongelukkige Republiek te last te leggen. Titus Livius, hoewel een hoogagter van de Romeinen, is genoodzaakt, het te erkennen. De Grieken, om de schande hunner nederlage te verzagten, hebben hen op hunne beurt afgeschilderd als een wreed en meineedig volk. Maar deze Grieken, welsprekende leugenaars,

hebben hunne vyanden altyd gezogt veragtelyk te maken, en wanneer zy hen niet konden overwinnen, zyn ze wel geslaagd in hen te lasteren.

Men werpt den Carthagers bovenal eene onverzadelyke gierigheid voor de schenen, welke, om zig te voldoen, gene schaamte gebruikt in de verkiezinge der middelen. Dit verwyt is gegrond op hunne handeldryvende naarstigheid, welke by alle volkeren niet anders wordt gaande gemaakt, dan door de begeerte, om zig te verryken. De aanzienlykste burgers van Carthago, het zy door hunne geboorte of waardigheden, zagen niets veragtelyks in eene bezigheid, welke, terwyl zy eenen ieder in 't byzonder verrykte, tevens geboorte gaf aan den overvloed van het gemeen. Zy verwierpen dat barbaarsch vooroordeel, welk de behoeftige en hoogmoedige luiheid veradelt, en welk de nyvere werkzaamheid doet kwynen. De afstammelingen der Gothen Hunnen, en Vandalen hebben hunne dwaling lief. Laten wy den doek, die hunne oogen bedekt, niet zoeken wegterukken; mogten zy altyd meer aanzien daarin vinden, dat zy onnut bleven kwynen, dan dat zy de natien met hunne naarstigheid cynsbaar maakten. Het is niet, dat hunne gesteldheid gebrekkelyk is, doordien zy de edelen van de bron der rykdommen terug houdt; maar om dat een volk altyd ongelukkig is, wanneer de wet het tot de armoede veroordeelt, en agting aan den rykdom hegt,

Het is waar, dat, wanneer de koophandel de rykdommen van Carthago vermenigvuldigd hadt, zy 'er de veilgeving in zwang gebragt hadden. Men dreef 'er openbaren koophandel met bedieningen en waardigheden; maar in weerwil van dit algemeene bederf, merkt Poly-

bius aan, dat men door een overblyfzel van schaamte alleen die genen tot de eerste bedieningen verhief, welken derzelven te regt waardig waren, en het aanzien, zig te onregt door den ryken aangematigd, verminderde den eerbied niet, welken men aan deugden en bekwaamheden verschuldigd was. Men kan 'er van oordeelen door die menigte grote mannen, welken men aan het hoofd van hunne legers ziet; allen regtvaardigden zy de verkiezing, welke men in hun gedaan hadt. Het is waar, het gezag eener party hadt somwylen de overhand, en de onkunde ondermynde de verdienste: maar dit was een haast voorbygaand kwaad. De hand, die den afgod hadt verheven, wierp denzelven welhaast ter aarde.

De Romeinen hebben de Carthagers ook van wreedheid beschuldigd. Dit hoogmoedig volk heeft geoordeeld de smet, welke het onteerde, te kunnen wegnemen, door dezelve zynen vyand aantewryven. Inderdaad, wat volk was ooit wreder dan deze verwinnaars, die na de koningen van hunnen troon te hebben gesloten, dezelven, aan hunnen wagen gebonden, met zig sleepten, hen overgevende aan de spotternyen van een onbeschoft gepeupel, en, na hen in de afschuwelykheden der gevangenis te hebben laten zugten, hunne ellenden eindigden, door hen ter dood te veroordeelen? De vertelling van Regulus is uitgevonden, om hunne wreedheid te regtvaardigen, welke toen niets anders dan een regt van wedervergeldinge was. De vernuftige verdigtselen hunner Poëten hebben dezen leugen opgesierd, welken hunne jaarboeken gezag bygezet hebben. Diodorus de Sicilier en Polybius, hoewel vleiers der Romeinen, heb-

ben schaamte genoeg gehad, om 'er niet van te spreken. De Grieken, zo driftig gezet, om hunnen vyand te lasteren, hebben deze fabel niet overgenomen. Daarenboven, de Romeinsche schryvers spreken 'er op zulk eene verschillende wyze van, dat zy ons de ongerymdheid daarvan genoeg aantonen.

De Grieken, minder verbitterd dan de Romeinen, schilderen ons de Carthagers af als eene onbeschaafde natie, en vyanden van kunsten en wetenschappen. Rollin, die deze dwalingen heeft nageschreven, verzekert, dat hunne opvoeding zig bepaalde, om te kunnen lezen, schryven en cyfferen, en dat een Carthager wysgeer een wonderteken onder de Geleerden zou geweest zyn. Dees deugdzame geschiedschryver hadt voor de Grieken de leerzaamheid van eenen leerling voor de meesters, die hem onderwezen hebben; hy was geheel met eenen godsdienstigen eerbied ingenomen voor alles, wat uit deze bron kwam, en hun getuigenis was nooit by hem verdagt. Maar zyne ligtgelovigheid is zo veel te meer te laken, om dat hy niet onkundig kon zyn, dat de Carthagers, even bekwame als stoute schippers, de beste scheepsbouwers waren, dat geen volk met hun gelyk stond in alle de handwerkskunsten, dat zy de kunst, om de plaatsen te verdedigen en aantetasten, zeer verre gedreven hadden, en eindelyk dat Carthago pronkte met openbare gebouwen, die van meesters der kunst hoog geagt werden. Zy waren tot deze ryke kundigheden opgeklommen, hoewel het gebruik van het kompas hun onbekend ware.

Men kan hun derhalven den roem niet betwisten, dat zy de eerste meesters in de Landmeetkunde, de Sterrekunde, en de andere takken der Wiskunde, geweest zyn.

Het was bovenal de Landbouwkunde, waarin ze de grootste vorderingen maakten. De Romeinsche Raad gaf bevel, om de werken van Magon over deze kunst te vertalen, ten dienste van de Romeinen en van hunne volkplantingen, en zy rekenden het zig niet tot schande, van hunnen vyand het gelukkig geheim overtenemen, om de vrugtbaarheid des aardryks voorttehelpen.

De grote mannen, uit den schoot van Carthago voortgekomen, zyn een bewys, dat de opvoeding der jeugd zig niet tot de voorwerpen van den Koophandel alleen bepaalde. Het voorbeeld van Hannibal is genoeg, om ons te tonen, dat de opvoeding te Carthago even zeer werdt in agt genomen, als by de beschaafdste en verligtste volkeren. Het was geen van die Veldheeren, die, door eene doldriftige stoutheid aangevoerd, zig als eene watervloed verspreiden in gewesten zonder dyk en zonder verdediginge. Geboren tot den oorlog, voerde hy denzelven volgens vaste grondbeginzelen, in eenen ouderdom, wanneer men nog niets aan de ondervindinge verschuldigd is. Driftig voor de belangen van zyn Vaderland, wilde hy niet overwinnen dan voor het zelve; hy behield voor zig alleen den roem; de roofgoederen der Natien verrykten Carthago. Zyne berispers, buitensporig in de afbeeldinge zyner ondeugden, hebben zyne belangeloosheid nooit durven lasteren. Hy was niet alleen de grootste Veldoverste van zyne eeuw, maar ook de bekwaamde staatsman, eene wetenschap, welke eene overdagte letteroeffening en beschaafde zeden onderstelt.

Het scheen, dat de Carthagers de kunsten van pragt en sieraad den Grieken overlieten. De Schilder-

kunst, de Digtkunde, en de Muziek, waren by hen onbekende kunsten. Huishoudelyk zelfs tot in hunne vermaken, gebruikten zy hunne rykdommen tot voortreffelyker en nuttiger gebruiken. De landsschatkist werdt niet geopend, dan om vloten uitterusten, om den koophandel verder uittestrekken, en om de volkplantingen te beschermen; al wat niet dan tot pragt en sieraad diende, werdt onwaardig geoordeeld, om een vry, handeldryvend, en dapper volk bezig te houden.

De nationale smaak der Engelschen heeft veel overeenkomst met den smaak der Carthagers, waarvan zy niet afwyken, dan door hunne neigingen geweld aantedoen; laten zy zyn het gene zy waarlyk zyn, en zy zullen hun volmaaktelyk gelyken. Het is niet op hun eiland, waar men grote schilders en grote Beeldhouwers moet zoeken. De Muziek is by hen minder een vermaak van gevoelen dan van overneminge. Het zyn de weelde en de agting, welken hunne neigingen te ondergebragt, of liever van de regte voorwerpen afgewend hebben; de zoetluidendste tonen laten hunne ziel koud en bedaard; zy hebben in waarheid digters, maar dezelven hebben meer nadruk dan aangenaamheid. Verheven, en dikwyls wandrogtelyk, slagen zy beter in het zingen van de Helden en de Duivelen, dan in het schilderen van de bevalligheden en de eenvoudige schoonheid der Nature.

Men schryft hun, zo wel als den Carthagers, een overblyfzel van woestheid toe, welke de opvoeding wel kan verzagten, maar bezwaarlyk uitrojen. Dit verwyt kan niet vallen op den Engelschen adel, die de menschelykheid en dapperheid zelfs tot by zyne ontwapende vyanden weet te eerbiedigen. Dit overblyfzel van woestheid is eene eigenschap van hun gemeen volk, welk, gelyk alle vrye

volkeren, zig somwylen aan buitensporigheden overgeeft, welken hunne wetten ongestraft laten; het is geen hebbelyke ondeugd, zy heeft haren oorsprong in voorregten, die hunne voordeelen en hunne misbruiken hebben. By slaafsche volkeren is alles bedaarder, dewyl de moed van allen uitgedoofd is.

Zie hier, hoedanig de oorsprong dezer Republiek geweest zy. Eenige Tyrische vlugtelingen kwamen zig in dat gedeelte van Africa zetten, welk heden bewoond wordt van Zeerovers, die van alle natien veragt worden, schoon zy onder eerlyke benamingen cynsbaar aan hun zyn. Deze vlugtelingen onderwierpen zig, om eene geringe schatting aan de inborelingen des lands te betalen, die hun een stuk lands toestonden, waarop Carthago gebouwd werdt. Zy hadden den handeldryvenden aart van hun vorig Vaderland met zig gebragt. Hunne zuinigheid en hunne naarstigheid verwierven hun welhaast een vermogen, welk hen het voorwerp van den nyd hunner behoeftige en luie naburen maakte.

De Carthagers, stouter geworden, doordien zy ryker werden, waren 'er op bedagt, om zig van de verpligtinge te bevryden, van eene schatting te betalen, welke, of schoon gering, onteerende scheen voor een volk, welk op zyne onaf hankelykheid jaloers was. De rykdommen maken den smaak der vryheid wakker; de gehoorzaamheid is eene deugd van den armen. Stoute zielen laten 'er de oeffening van over aan hunne vyanden.

De inborelingen des lands, ontrust over eene mogendheid, die reeds in hare geboorte zo ontsachelyk was, vreesden wel haast tot dwingelanden te hebben een volk, welk zy verwaardigd hadden, eene schuilplaats te geven. De oorlog brak uit; de Carthagers, de min-

sten in getal, maar allen wel vereenigd tot verdediging der algemene zaak, gebruikten hunne rykdommen, om hunne naburen verdeeld te maken. Als behendige staatkundigen, boezemden zy hun een onderling wantrouwen voor elkander in. De jaloezy liet hen niet toe hunnen waren vyand te kennen. Zy wapenden den eenen tegens den anderen, en in plaatse van zig tegens Carthago te vereenigen, smeedden zy zigzelven hunne ketenen, enwerden onderdanen van hun, welker meester zy zouden geweest zyn. De kunst om zyne vyanden verdeeld te maken is de grote kunst om te regeren.

Deze staatkunde der Carthagers zou verdienen berispt te worden, indien haar niet door uitmuntende voorbeelden luister bygezet ware. De onregtmatige bezitnemingen der overwinnaren zyn stroperyen, die met pragtige benamingen opgesierd worden. De grootste Ryken zyn, die zig de meeste onregtmatige bezitnemingen te verwyten hebben. Geneve en Lucca blyven in eenen veragten staat, om dat zy niets tot zig getrokken hebben. Men is slegts een zeerover, wanneer men met een eenig schip een ander schip plundert; maar men is een held, wanneer men met een vloot of talryk leger de gewesten en koninkryken te vuur en te zwaard verwoest. De grootte der misdaad schynt dezelve te veradelen, men rigt schavotten op voor hem, die zyns gelyken heeft doen sneuvelen, maar men stelt altaren voor den staatzugtigen, die millioenen van menschen opoffert.

Ik wil noch de berisper noch de verdediger zyn van de staatkunde der Carthagers, die hunne naburen bedrogen, om hen onderdanig te maken, maar ik geloof, dat men in hun gedrag nuttige lessen kan vinden, om de Engelschen in de tegenwoordige omstandigheden ten geleide te verstrekken.

Men is het eens, dat het grote vermogen van dit volk alleen op zynen Koophandel gegrond was, en dat het de aanwinningen, welken het op alle kusten der Middellandsche Zee tot aan den Oceaan maakte, alleen verschuldigd was aan het welbestuurde gebruik der landspenningen, en aan de weloverdagte verrigtingen zyner vloten. Hadden zy zig alleen bepaald, om hunnen koophandel te ondersteunen en hunne volkplantingen te beschermen, zy zouden nooit agterdogt aan Rome gegeeven hebben, of ten minsten zouden zy sterk genoeg geweest zyn, om de magt dezer hoogmoedige mededingster tegenstand te bieden. De begeerte, om hunne aanwinningen tot op den vasten wal uittestrekken, was de oorzaak van het verval hunner zeemagt. Zy moesten buitenlanders bezoldigen, om Spanje en Sicilie onderdanig te maken. De onkosten der legers te lande bragten hen in de onmogelykheid, om vloten te onderhouden, die hen alleen voor buitenlandsche invallen konden dekken.

De Romeinen waren langen tyd vyanden, van welken zy te water weinig te dugten hadden; dewyl zy niet een eenig schip bezaten, zo wisten zy 'er zelfs niet de inrigting van. Hun eerste model was een Carthager galei, welke door de zee aan hunne kusten geworpen was. Het was na den eersten Punischen oorlog, dat zy'er ernstig op begonnen te denken, om eene zeemagt opterigten: zy begrepen toen, dat de heerschappy van het vaste land aan het gebied der zee verknogt was. En na dat zy de overhand in de zeemagt verkregen hadden, waren zy oplettend, om dezelve te behouden.

Hadden de Carthagers hunne zeemagt staande gehouden, zy zonden de wet aan de volkeren gegeven

hebben. De Romeinen zouden nooit gezogt hebben hunne vaststellingen te ontrusten, zo lang zy de zee met schepen overdekt gezien hadden, en Italie blootgesteld aan de invallen eener Zeemogendheid. De Carthagers, door de zugt tot overwinningen misleid, baanden den weg tot hunnen ondergang, door aftestaan van het gebied ter zee. De krygstogt van Hannibal, zo luisterryk in den beginne, maar zo ongelukkig aan het einde, is een schandelyk bewys van hunne agteloosheid in het onderhouden hunner zeemagt. Hadde dees grote Veldheer eene vloot gehad, hy zou niet genoodzaakt geweest zyn, vierhonderd mylen te trekken door landen, die door rusteloze en woeste volkeren bewoond werden, welken hy moest bestryden, of met geld omkopen. Hy zou dien moejelyken togt over de Alpen niet gewaagd hebben, welke hem de helft van zyn leger kostte: de bekwaamheden van Hannibal doen vermoeden, dat, daar hy dit gevaarlyk middel by de hand vatte, hy gene anderen kon nemen. Het voorbeeld van Scipio is een nieuw bewys, dat Carthago niet meer ontsachelyk ter zee was. Dees Romein drong eenigen tyd daarna tot aan de poorten van Carthago door, zonder de minste tegenkanting gevonden te hebben. Hy vertrok met een vertrouwen, welk toont, dat zyne vyanden gene zeemagt hadden, om hem de overvaart te betwisten, nog om zig tegens zyne terugkering te stellen.

De tusschentyd, welke van den eersten tot den tweeden Punischen oorlog verliep, was een tyd van voorspoed voor de Carthagers. Eene aaneenschakeling van gelukkige ondernemingen deedt hen vergeten, dat een handeldryvend volk zig veeleer vrienden en bondgenooten dan slaven of onderdanen moet maken; en dat het voor

hetzelve voordeeliger is, zynen naburen een goed vertrouwen inteboezemen, dan hun tot een schrik te zyn. De ongelukkige uitslag van den tweeden Punischen oorlog deedt hen hunnen misslag ontdekken in eenen tyd, wanneer zy denzelven niet meer vergoeden konden. Maar behalve hunne nalatigheid, om hunne zeemagt te herstellen, behalve de schadelyke begeerte, om hunne heerschappy aan den vasten wal verder uittestrekken, hadden zy in hunne staatsgesteld heid een gebrek, welk de grondslagen daarvan ondermynde.

De oorlogen, door de staatzugt ontstoken, noodzaakten hen, een groot getal buitenlandsche soldaten te onderhouden; hunne legers waren niet anders dan eene verwarde verzameling van verschillende Natien. Griekenland kweekte soldaten voor hun op; hun rykdom stelde hen in staat, om in de andere landen van Africa troepen te werven, waar de behoeftige en min naarstige volkeren geen ander hulpmiddel dan den oorlog hadden, gelyk ten huidigen dage de Duitschers en Zwitsers, die hunne onderdanen verkopen, gelyk ze hun vee verkopen: de smaak voor den koophandel was by de Carthagers zo veradeld, dat zy diegenen hunner burgeren als voor den staat verloren aanmerkten, die den wapenhandel omhelsden. Hy, die in het veld grys was geworden, zag den genen voorgetrokken, die al zyn leven in een kantoor gekropen hadt. De agting was de prys der genen, die in den Raad, of docr hunne betrekkingen van koophandel met den buitenlander, uitschitterden. De krygsman, voor wien men gene agting hadt, werdt als de uitvoerder van de bevelen des Vaderlands aangemerkt; die zig voor een matig jaargeld verpligtte, om de

vyanden van den staat te vermoorden. De veragting voor den wapenhandel was zo groot, dat Carthago, hoewel agterdogtig wegens zyne vryheid, zyne verdediging egter overliet aan de bescherming van deze gehuurde vreemdelingen.

Deze staatkunde, door eene handeldryvende natie aangenomen, scheen by den eersten opslag aan hare gesteldheid gunstig te zyn. Inderdaad, door dit middel spaarden de Carthagers het bloed hunner medeburgeren. Het was met dat van den buitenlander, dat zy hunne aanwinningen kogten. Eene nederlaag kon wel den loop van hunnen voorspoed stuiten; maar het aanzienlykste onheil kon hunne magt niet verminderen. Altyd volkomen in staat, altyd magtig, viel het hun gemakkelyk, een nieuw leger op de been te brengen, dat uit soldaten bestondt, die reeds in de krygsoeffeningen onderrigt waren. Maar deze zwakke voordeelen werden opgewogen door gebreken, die aan dit soort van staatkunde altyd eigen zyn.

Deze gekogte vreemdelingen zyn door hunnen eed minder aan het Vaderland, welk hen betaalt, verbonden, dan aan het belang, welk hen aanzet, om hun bloed te verkopen. Altyd misnoegd, en buitensporig in hunne eischen, morren en klagen zy gaarne; wordt hunne betaling slegts in 't minste uitgesteld, zo vallen zy van klagen tot oproer. Onbuigzaam, naarmate zy noodzakelyk worden, erkennen zy de stem hunner hoofden niet meer, en zyn altyd bereid, om van banden en van meesters te veranderen. Hunne harten, onverschillig ten aanzien van voor-en tegen-spoed, ondervinden nooit dat verheven vuur van inbeeldinge, welk elken vryen

burger voor zyn Vaderland doet blaken, eene andoening, welke den genen eene edelmoedige veragting van het leven inboezemt, die hetzelve ter verdediginge van deze gemene moeder kan opofferen.

Daarenboven, de Natie, die huurlingen koopt, maakt zy zig niet cynsbaar aan die, welke dezelven verkoopt? Deze handel is even veragtelyk voor beiden, dewyl hy de zwakheid van den genen ontdekt, die zigzelven eene schandelyke schatting oplegt, en dewyl hy de onmenschelyke gierigheid van dengenen bloot legt, die zyne onderdanen in zo verre veragt, dat hy ze de werktuigen en slagtoffers make voor den haat van den buitenlander. Alles heeft zyne voordeelen en zyne misbruiken. Ik veroordeel de gewoonte niet, om onderstand te geven aan eene behoeftige natie, welke ons geld nodig heeft, om in staat te zyn om ons te kunnen dienen. Men koopt en voedt den os, die het land ploegt, en het paard, dat den last draagt. Men ontneemt daarenboven zynen vyand den arm, welken hy zou kunnen gebruiken, om ons te vernederen. Maar terwyl men onderdanen verkrygt, moet men zig gene meesters geven. Het getal der burgeren moet de overhand hebben in de legers van het Vaderland, en om gehoorzaamd te worden, moet men sterk genoeg zyn, om zig gedugt te maken.

De veragting der Carthagers voor den wapenhandel kwetste de grondregelen der staatkunde, en moest hunnen ondergang na zig slepen. Inderdaad, aan hoe meer gevaren eene kunst is blootgesteld, desteminder aantrekkelykheden levert zy uit, om 'er zig op toeteleggen. Een Staat, welke voor den Krygsman gene agting heeft, legt zig de noodzakelykheid op, om denzelven duurder

te betalen. Wie wordt 'er gevonden, die de onlusten van het veld boven de bedaarde gerustheid van zynen haard, een zwervend leven boven het gezelschap van de makkers zyner jeugd, en den haat van den buitenlander boven de omhelzingen van een teder en geliefd huisgezin, den voorrang zal geven, indien de Staat hem gene vergoeding geeft voor de opoffering, welke hy goedvindt daarvan te doen? Men heeft gene andere keuze dan deze, of om hem met de schatten des lands te overladen, of om hem den eersten rang onder zyne medeburgers aantewyzen. Is het niet nuttiger, de aangename herssenschim aantekweken, dat de roem het lot van zyn beroep is? Het is dan, dat, terwyl hy zig door eerbewyzingen genoeg beloond oordeelt, hy zig zal schamen, naar eene andere betaling te staan, voor de offerhande, welke hy van zyn leven doet. Laten we hem het smekende Vaderland voor ogen stellen, dat zynen naam in zyne jaarboeken inschryft, en den burger, die naarstig bezig is, om kronen voor hem te vlegten. Deze zwakke erkentenis is genoeg, om hem verkwistend met zyn bloed te maken. Laten we nuttige vooroordeelen aankweken: de reden is te koud, om de menigte te overtuigen. Carthago merkte de oorlogshelden aan als geringe kampvegters, welken het betaalde, om met elkander te vegten. Beter onderrigt en wyzer, laten we hen als weldoende vernuften eerbiedigen, die langs onze grenzen zwerven, om vooronze verdediging te waken.

Een beknopt verhaal van de onheilen, welke deze kwade staatkunde Carthago veroorzaakte, zal ons het gevaar nog klaarder doen bemerken, van uitheemsche troepen in eenen staat te brengen, waar de burgers aan de krygsoeffeningen niet gewend zyn.

By het einde van den eersten Punischen oorlog verbonden de Carthagers zig, door het verdrag, met de Romeinen gesloten, Sicilie te ruimen. Giscon, die toen het bevel op dat eiland hadt, was naauwgezet in het waarnemen der verbintenissen van het verdrag; maar vermids hy de wanorde wilde voorkomen, welke eene menigte, die uit verschillende natien bestondt, en die sedert lang aan bloedvergieten en roveryen gewend was, hadt kunnen veroorzaaken, zo oordeelde hy het raadzaam, hen by kleine troppen naar Carthago te doen vertrekken, om dus gelegenheid te verschaffen, om hen van langzamerhand te betalen, en vervolgens elk naar zyn Vaderland terugtezenden. Maar door eene onvoorzigtige huishouding, of misschien om dat de geldmiddelen uitgeput waren, week men af van het ontwerp, door Giscon gemaakt.

De Carthagers, door hunne gierigheid bestuurd, vleiden zig met de hoop, van eenige vermindering te zullen verkrygen, door de algemene ellenden breed uittemeten, en door het geduld van die buitenlanders moede te maken, die 'er driftig op gezet waren, om hun Vaderland weder te zien. Deze onvoorzigtige erkentenis van hunne zwakheid veroorzaakte de veragting van den soldaat, die, niets meer van zyne oude meesters te hopen noch te vreden hebbende, en vol van betrouwen op de meerderheid zyner kragten, als overwinnaar sprak, die wetten voorschreef. Carthago, dus gedreigd een prooi van dit tomeloze krygsvolk te zullen worden, nam zyne toevlugt tot Giscon, wiens behendigheid en gezag de verdeelde gemoederen wederom vereenigde; het vergelyk was op het punt van gesloten te worden, wanneer Speudius en Mathos,

hoofden van deze onbuigzame menigte, hunnen medemakkeren de verwoedheid inboezemden, waarmede zy zelven bezield waren.

De zaken veranderden schielyk van gedaante. Carthago stond op het punt, van uitgeplunderd en verdelgd te worden. De oorlog, welke toen uitbrak, was de moorddadigste en verderflykste, waarvan de geschiedenis ooit gesproken hadt. Het waren gene twee, elkander benydende natien, die om den roem of de heerschappy vogten. Het waren doldriftigen, gewapend door den haat en de wraak, welker leven aan den dood van zynen vyand verknogt scheen. De overwinnaar, vernuftig in zyne wraakoeffeningen, vondt nieuwe straffen uit, welken hy den overwonnen liet lyden. Het regt van wedervergeldinge vermeerderde de wanbedryven, en deze menschen, in woeste dieren hervormd, schenen niet naar de overwinning te haken, dan om zig met bloed dronken te maken, en zig met moorden re verzadigen.

Dees bloedige oorlog werdt gelukkig ten einde gebragt door Hamilcar, den vader van den groten Hannibal. De vrugt, welke wy daarvan kunnen plukken, is, ons te leren, hoe gevaarlyk het zy, eene al te talryke menigte uitheemsche troepen in een ryk en vrugtbaar land te gebruiken, waar de burger, aan vreedzame bezigheden gewoon, gene ondervinding, noch bekwaamheid tot den oorlog heeft, waar de glans van den rykdom de verdienste van den moed verduistert: het is, deszelfs lot aan de willekeur van den gierigen huurling te onderwerpen, het is, denzelven bloot te stellen aan de verzoekinge om eene ryke en gemakkelyke aanwinning te maken.

Groot-Britannie is een tweede Carthago, het heeft de-

zelfde zaden van wakkerheid en van verminderinge. Wat kan derhalve een regtschapen Engelsman denken, wanneer hy de overblyfzelen dezer oude Republiek onderzoekt? Hy zal ongetwyffeld trannen van bloed storten, dewyl hy niet zal kunnen ontkennen, dat, daar Engeland met dezelfde gebreken besmet is, het ook hetzelfde noodlot zal hebben. In denzelfden tyd, wanneer Carthago, moedig en zegepralend, wetten gaf aan ver afgelegen Natien, zag men het sidderend en ontrust op het enkel gerugt van eenen wezenlyken of ingebeelden inval, dewyl het 'er aan burgers ontbrak, om het te verdedigen, en aan vloten, om landingen te verhinderen. Wanneer de Engelschen met hetzelfde gevaar gedreigd worden, vallen zy in dezelfde kleinmoedigheid, dewyl hunne stoutheid hun hunne zwakheid niet kan verbergen.

Laten we voortgaan, en door gebeurtenissen tonen hoe zeer de vyandelyke invallen te dugten zyn by een handeldryvend volk, en dat geen smaak in het oorlogsleven heeft. Het gedrag van Agathocles leert ons, dat Carthago, zo ontsachelyk buiten 's lands, gemakkelyk binnen zyne eigen grenzen te overwinnen was. Deze Republiek, meesteres van geheel Sicilie, hadt niet wel kunnen slagen, om Syracusa onder haar gebied te brengen. Haar leger hadt bevel, om het te belegeren. Deze rykvermogende en volkryke stad werdt wel haast tot het uiterste gebragt. Het was toen, dat Agathocles, binnen hare muuren mede ingesloten, het stoutmoedigste ontwerp maakte, waarvan de geschiedenis ooit gewaagd heeft.

Hy wist, dat Carthago vrugtbaar in kooplieden,

maar onvrugtbaar in soldaten was, en dat een volk, door de vermaken van den overvloed zagtzinnig geworden, minder geschikt was om te vegten, dan om te cyfferen. Het gebrek in de gesteldheid van deze Republiek boezemde hem het ontwerp in, welks vermetelheid door den goeden uitslag geregtvaardigd werdt. Het was, om het toneel des oorlogs naar Africa overtebrengen, en het onweer, welk Syracusa dreigde, Carthago over den hals te storten.

Hy verzamelde eenige schepen, aan boord van welken hy dertien duizend man liet gaan, die even moedig als hy waren. Syracusa was te water en te lande ingesloten. Hy vondt niettemin het geheim, om 'er uit te komen, en de waakzaamheid van den vyand te bedriegen. Zyne aankomst in Africa werdt aangekondigd door vuur en staal, welken dit vrugtbaar land verwoestten. Hy drong door tot aan de poorten van Carthago, zonder vyanden te vinden, met welken hy te stryden hadt. Hy doorliep als overwinnaar de gewesten, die hunnen ondergang niet konden voorkomen dan door hunne onderwerping.

De Carthagers, binnen hunne muuren ingesloten, hadden geen kragt noch moed. Wy kunnen ons hunne ontsteltenis niet beter verbeelden, dan door ons de kleinhartige vernedering te herinneren, waartoe de Engelschen vervielen, in de laatste omwentelinge, op de aannadering van een hand vol Ierlanders, die ten aanzien van hun getal even verre beneden het kleine leger van Agathocles waren, als ten opzigte van hunne wapenen en krygstugt.

't Opbreken van het beleg van Syracusa was de eerste

vrugt van dezen inval. De Carthagers, die 'er meer belang by hadden om hun eigen land te verdedigen, dan om overwinningen te maken, ontboden een gedeelte van hunne troepen uit Sicilie terug. Het overschot van het leger verloor, door de meerderheid van 't getal te verliezen, tevens den moed. Het kwam 'er tot een veldslag, waarin de Siciliers een vreeslyk bloedbad aanrigtten. Agathocles, te vreden met Sicilie bevryd te hebben, bleef in 't midden van zynen voorspoed staan. Hy kwam zegepralend naar Syracusa terug, waar hy stierf, hooggeagt wegens zyne bekwaamheden in den oorlog, en verfoeid uit hoofde van zyne staatzugt. Hy was de verlosser van het Vaderland alleen geweest, om 'er zig den dwingeland van te maken, en hy hadt het niet doen zegepralen, dan om het des te beter te onderwerpen. Hy was op eenen nieuwen inval op de kusten van Africa bedagt, wanneer zyn dood de Carthagers bevrydde van eenen vyand, die het geheim hadt gevonden, om hunne begeerte naar aanwinningen te beteugelen.

Titus Livius berigt ons, dat deze onderneming Scipio ten voorbeelde diende in den tweeden Punischen oorlog. Hy oordeelde, veeleer de byl aan den stam zelven te moeten leggen, dan zig optehouden, met de takken aftekappen. Hy kon Hannibal in Italie overwinnen; maar zyne zege zou Carthago altyd bloejend gelaten hebben; het was alleen in Africa, waar hy deze hoogmoedige mededingster kon te onder brengen. De Carthagers, met schrik bevangen, wanneer zy de Romeinen voor hunne muuren zagen, dwongen Hannibal, Italie te verlaten, om tot hunne verdediging te komen. En Rome, sedert lang door onweêrsbuien ontrust, bragt den storm over op zyne vyanden.

Hadden de mededingers der Engelschen eenen Agathocles, of eenen Scipio aan het hoofd, Engeland zou welhaast het lot van Carthago ondervinden. De zorg, om hunne tempelen en hunne huizen te behouden, zou in deze Eilanders de onverzadelyke begeerte onderdrukken, om hunne heerschappy van den Oyo tot aan de oevers van den Ganges uittestrekken; zy zouden dan bevinden, dat de reuzenagtigste gedaante niet altyd een blyk is van eene sterke en wakkere gesteldheid. Hunne vyanden zyn reeds door de ondervinding onderrigt, dat zy ten halve overwonnen zyn, zo haast zy slegts gedreigd worden.

Wy hebben aangemerkt, dat Carthago bloejend was, zo lang deszelfs wel onderhouden zeemagt zynen Koophandel en zyne volkplantingen beschermde, en dat deszelfs verval gene andere oorzaak hadt, dan de nalatigheid in het uitrusten van vloten, en boven al de noodwendigheid, waarin het zig zelf bragt, om gehuurde buitenlanders te moeten hebben, die het uitmergelden, in plaatse van het te verdedigen. Een ander nog verderflyker gebrek hadt deszelfs inwendige gesteldheid aangestoken; de voornaamste burgers, belangshalve verdeeld, waren tegenstrydig met elkander in hunne oogmerken. De partyschappen, gevaarlyk in alle regeringen, maken nog groter verwoestingen by vrye volkeren, waar het verdeelde gezag de begeerte gaande maakt, om eenen mededinger den voet te ligten, ten einde om met gezag bekleed te worden.

De verschillende geschiedschryvers, welken van Carthago spreken, verbeelden ons hetzelve als altoos ontrust door twee partyen, die deszelfs inwendige gesteltenis verscheurden. De eene was de Barcynsche aanhang,

en de andere de party van Hanno, dus genoemd naar den naam van de twee magtigste familien der Stad. Het scheen, dat de familie van Hanno zeer geagt in den Raad was, en dat de familie van Barca in den wapenhandel uitmuntte: beiden schynen ze eergierig geweest te zyn; maar hunne eergierigheid hadt een verschillend voorwerp.

De eene, begeriger naar roem, dan naar rykdommen en gezag, offerde alles op aan de eer, om tot vergroting van het Vaderland te overwinnen; edelmoedig en belangeloos, wilde zy liever helden aan het Vaderland verschaffen, dan 'er dwingelanden aan geven; en hoewel tot den oorlog genegen, offerde zy egter altyd hare belangen op aan de voordeelen van den vrede. De andere, geheelenal handeldryvende, was alleen bezig met zig te verryken en te heerschen. Magtig door hare eigen agting, nydig op die van anderen, en ongevoelig voor de lotgevallen van het algemeen, voegde zy hare stem niet by de toejuichingen, dan om de uitvoerders van den voorspoed te lasteren; met één woord, het waren van die dorre en uitgedroogde zielen, die, in 't midden van den overvloed, alleen vol bitterheid zyn, en met ongerustheid worstelen, en die zig zelven ongelukkig maken door het geluk van anderen. Deze party, die in den Raad de heerschende was, zag met leedwezen, dat de familie van Barca werdt voorgetrokken, welke, zonder kuiperyen opgekomen, niet dan bekwaamheden en diensten inbragt tegens het onstuimig geschreeuw harer berispers.

De hoofden van deze twee familien, welker namen in de geschiedenis het meest bekend zyn, zyn Hanno en Hamilcar Barca, welken zyn zoon, de grote Hanni-

bal, opvolgde, wiens naam in ons het denkbeeld verlevendigt van eenen uitmuntenden Veldheer. De haat, welke haar verdeelde, was zo hevig, dat Appianus gene zwarigheid maakt, den aanhang van Hanno de Romeinsche party, en dien van Barca de Carthager party te noemen. Het eerste voorbeeld van hare verbitterdheid vertoonde zig gedurende den oorlog der gehuurde troepen.

Hanno, die gene ondervinding van, noch bekwaamheid tot den oorlog hadt, hadt door zyn gezag het bevelhebberschap verkregen over het leger, welk tegens de muitelingen optrok. Polybius, een schryver zonder gal en zonder bitterheid, spreekt 'er van met eene honende veragting. Dees Veldheer, beter geschikt, om kuiperyen te beramen, dan om de bewegingen van een leger te besturen, ondervondt niets dan tegenspoeden. Hy liet zig verrassen. De helft zyner troepen werdt verslagen. Zyn leger werdt geplonderd. Zyne wagens en zyne krygsbehoeften waren ten prooi van den overwinnaar.

Carthago, met schrik bevangen, schaamde zig over zyne keuze. Door zyne ongelukken onderrigt, en gedwongen door den nood des Lands, droeg men het bevelhebberschap op aan Hamilcar, die 'er door het gezag der tegenstrydige party van uitgesloten was geweest. Hy was het zo veel te meer waardig, om dat hy zig niet vernederde, om 'er sterk naar te dingen. Dees grote man aan het hoofd van een leger, dat door zyn verlies verzwakt, en door zyne ongelukken moedeloos was gemaakt, deedt de Carthagers welhaast de schande hunner nederlage vergeten: hy kon niet meer dan tien duizend man tegens een leger stellen van zeventig duizend; maar zyne kundigheid in den oorlog ende on-

bekwaamheid der vyandelyke Veldheeren verschaften hem hulpmiddelen. Hy toonde, dat een eenig man een ryk kon vernederen of verheffen.

Speudius, geheel en al ingenomen met dat verwaand betrouwen, welk de gewoonte van gelukkig te zyn, en de meerderheid van getal inboezemen, waagde het, hem tot een Gevegt uittetarten. Zyne vermetelheid bleef niet ongestraft. Hy werdt in twee geregelde veldslagen op de vlugt gedreven. Hamilcar, hoewel overwinnaar, was nog ongelyk in kragten: hy hadt eene wanhopige menigte niet kunnen overwinnen zonder veel soldaten te verliezen. Dus, eer hy op nieuw eenigen kans waagde, liet hy Hanno zeggen, die, hoewel van het bevelhebberschap afgezet, egter nog aan het hoofd van een afzonderlyk smaldeel zig bevondt, dat hy zig met hem zou komen vereenigen; maar terwyl deze vereeniging zyn leger talryker maakte, maakte zy het niet ontsachelyker: het dingen naar het bevelhebberschap maakte den haat der beide Veldheeren wederom wakker. De verstandigste raadsbesluiten werden niet ter uitvoer gebragt. Het best uitgedagte ontwerp werdt tegengesproken van dengenen, die het niet gemaakt hadt.

De vyanden maakten zig dit misverstand ten nutte, om de overhand weder te krygen. Hamilcar hadt hun ontsachelyk geschenen, zo lang hy geen amtgenoot hadt gehad; maar zo haast Hanno hem bygevoegd was, oordeelden zy, dat ze, om te overwinnen, slegts te vegten hadden. Zy verspreidden zig ten platten lande, waar zy hunne stroperyen ongestraft dreven.

De Carthagers ontdekten te laat hunnen misslag. En vermids de verdeeling van het bevelhebberschap de oorzaak hunner onheilen was, zo namen zy een besluit,

om hetzelve wederom in handen van een eenig mensch te geven. Maar hoewel zy niet konden ontkennen, dat de bekwaamheden der beide Veldheeren zeer ongelyk waren, schenen zy egter in de verkiezinge belemmerd te zyn, 't welk een bewys is, dat 'er ook in eenen vryen Staat gunstelingen zyn. Elk burger heeft minder belang om de misbruiken te keer te gaan dan een Alleenheerscher, die door zyne hoedanigheid van eersten Burger het meeste voordeel uit den voorspoed van het algemeen trekt.

De Raad van Carthago, vrezende den afgezetten Veldheer te zullen honen, liet aan het leger de magt over, om het bevel aan den waardigsten optedragen. Dit gedrag der Carthagers is een bewys van hunne onvoorzigtige Staatkunde. De Veldheer, door dankbaarheid verbonden, hadt geen regt meer, om die gehoorzaamheid van den soldaat te eischen, welke het voorteken is van eenen gelukkigen uitslag. De ondergeschikte moest in zyn hoofd zyn eigen werk zien, welk hy kon te gronde werpen, gelyk hy het opgerigt hadt. Hunne vereeniging kon ten hoogsten nadeelig voor den Staat worden, dewyl hunne belangen gemeen waren geworden, en dus de verheffing van den eenen de voorbereiding was tot het geluk van den anderen.

Hoewel Hanno het meeste aanzien hadde, dewyl hy meer rykdommen hadt, was de beslissing van het leger nogthans gunstig aan Hamilcar, die deze voorkeur alleen an de verhevenheid zyner bekwaamheden verschuldigd was. Hanno ontfing zelfs last, om uit het leger te vertrekken. Dit was eene bittere berisping van zyn gedrag; het was, op hem de schande van den kwaden uitslag te werpen. Indien de beste gewoonten niet hare misbrui-

ken hadden, men zou de verkiezing der Veldheeren aan de soldaten moeten overlaten, die 'er altyd belang by hebben, om den waardigsten te verkiezen, en die altyd onverwinlyk zyn, wanneer hy, die hen gebiedt, hun vertrouwen inboezemt. Verligte en opregte beoordeelaars van de dapperheid of laf hartigheid zynde, zo is hunne vierschaar het minst aan dwalinge en verleidinge onderworpen.

Zeker persoon, met name Hannibal, werdt in plaatse van Hanno in het bevelhebberschap gesteld. Hamilcar, door eenen krygsoversten geholpen, die beter tot de wapenen geschikt, en leerzamer aan zyne bevelen was, zette den oorlog met wakkerheid voort. Elke dag werdt merkwaardig door eenig nieuw voordeel. De vyanden, onophoudelyk aangevallen, bevonden zig in de schandelyke noodzakelykheid, om het beleg van Carthago optebreken; maar terwyl zy zig van deszelfs muuren verwyderden, zogten zy te vergeefs eene verblyfplaats. Zonder ophouden van den onvermoeilyken Hamilcar vervolgd, bevonden zy zig in eenen engen doortogt ingesloten, welke hun gene andere keuze overliet, dan, of van honger te sterven, of zig aan de willekeur hunner vyanden overtegeven.

Zie hier eene van die gebeurtenissen, waar het gebrek aan waarschynlykheid de geschiedenis verdagt maakt; vyf en veertig duizend gehuurde soldaten, die aan de gevaren van den oorlog gewend waren, worden in hunne legerplaats ingesloten van vyftien duizend man, die hen in de noodzakelykheid brengen, om zig gevangen te geven, zonder te vegten. Deze twee legers, ongelyk ten aanzien van het getal, verschilden daarenboven nog veel met opzigt op hunne hoedanigheden; het eene be-

stondt uit trouwloze overlopers, die altyd bereid zyn, om voor een beter jaarwedde van meester te veranderen of hem te verraden. Het leger der oproerigen bestondt uit oude soldaten, voor welken het oorlogsleven de wieg en het Vaderland geweest was; deze gelukzoekers, die in het veld grys waren geworden, waren gewoon den dood met onverschilligheid te beschouwen. Hunne Hoofden hadden in Sicilie onder Hamilcar gediend, en van hem de kunst van den oorlog geleerd.

Eene zeer natuurlyke bedenking biedt zig evenwel hier als van zelfs aan, te weten, dat deze zelfde menschen, die by het einde van den laatsten Punischen oorlog de schrik der Romeinen geweest waren, eensklaps ontaardden, zo haast zy niet langer onder het bevel stonden van den Veldheer, onder welken zy onverwinlyk geweest waren; hunne Hoofden, hoewel dappere lieden, en die ondervinding hadden, waren beter geschikt, om bevelen ter uitvoer te brengen, dan om ze te geven. De moed was in hun eene gevaarlyke hoedanigheid, dewyl hy hen in het gevaar stortte, welk zy niet voorzien konden; de ondervinding is van geen nut, wanneer zy van vernuft ontbloot is, zy volmaakt de bekwaamheden, maar zy veroorzaakt dezelven niet. Het voorbeeld van Hamilcar leert ons, dat het lot van een leger aan de verdienste of de onbekwaamheid van eenen Veldheer verknogt is. Dit is eene waarheid, welke ons dien gekroonden Wysgeer in de gedagten brengt, die, omringd van dappere en magtige volkeren, zig heeft weten te verdedigen en aanwinningen te maken; een Monarch, die waardig is, menschen te gebieden, dewyl hy hen kan verligten.

Na de nederlage van Speudius en zyn leger, belegerde Hamilcar de stad Tunis, waar Mathos zig met het over-

blyfzel der muitelingen ingesloten hield. Hannibal, die hem ondergeschikt was, tastte de zyde der stad aan, welke naar Carthago zag. Hy beging misslagen, die den glans zyner vorige gelukkige verrigtingen verduisterden. Zyne vermetelheid, vyandin van voorzorgen, stortte hem in den afgrond, welken hy niet voorzien konde, en de veragting, welke hy voor den vyand betoonde, boezemde hem eene verwaandheid in, welke hem duur te staan kwam.

Mathos, die waakzamer was, maakte zig zyne agteloosheid ten nutte, hy deedt eenen uitval, die den gelukkigsten uitslag hadt. De verschansingen werden met geweld beklommen, de legerplaats werdt uitgeplunderd. Hannibal werdt benevens een groot getal aanzienlyke Carthagers gevangen genomen. Dit gevegt was begonnen en geeindigd, eer Hamilcar, die op eenigen afstand van daar gelegerd was, 'er van onderrigt kon worden. Zyn amtgenoot betaalde zynen onvoorzigtigen misslag vry duur. Mathos liet hem aan dezelfde galg hangen, daar Speudius aan gehangen hadt; dertig Carthagers van de aanzienlyksten werden van de muitelingen aan kruissen geklonken, die door deze wreedheid hunne medemakkers wreekten, die in 't midden der pynigingen gestorven waren. Het regt van wedervergeldinge is even nadeelig voor beide partyen, die 'er gebruik van maken. Het is, de misdaden te vermenigvuldigen, het is, slagtoffers zonder vrugt opteofferen.

Hannibal, van zyne vyanden gestraft, hadt het eer verdiend van zyne medeburgers. Een Veldheer kan ongelukkig zyn, zonder strafschuldig te wezen. Indien hy zig door onbekwaamheid laat verrassen, en 'er onder bezwykt, moet hy niet gestraft worden. De misdaad zyner neder-

lage is het werk dergenen, die hem tot het bevelhebberschap verheven hebben; maar hy, die zig door een hoogmoedig betrouwen laat verrassen, is strafschuldig voor het Vaderland, welk regt heeft van hem rekenschap van het bloed zyner kinderen te vorderen.

Dit verschrikkelyk voorval stortte Carthago in ontroeringe. Hamilcar was genoodzaakt, het beleg van Tunis optebreken. De staatzugtige Hanno, door het gerugt dezer nederlage wederom wakker gemaakt, bragt het gezag van zynen aanhang in beweginge, welke slaagde, om hem tegelyk met Hamilcar tot het bevelhebberschap te verheffen. Dertig raadsheeren van de meest geagten werden afgevaardigd, om de onheilen te voorkomen, welken uit de wangunst van het bevelhebberschap ontstaan konden. De twee Veldheeren, zonder hunnen haat uittedoven, staakten 'er slegts de uitwerkselen van. Hanno, overtuigd, dat zyn amtgenoot hem overtrof, gedroeg zig als eenen leerling, die met hoogagtinge voor eenen verligten meester geheel is ingenomen. Carthago, vol van vertrouwen op hunne vereeniging, deedt versche pogingen, om zyn verlies te vergoeden. Alle de burgers, die in staat waren, om de wapenen te kunnen dragen, werden zonder onderscheid op de rolle aangeschreven. Hamilcar, aan het hoofd van dit nieuwe krygsvolk, maakte 'er een leger van helden van. Mathos, in de noodzakelykheid gebragt, om slag te leveren, verloor eenen veldslag, wiens gelukkige uitslag alle de zaden van den oorlog verstikte. De muitelingen, die het zwaard van den overwinnaar spaarde, sneuvelden allen door de byl van den scherpregter.

De Engelschen, die zig tegens het ligten van eene nationale krygsmagt kanten, moeten hier hunne veroordee-

ling en hunne bestraffing vinden. Zy zyn genoodzaakt te erkennen, dat de nieuwe troepen, welken het leger van Hamilcar uitmaakten, gene ondervinding hadden en ongeoeffend waren. Het was eene verzameling van menschen, die gewend waren, in de bezigheden van handwerkskunsten te kruipen; zy hadden nooit eenen pyl afgeschoten, noch eenen degen gevoerd; maar onder eenen bekwamen Veldheer is de kleinhartigste handwerksman welhaast een onverschrokken soldaat. 'Er zyn slegts voorbeelden nodig; men leert alles, zelfs tot den moed toe: deze nieuw geligte soldaten waren dapper en stout. Moet men minder van de Engelsche natie verwagten, die het leven als eenen schandelyken last zou aanmerken, indien zy het in afhankelykheid moest doorbrengen.

Terwyl de velden van Africa van bloed overstroomd waren, wierpen de huurlingen van Sardinie, naar het voorbeeld hunner makkers, het juk af der Carthager heerschappye. Bostar, die over hun het bevel hadt, was hun eerste slagtoffer, zy vermoordden hem benevens alle de Carthagers, die onder zyn bevel stonden. Zyn opvolger hadt geen beter lot. Hy werdt van diegenen zelfs aan het kruis gebragt, welke hy met zig gebragt hadt. De woede dezer huurlingen werdt tot zulk eene buitensporigheid gedreven, dat de soldaten, nu beulen geworden, duizend soorten van doodstraffen tegens de Carthagers uitvonden, welker leven zy verlengden, om hunnen dood des te wreder te maken.

Zie daar het lot, welk zy voor de Engelschen toebereiden, die zig tegens het ligten eener nationaale krygsmagt kanten. Zy willen zonder twyffel hunne verdediging aan buitenlanders toebetrouwen, die, na zig met hunne goederen verrykt te hebben, bestaan zullen, zig

aan hun bloed dronken te drinken. Het is, hen aan eenen onfeilbaren ondergang toetewyden, wanneer men dat plan verwerpt, welk alleen met hunne staatsgesteldheid overeenkomstig is. Het is eene onvoorzigtige en verderflyke huishouding, de nodige kosten niet te willen dragen, welken deze inrigting vereischt. Welke vrugt moet men 'er niet van verwagten? Bovenal, indien deze krygsmagt alleen bestaat uit burgers, welker welvaren aan dat van den staat verknogt is, en niet uit die onreine verzamelinge van lage menschen, die, daar ze niets te verliezen hebben, onophoudelyk aan de verzoekinge zyn blootgesteld van alles te verbreken? Deze troepen, die eeniglyk aan hun eiland verknogt zyn, zullen altyd den geest van burger behouden; zy zullen zeer veel verschillen van die troepen, die, na dat zy vele veldtogten by hunne geburen bygewoond hebben, 'er de zeden van overnemen, en de onverschilligheid omtrent het algemene welvaren. Hunne Hoofden zullen van staatzugt vry zyn, dewyl de mindere bevelhebbers, die 'er belang by hebben, om dezelve te onderdrukken, hunne gestrengste berispers zyn zullen. De natie, oplettend op hunne bewegingen, zal dus ook des te klaarder de middelen ontdekken, om hare onafhankelykheid te bewaren.

De oorlog der huurlingen was oorzaak, dat de Carthagers Sardinie verloren. De Romeinen, die zig hunne binnenlandsche onlusten ten nutte maakten, ontnamen hun dit eiland, en leiden hun eene jaarlyksche schatting op van twaalfhonderd duizend kronen. Het verlies van Sardinie, en deze schandelyke schatting, waren de zaden van den tweeden Punischen oorlog. Hamilcar, na de huurlingen overwonnen en te gronde gebragt te hebben, ging, aan het hoofd van een leger, over naar Spanje;

hy verwon menige strydbare natien. Na negen jaren voorspoeds, zonder eenig inmengsel van tegenspoed, sneuvelde hy in eenen veldslag, nalatende zynen zoon, als den erfgenaam van zynen haat tegens de Romeinen.

Asdrubal, zyn schoonzoon en opvolger, zonder zulk een groot veldheer te zyn, maakte even grote aanwinningen. Daar hy een verheven staatkundige was, zo verkreeg hy zonder vegten meer onderdanen voor zyn Vaderland door zyne onderhandelingen, dan door zyne wapenen; hy was het, die het nieuwe Carthago bouwde, welk tegenwoordig Carthagena genoemd wordt. Hy verzogt, dat Hannibal, toen twee en twintig jaren oudt, naar Spanje mogt overkomen, om onder hem den oorlog te leren. Toen was het, dat de haat van Hanno wederom wakker werdt. Zonder schaamte en zonder gematigdheid in zynen wrok hoonde hy de gedagtenis van Hamilcar, die met zyne schim nog de voorzitting in den raad te Carthago scheen te hebben; hy schilderde Asdrubal met hatelyke kleuren af, en beschuldigde de gehele familie van Barca van eene overgrote staatzugt. Zyn schreeuwen en zyne lasteringen werden met veragtinge gehoord. Het dankbare Carthago zag in Hannibal niets dan den zoon van een held, den verdediger van het Vaderland; en hy werdt naar Spanje overgezonden.

Eenigen tyd daarna werdt Asdrubal vermoord van eenen Galliër, die regt meende te hebben zig over hem te beklagen; terstond vereenigden zig de wenschen van het leger, om Hannibal tot het bevelhebberschap te verheffen. De oude soldaten, die onder Hamilcar gediend hadden, geloofden hem in zynen zoon te zien herleven; het waren dezelfde wezenstrekken, hetzelfde vuur in de oogen, en dezelfde neigingen tot den oorlog. De ver-

kiezing van het leger werdt door den Raad van Carthago bekragtigd, en de gelukkige uitslag toonde, dat men gene beter keuze hadt kunnen doen. Van het eerste begin van zyn bevelhebberschap af liet hy die rypheid van oordeel blyken, welke gemene menschen aan de ondervindinge verschuldigd zyn. Dat gehele gedeelte van Spanje, welk tusschen den Iber en het Nieuw Carthago was gelegen, viel onder zyne heerschappy. Saguntum, eene stad, die met de Romeinen in bondtgenootschap stondt, werdt in den beginne van den Carthager Veldheer ontzien. Het verdrag, tusschen de twee volkeren gesloten, verboodt hun onderling, hunne bondgenoten aantetasten. Dit voorregt, welk de rust van Saguntum hadt moeten verzekeren, verhaastte deszelfs ondergang. Hannibal oordeelde, dat zyne overwinningen onvolmaakt zouden zyn, indien hy in 't midden zyner aangewonnen landen een gedenkteken liet overblyven, welk Spanje onophoudelyk de gedagtenis te binnen bragt van zyne oude onafhankelykheid.

Het beleg van Saguntum was het voorspel van dezen oorlog, die zo vrugtbaar was in gebeurtenissen. Nooit liet een Veldheer meer bekwaamheden blyken in eene stad aantetasten, maar ook nooit was een tegenstand hardnekkiger. De muuren waren nedergeworpen, de helft der burgeren was door het zwaard en den honger omgekomen, de andere helft, ten prooi van de verslindendste behoeften, kroop op de overblyfzelen van het zieltogende Vaderland, zoekende hunnen dood alleen te vertragen, om nog eenige vyanden opteofferen. De jeugd, die altyd het driftigste is naar de gevaren, was het eerste slagtoffer der belegeraars geweest; 'er waren slegts eenige zwakke ouden en eenige vrouwen overgebleven, die

allen hunne kinderen en hare egtgenoten te wreken hadden. Hannibal, hoewel zeker, van hen door geweld te onder te brengen, verwaardigde zig egter, hun voorwaarden van vrede aantebieden. Hy eischte, dat zy hem al hun goud en zilver zouden overleveren, en dat zy, zonder wapenen uit de stad gaande, eene nieuwe stad zouden bouwen op de plaats, welke hun zou aangewezen worden. De Saguntiners, over deze voorwaarden verbitterd, gaven 'er geen antwoord op. Zy bleven eenigen tyd stom en onbewegelyk, maar eensklaps van hunne zinneloze verbaasdheid weder bygekomen, lieten zy al het zilver uit de schatkist van den staat, en het gene zy zelven hadden, op de openbare marktplaats brengen. Zy ontstaken eenen groten houtstapel, en deze verwoede menschen stortten zig met alle hunne rykdommen in 't midden der vlammen.

Het grootste gedeelte der inwoonderen, in hunne huizen ingesloten, verbrandde zig met hunne vrouwen en kinderen. Niet lang daarna rukten de Carthagers in de stad. Zy, die de vlammen ontsnapt waren, kwamen om door het zwaard van den vyand, wien zy schenen aantehitsen, om hen ter neer te vellen, en, gedreven door eene woeste wanhoop, schenen zy niets te vrezen dan het mededogen en de genade van eenen overwinnaar, van wien zy eenen afschrik hadden.

Het beleg van Saguntum was de leus tot den tweden Punischen oorlog, maar volgens Polybius was het 'er de oorzaak niet van. Het verdrag, volgens welk de Carthagers genoodzaakt waren geweest, om van de heerschappy van Sicilie aftezien, vernederde hunnen hoogmoed. Deze gevoeligheid was nog meer aangeprikkeld door het gedrag der Romeinen, die, daar ze zig niet geschaamd

hadden, de bondgenoten van oproerige huurlingen te worden, zig daarvan bediend hadden, om hun Sardinie te ontnemen gedurende de onlusten, welken Africa beroerden. Zie daar den waren oorspong van den haat der Carthagers tegens de Romeinen, die van hunnen kant met een nydig oog den voorspoed van Carthago zagen, welk door de aanwinning van Spanje te magtig was geworden.

Hannibal bediende zig van de gesteldheid zyner medeburgeren, om den haat te voldoen, welken hy den Romeinen gezworen hadt; Appianus geeft te kennen, dat hy zig in dezen oorlog niet inliet dan door ernstig aanzoek van zyne familie en aanhangers. Na den dood van Hamilcar was Hanno de vervolger der Barcynscbe party geworden; vol van veragtinge voor de jeugd van Hannibal, die beter bedreven was in de kunst van vegten dan in het besturen van kuiperyen, droeg hy zelfs gene zorg, om zynen haat te vermommen. De vrienden van Hannibal verzogten hem ernstig, om hen van de verdrukkinge van hunnen gemenen vyand te komen bevryden; doch in plaatse van de lasteringen van Hanno te gaan wederleggen, begreep hy, dat het zekerste middel, om hem te onder te brengen, dit was, dat hy zig zelven noodzakelyk maakte. Zyn vyand scheen hem ontsachelyker te Carthago, dan de Romeinen in Italie.

Zo haast de Romeinen onderrigt waren van het beleg van Saguntum, zonden zy Afgezanten aan Hannibal, die zig toen te Nieuw Carthago bevondt. Zy waren gelast, hem de gevolgen te vertoonen, welken het oogmerk, om over den Iber te trekken, en Saguntum te belegeren, na zig zou slepen. Hannibal, vooringenomen tegen hunne bevelen, en daarenboven geen vol-

doend antwoord hebbende te geven, weigerde hen te horen; hy vondt beter hen aan den Raad van Carthago te zenden, waarover zy even te onvreden waren als over Hannibal. De Hoofden van den Barcynschen aanhang bragten te wege, dat alle voorslagen tot den vrede verworpen werden; Hannibal, een even behendig staatkundige, als groot Veldheer, hadt alle gemoederen vooringenomen door zyne zendelingen, welke eer dan de Afgezanten te Carthago gekomen waren. De Raad antwoordde, dat het niet hun Veldheer, maar de Saguntiners waren, die aanleiding tot den oorlog gegeven hadden, en dat de Romeinen onregtvaardig te werk gingen, die eenen nieuwen bondgenoot aan Carthago voortrokken, welk sedert langen tyd hun vriend geweest was.

De Afgezanten kwamen ter zelfder tyd te Rome aan, wanneer men tyding ontfing van het ongelukkige lot van Saguntum, de verbaasdheid was 'er algemeen; maar de gemoederen, van hunne ontsteltenis weder bekomen, waren allen tot den oorlog geneigd. De vyandelykheden werden voorafgegaan van vrugteloze onderhandelingen. Niets verbeeldt ons het Karakter van deze twee Republieksgezinde Volkeren beter dan de hoogmoed, welken zy in deze onderhandelinge lieten blyken. Fabius, die de voornaamste van de Romeinsche Afgezanten was, toonde den Raad van Carthago eene zyde van zyn Kleed, welke samengevouwen was; ‘ik draag hierin, zeide hy, den vrede of den oorlog, gy kunt slegts verkiezen’. De Carthagers antwoordden met denzelfden hoogmoed: ‘wy laten de Keuze aan u over’; ‘zeer wel, zeide Fabius, ik geef u den oorlog’: men antwoordde hem: wy nemen denzelven met blydschap aan, en ‘wy zullen hem insgelyks zo voeren’.

Ik zal my niet inlaten in eene naauwkeurige beschryving van alle de byzonderheden van dezen merkwaardigen oorlog. Ik zal my allenlyk bepalen, om de bekwaamheden van Hannibal te doen blyken, zyn vernuft zo vrugtbaar in het uitvinden van hulpmiddelen, de gebreken van Carthago, de dolle drift van eenen aanhang, die, regtvaardig in zyne beweegredenen, maar blind in zyne middelen, eindelyk oorzaak was van den ondergang dezer bloejende Republiek.

De Romeinen, ontsachelyk voor de Carthagers in Sicilie en Sardinie, kwamen Hannibal voor gemakkelyk in het midden hunner heerschappy te kunnen overwonnen worden. In Italie slegts te komen, was de overwinning behaald te hebben; hy was te scherpziende, dan dat hy niet de zwarigheden zou ontdekken, welken tegens zyn oogmerk stonden, maar stoutmoedige zielen zien in de grootte der gevaren slegts eene nieuwe beweegreden, om dezelven te tarten. Zyne eerste zorg was, om zig de genegenheid der soldaten te verwerven, niet door die laffe inschikkelykheid, welke het bevelhebberschap verzwakt, maar door al den buit, welken hy gemaakt hadt, onder hen te verdeelen, en door hun de rykdommen van Italie te beloven. Hy stondt hun vervolgens toe, om hunne familie en hun Vaderland te gaan zien, waarvan zy langen tyd afwezig zouden blyven, en hy deed hen belofte geven, dat zy met het begin der lente terug zouden komen.

Zy kwamen allen hunne verbintenis stiptelyk naar. Hierop monsterde hy de verschillende natien, welken zyn leger uitmaakten. Wanneer hy begrepen hadt, dat eenige soldaten, die met schrik waren bevangen, om dat zy zo vele landen zouden doortrekken, en boven al de

Alpen beklimmen, besloten hadden, hem te verlaten; zo kwam hy hun overloopen voor, door hun hun afscheid te geven. Zeven duizend werden terug gezonden; deze vermindering, welke zyn leger minder talryk maakte, maakte het des te ontsachelyker, dewyl deze misnoegde soldaten hunnen makkeren niet dan kleinmoedigheid hadden kunnen inboezemen.

Zyne voorzigtigheid vertoonde zig in de keuze van de Natien, waaruit zyn leger bestondt. Zyne ruitery was getrokken uit Numidie en Spanje, landen, die uit hoofde van de voortreffelykheid hunner paarden geagt waren. De Balearische eilanden verschaften hem slingeraars, en Creta boogschutters. Zyne soldaten waren volgens de Romeinsche manier gewapend; het was dus, dat hy, zig boven de vooroordeelen verheffende, van den buitenlander, en zelfs van zyne vyanden, de kunst overnam van te overwinnen. De opmerkzaamheid van dezen groten Veldheer in het verkiezen zyner soldaten, is eene les voor het oorlogvoerend Europa: het is door het beschouwen van het gene hy deedt, dat men hem zal kunnen gelyk worden. Laten we ons by dit voorwerp een weinig ophouden.

In een wyd uitgestrekt Ryk zyn alle Volkeren niet even zeer tot den oorlog geneigd, noch allen even bekwaam tot dezelfde verrigtingen van den oorlog. Elk heeft eene hoedanigheid, welke hy van de natuur of van de opvoedinge ontfangt. De oude zegepralende volkeren waren 'er oplettend op, om elke Natie dat gene te doen te geven, waartoe hare bekwaamheid zig uitstrekte. Dewyl de deelen dan beter samengevoegd waren, zo moesten zy een onverwinlyk lighaam uitmaken; het hedendaagsche Europa is minder oplettend in de oprigtinge zy-

ner heirlegers: men verzamelt 'er zonder onderscheid, en men verordent tot hetzelfde werk, menschen, die even verschillend zyn ten aanzien van hunne geaartheid als met opzigt op hunne bekwaamheden. Het verschil van de grootte des lighaams maakt den ruiter of den voetknegt. Hy, die tot eenen stouten zeeman is geboren, wordt veroordeeld, om als een slegt soldaat oud te worden. Men laat dengenen op de kust van den Ganges kwynen, die op de oevers van den Don en de Wolga onvermoejelyk zyn zou. Wie twyffelt of de inwoonders van de zuidelyke gewesten van Frankryk niet beter het klimaat van Spanje en Italie zullen verdragen, dan de Rus of de Zweed? Een mensch, te Praag of Warschaw geboren, kan, in 't algemeen, zo goed een matroos niet zyn, als een ander, die te Malta of Raguza geboren is.

Dit misbruik zou ligtelyk te verhelpen zyn. Waarom trekken de Staten hunne matrozen niet uit hunne zeegewesten, waar al de wereld zeeman is van de geboorte af? De gewesten, die landwaards in leggen, zyn vrugtbaar genoeg, om de legers te lande voltallig te maken. Dan zou elk die plaats bekleden, waartoe hy van de natuur geschikt is.

Men heeft een nog nuttiger ontwerp uitgedagt, maar hetzelve is nooit ter uitvoer gebragt, te weten, om elk gewest onder de verpligtinge te leggen van een bende krygsvolk op de been te brengen en te onderhouden. Dit krygsvolk zou den naam dragen van het volk, waaruit het bestondt; zulk eene edele en nuttige inrigting zou de liefde voor het Vaderland wederom wakker maken, ieder een belang doen nemen in de lotgevallen van 't algemeen, en onder naburige volkeren den edelmoedigen naaryver ontsteken, om de een den anderen in bekwaamheden en in

moed te overtreffen. Men zou eene verheven dwepery zien volgen op die koude en schandelyke onverschilligheid, welke met hetzelfde oog den voorspoed en den tegenspoed beschouwt. Elk gewest, aan den roem zyner bende verknogt, zou dezelve zonder tegenspreken van alle hare noodwendigheden verzorgen. Op de tyding van eenig voorval zou men de kinderen en de ouden zig zien verzamelen op openbare plaatsen, ongeduldig om te vernemen, wat deel hunne bende hadt, aan den roem van den gelukkigen uitslag. De vrouwen zelfs, in Spartaansche heldinnen hervormd, zouden edele en dappere aandoeningen ondervinden, en wanneer haar de dood harer zonen berigt wordt, zouden zy zig geluk wenschen met hare vrugtbaarheid, welke medegewerkt hadt, om het Vaderland zegepralend te maken.

Dit ontwerp kan niet bestreden worden dan van gemelyke bange berispers, die alle hervorming als eene omkering van de orde aanmerken. Bygelovige hoogagters van al wat zy in hunne jeugd gezien hebben, houden zy zig overtuigd, dat, al wat niet gedaan is, te doen gevaarlyk is. Een waarlyk groot man laat zig in zynen loop niet ophouden door de onstuimigheid eener onregtvaardige berispinge. Hy zoekt niet te behagen dan door zig zelven nuttig te maken; hy onderzoekt minder, wat zyne voorzaten gedaan hebben, dan wat te doen voordeelig is. Oxenstiern en Richelieu, in hunne verheffinge benyd, bewezen overal weldaden, en behaalden niet dan ondank; hooggeagt wegens hunne bekwaamheden, gelasterd in hunne zeden, waren zy niet minder driftig, om een volk te dienen, welk zy, zelfs tot in zyne nakomelingen wilden gelukkig maken. Europa heeft nog heden zyne Oxenstierns en zyne Richelieus.

Hannibal, ongelovig, zonder een spotter te zyn, nam altyd het welvoegelyke in den openbaren Godsdienst zorgvuldig in agt. Hoewel een vyand van bygelovigheden, deedt hy den Goden altyd de hulde, welke de Godsdienst voorschreef; hy was te staatkundig, dan dat hy niet zou weten, dat gemene lieden dengenen alleen hun betrouwen en hunne agting waardig keuren, die zig, gelyk zy, onder het juk der vooroordeelen bukt. Uit dien hoofde was het, dat, eer hy zig aan het hoofd van zyn leger stelde, hy naar Cadix zyne offerhanden ging brengen in den tempel van Hercules, om van dezen God eenen gelukkigen uitslag in zyne ondernemingen te verkrygen.

Eer hy verder van Carthago afging, oordeelde hy, voor deszelfs verdediging te moeten waken. De Afrikanen waren bestemd, om in Spanje te dienen, en de Spanjaarden in Africa, en door deze verwisseling gaven die beide volkeren elkander onderpand van eene wederzydsche getrouwheid. Eene andere beweegreden hadt Hannibal deze schikking doen maken, hy wilde eene kweekschool van soldaten planten. Hy wist, dat de krygsman by zynen haard verwyfd wordt, en dat de zugt voor het leven vermindert, naarmate men verder van zyn Vaderland af is, waar alles de eerste aandoeningen van genegenheid vernieuwt en voedt. Uit hoofde van dezelfde reden verandert men heden de bezettingen, die daardoor gewend worden, om de verschillende klimaten te verdragen. De verdediging van Spanje werdt toebetrouwd aan zynen broeder Asdrubal, een stoutmoedig man, die van niets dan van gevaren en oorlog sprak.

Eer hy zig in beweging zette, hadt hy zig wegens de

vriendschap der Galliërs verzekerd, die alleen zynen doortogt bevorderen of vertragen konden. Verzekerd, dat hy op zynen togt niet zou ontrust worden, stelde hy zig aan het hoofd van zyn leger, dat negentig duizend man te voet, twaalf duizend te paard, en zeven en dertig olyfanten sterk was. Wanneer hy op de oevers van den Iber gelegerd was, oordeelde hy, den Godsdienst nog tot zyne oogmerken te moeten doen dienen. Hy liet door het gehele leger verspreiden, dat hy in eenen droom eenen jongeling gezien hadt van een buitengemene gedaante, die gezegd hadt, van Jupiter te zyn gezonden, om hem naar Italie te geleiden. Deze bedriegery was te ongerymd, dan dat zy ongelovigen zou vinden onder eene onbeschaafde menigte, die altyd onaandoenlyk is voor de stem der reden, en altyd leerzaam voor de aantrekkelykheden van het wonderbaare. Door zig tot alle deze kleine byzonderheden te vernederen, stelde hy zig in staat, om grote zaken uittevoeren.

Zyn leger leverde een verschrikkelyk schouwspel op; het was eene verzameling van menschen, die met lidtekenen overdekt waren, en gewend om te vegten en te overwinnen onder Hamilcar, onder Asdrubal en onder hem. Eene strenge krygstugt onderhield den overvloed in de legerplaats, waar de buitenlander verzekerd van wel betaald te worden, weder terug kwam, zonder vreze van beroofd te worden van de vrugt zyner gerieflykheden. De kleine Koningen der Alpen en der Galliërs begaven zig naar zyne tent, om een verdrag met hem te sluiten, zonder eenige andere verzekering voor hunne veiligheid te eischen dan zyn woord. Dit vertrouwen is eene volkomen wederlegging van de lasteringen der Ro-

meinsche schryveren, die hem afschilderen als leugenagtig en trouwloos.

Door den schrik zyner wapenen hield hy diegenen in hunnen pligt, welken hy door geschenken niet kon winnen. Edelmoedig en belangeloos, dagt hy zyne rykdommen niet beter te kunnen besteden, dan door dezelven te doen dienen, om zyn Vaderland onderdanen of vrienden te verwerven. De Volsciers, eene magtige en dappere Natie, welke ter wederzyden van de Rhone woonde, ondernamen het, hem den overtogt over deze rivier te betwisten, maar hunne schielyke nederlaag deedt hen wel haast berouw hebben over hunne vermetelheid. Zyn vindingryk en vrugtbaar vernuft vertoonde zig in de middelen, welken hy uitvondt, om zyne Olyfanten over de Rhone te brengen. Hy hadt alle zyne behendigheid nodig, om met de Volkeren en Koningen van Galliën vrede te maken, hy hadt te vegten van den voet der Alpen af tot aan zyne komst in Italie. De Allobrogen, arme en oorlogzieke volkeren, bewoonders van deze bergen, kenden 'er de steilten en enge wegen. Hannibal poogde te vergeefs, hen door geschenken te winnen. Zy zagen de goederen der Carthagers aan, als een buit, die hun niet ontgaan kon.

Op het gezigt der Alpen, met sneeuw en ys overdekt, en welker top tot aan den hemel scheen te reiken, werdt het leger met schrik bevangen, en hadt geen hoop noch moed. Deze bergen vertoonden niets dan naauwe wegen, die van diepe afgronden en steilten omringd waren. Eenige inwooners, op de rotsen verstrooid, of begraven in wanschapen hutten, geleken minder naar menschen dan naar wilde dieren. Hunne lange en lelyke

baarden, en hunne losselyk afhangende hairen gaven hun een verschrikkelyk en woest aanzien. De natuur, zonder kragt en zonder leven, scheen niets ten behoeve van menschen noch van beesten voort te brengen.

Deze kleinmoedigheid werdt nog vergroot door de Allobrogen, die meesters waren van de hoogten, waardoor zy de enge wegen onder zig, welken het leger moest doortrekken, onder het bereik hunner wapenen hadden. Gewoon langs den rand der steilten te trekken, hadden zy zig op de klippen neêrgezet als roofvogels, en van deze schuilplaatsen, die voor andere menschen ongenaakbaar waren, wierpen zy grote stukken steenen, die in hunnen val menschen en paarden verpletterden. De Carthagers konden tegens deze beledigende wapenen generhande tegenweer gebruiken, en zy zagen zig in de noodzakelykheid gebragt, om te sneuvelen, zonder te vegten. De lastbeesten, verschrikt door het geschreeuw, waarvan deze Wilden de bergen deden weergalmen, vermeerderden de wanorde, en stortten zig in de diepe kolken, met al het goed, waarmede zy beladen waren.

De Allobrogen namen des nagts de wyk in hunne hutten; Hannibal bediende zig van hunne terugwykingen, om zig in de duisternis meester te maken van de hoogten, welken zy des daags bezet hielden. Wanneer zy des morgens uitkwamen, om weder post te vatten op de klippen, waren zy zeer verwonderd, de Carthagers boven hun hoofd te zien. Hannibal zette zynen togt voort, zonder ontrust te worden; maar het leger, ontbloot van reisgereedschappen en levensmiddelen, was daarenboven blootgesteld aan de guurheden eener strenge en aandoenlyke koude. Deze dorre plaatsen leverden

generhande weiden uit tot voedzel voor de paarden. Hannibal, verheven boven de hinderpalen, welken de natuur en menschen hem in den weg leiden, ontdekte eene sterkte, daar hy zig meester van maakte. Hy vondt 'er eenen groten voorraad koren, en eene grote menigte beesten, die voor drie dagen tot onderhoud van het leger toereikende waren.

Daar ter plaatse lieten de Galliërs, bewooners van deze bergen, zig by hem vinden. Deze volkeren hadden, door verandering van het klimaat, de opregtheid der Gallische zeden verloren, en de Italiaansche loosheden overgenomen; zy bragten levensmiddelen in de legerplaats, en gaven gyzelaars tot verzekering van hunne getrouwheid. Hannibal, die bedugt was dat ze zyne vyanden waren, veinsde veel betrouwen op hun te hebben, hoewel zo veel yvers hem verdagt voorkwam. Hy nam de gidsen aan, welken zy hem aanboden, om hem te geleiden; na eenige dagen trekkens, kwam hy in een engen weg, die onder het bereik van eenen hogen berg lag. De trouwloze Galliërs, onstuimig uit hunne hinderlage te voorschyn komende, vielen op de Carthagers in. Men zou gedagt hebben, dat deze plaats het graf van het gantsche leger zou zyn geworden. De Carthagers, van voren en van agteren aangevallen, moesten zig daarenboven beschermen tegens de brokken van klippen, welken men van de hoogten op hen afrolde; genoodzaakt, om zonder orde te vegten, werden zy ook in de zyde aangegrepen, en het agterste gedeelte van het leger werdt van het voorste afgesneden. De nagt alleen maakte een einde van het bloedbad.

Na eenen togt van negen dagen kwam Hannibal op

den top der Alpen. Zyne troepen, door moejelykheden uitgeput, en door hinderpalen terug gehouden, bekwamen van hunne vertsaagdheid, wanneer zy de vrugtbare velden van Italie ontdekten, die hunne verwinning en hun buit zouden worden. Maar zy waren nog niet aan het einde hunner ongemakken, zy moesten het gebergte wederom afklimmen, welks afhelling aan den kant van Italie steiler is; zy moesten langs steile wegen trekken, welken de sneeuw, door de koude gehard, glibberig gemaakt hadt; de soldaten, in plaatse van te gaan, tuimelden hals over kop de een over den anderen heen. Om afteklimmen hielden zy zig aan de struikjes, die rondom aan de klippen wassen. De paarden braken door hunne zwaarte door het Ys heen, waardoor hunne pooten belemmerd werden. Hannibal, door zo vele telkens op nieuw opkomende beletzelen omringd, was altyd vrugtbaar in uitvlugten. De byzonderheden van al wat hy op dezen vermaarden overtogt deedt, leveren ons het gewigtigste tafereel uit, welk ons de oudheid heeft nagelaten. Alle zyne verrigtingen dragen het zegel van een groten man. Wel geschikt om zig in onderhandelingen intelaten, maakte hy zig vrienden en bondgenoten van volkeren, welken hy hadt kunnen overwinnen; gelukkig in het vegten zegepraalde hy over de natuur, over plaatsen en menschen. Altyd bedaard in 't midden der gevaren, veinsde hy een betrouwen, welk hy allen zynen soldaten inboezemde.

Ik heb my een weinig verder over de hinderpalen uitgelaten, welken Hannibal ontmoette, om te doen begrypen, hoe zeer de Carthagers zig den misslag hadden te wyten, dat zy hunne zeemagt hadden laten vervallen.

Hadden ze eene vloot gehad, om hun leger naar Italie overtevoeren, de overtogt over de Alpen zou 'er de helft niet van weggenomen hebben. Dit leger, zo luisterryk by deszelfs vertrek van Nieuw Carthago, vondt zig, wanneer het in Italie kwam, tot op twintig duizend man voetvolk en zes duizend paarden verminderd. Hadt Carthago schepen gehad, het hadt dit verlies kunnen voorkomen. Het zou de overhand over Rome gehad hebben door de ondervinding ter zee, en door de kunst der scheepvaart. Daar het eene Koopstad was, hadt het de beste matrozen moeten te voorschyn brengen, naardien gemene lieden zig enkel door de ondervinding volmaken. Dus hadt Carthago, door zyne zeemagt te verwaarlozen, van alle zyne voordeelen afstand gedaan. Het was de tyd niet meer, wanneer men honderd en dertig duizend Romeinen ter zee zag stryden tegen honderd en vyftig duizend Carthagers. De begeerte, om te lande heerschappy te verkrygen, hadt het de middelen ontnomen, om aanwinningen te maken.

De onkosten van vloten waren toen ook zo lastig niet als tegenwoordig. Daar men geen Kompas hadt, zo bleef men alleen langs de kusten varen. Hy, die roejer was, kon te gelyk een goed stuurman worden. Men hadt gene school voor de zeevaart nodig, dewyl de wetenschap der stuurmanskunst zo bepaald was, dat de landman, zynen ploeg verlatende, dezelve kon leren dryven. De schepen waren klein en platboomd. Het is alleen sedert de uitvindinge van het moorddadig buskruid, dat men die grote schepen gebouwd heeft, welker dikte het geweld van het kanon tegenstaat. De ouden veragtten deze byster grote lighamen, die zig niet bewegen kon-

den; doordien zy noodzakelyk zyn geworden, zyn de grote schepen ook eenvouwdiger in hun maakzel geworden; de kunst heeft de middelen, om ze in beweging te brengen, volmaakt, en niettegenstaande hunne grootte zyn ze ligt en gemakkelyk te sturen. Zy zouden ze thans met verwondering beschouwen.

De ondervinding van alle tyden en van alle landen leert ons, dat heden niets bezwaarlyker is tot stand te brengen, dan de inrigting eener zeemagt. Zo vele oorzaken lopen tot dit ontwerp samen, dat het niet genoeg zy, dat eene Natie vermogend is, om in staat te zyn, om het ter uitvoer te brengen. Dus moeten de Staten, die het voordeel genieten, van eene bloejende zeemagt te hebben, hunne zorgen verdubbelen, om derzelver verval voortekomen.

Wanneer Hannibal in Italie was gekomen, zogt hy de vriendschap der inwooners. Hy hadt bondgenoten nodig, om het verlies van zo veel menschen te vergoeden, die hun graf in de Alpen gevonden hadden. Zy, die zyne vriendschap verwierpen, ondervonden welhaast zyne wraak. Het regtsgebied van Turin werdt door de vlam verwoest. De stad werdt na eene belegering van drie dagen ingenomen, en het grootste gedeelte der inwooneren moest over de kling springen. Deze daad van gestrengheid scheen hem noodzakelyk te zyn, om de inwooners te doen besluiten, zig te onderwerpen. De Galliërs helden tot zyne party over, maar door de nabyheid van het Romeinsche leger terug gehouden, dorsten zy zig niet aan hunne neigingen overgeven. Hannibal begreep, dat hy overwinnen moest, om bondgenoten te verkrygen.

De Burgermeester Scipio trok omzigtiglyk op, over-

tuigd, dat eene overwinning de misnoegde Galliërs in onderdanigheid zou houden. De beide legers ontmoeten elkander naby den Ticinum, eene kleine rivier van Lombardye. De redenvoeringen der twee Veldheeren doen ons den aart der twee Natien kennen. Scipio vertoonde zynen soldaten het Vaderland, aangevallen van deze zelfde Carthagers, die zo dikwyls overwonnen en genoodzaakt waren, hun cynsbaar te zyn. Hy herinnerde hun de daden hunner voorzaten tegens een meineedig volk, en dat de verbonden schond. ‘Heeft de aarde, zeide hy, nieuwe Carthagers opgekweekt? Zyn het niet dezelfden, welken wy by de Egatische eilanden en op Sicilie verslagen hebben? Wy hebben heden alleen te stryden tegens hen, welken wy in hunne ongelukken verwaardigd hebben te beschermen. Bedenkt, dat het 'er niet alleen op aankomt, om uw eigen leven, en dat van uwe vrouwen en kinderen te verdedigen. Deze beweegredenen moeten kragtig zyn. Maar 'er zyn nog uitmuntender: bedenkt, dat de Raad en het Volk van Rome de oogen op u gevestigd hebben, en dat het lot van Rome van uwen moed afhangt’.

Deze beweegredenen moesten eenen levendigen indruk maken op menschen, welker aandoeningen gaande gemaakt werden door den enkelen naam van het Vaderland, welk zy dienden, niet uit vreeze en uit hoofde van hun pligt, maar door eene liefde, welke tot de onzinnigheid van dwepery werdt gedreven. Hannibal hadt in tegendeel te spreken tot zeer verschillende menschen, allen soldaten van ambagt en uit gierigheid, zonder begeerte tot roem, en zonder geneigdheid voor het Vaderland. Hy zogt hunnen moed te verheffen, door hun voor oogen

te stellen de keuze van te overwinnen of te sterven, de grote beloningen, de roofgoederen van Rome en Italie; hy sprak met veragting van de Romeinen, als onbekwaam, om tegenstand te bieden aan oorlogshelden, die onder de moejelykheden van den oorlog grys waren geworden, gekomen van de zuilen van Hercules, en geboden door eenen Veldheer, die geboren en opgevoed was in de tent van Hamilcar, en onderwezen door de lessen van Asdrubal.

Na deze redenvoering verpletterde hy met eenen steen den kop van een lam, welk hy opofferde, Jupiter bezwerende, van hem op gelyke wyze te zullen verpletteren, indien hy zynen soldaten den buit niet overliet, welken hy hun beloofd hadt. Na de gewoonlyke offerhanden raakten de beide legers handgemeen met elkander, door eene gelyke drift ontvonkt, om te overwinnen. De Numidiers deden de zege welhaast naar de zyde der Carthagers overhellen. Scipio werdt vol kwetsuren uit het midden der vyanden gered door den moed zynes zoons, die, hoe jong ook, toen reeds opgroeide tot ondergang van Carthago.

Het begin van dezen oorlog was het voorteken van den grootsten voorspoed. Hannibal, die zyne overwinning aan de Numidiers verschuldigd was, begreep, dat zyne ruitery den voorrang hadt boven die der Romeinen, al te ongelyk door de hoedanigheid zyner paarden, en zyner wapenen. Hoewel deze slag niet beslissend ware, hadt hy egter alle de voordeelen, welken Hannibal zig daarvan beloofd hadt. Zo haast hy gelukkig was, hadt hy vrienden en bondgenoten. De Galliërs, die in Italie waren gaan wonen, kwamen zig onder zyn vaandel voegen. Het zal dienstig zyn, hier aantemer-

ken, dat Rome, voor den tweden Punischen oorlog, nooit van eenig volk van Italie was verlaten; welk toont, dat zyne regering zagt is geweest, of liever, dat het altyd ontsachelyk genoeg geweest is, om gene onstandvastigen of trouwlozen te vinden.

Hannibal trok den Po op eene schipbrug over; daar kwamen de Galliërs, die in het Romeinsche leger dienden, zig in zyne legerplaats aan hem overgeven. Hy hadt hen met nut tegens hunne oude meesters kunnen gebruiken. Doch zyne behendige staatkunde gaf hem een ander oogmerk in, hy zondt hen elk naar zyn land terug, overladen met geschenken, terwyl hy zig verzekerd hield, dat zy hunne medeburgers in zyne zaak zouden trekken. Scipio, door dit weglopen verzwakt, was op niets anders bedagt, dan om naar den kant van de rivier Trebia de wyk te nemen, waar hy zig op hoogten legerde, die voor de Numidische ruitery ontoegankelyk waren, welke hem alleen ontsachelyk scheen. Zyne agterhoede zou geheel verslagen zyn geworden, hadden de Numidiers zig niet in de legerplaats opgehouden, welke hy verlaten hadt. De begeerte tot buit ontnam hun de overwinning. Scipio verschanste zig met veel kunst. Hy oordeelde, zynen amtgenoot Sempronius te moeten afwagten, eer hy de kans van eenen nieuwen veldslag waagde.

De vereeniging der Burgermeesters kondigde een bloedig toneel aan, dat zig eerlang zou ontwikkelen. Hannibal deedt zyn best, eer hy iets tegens hen ondernam, om het karakter der Veldheeren te leren kennen, welken men hem tegengesteld hadt. Het duurde niet lang, of hy ontdekte, dat Sempronius, driftig en onstuimig, veel meer die onvoorzigtige stoutheid bezat, welke het gevaar verbergt, dan die bedaarde wakkerheid, welke het weet

te voorzien en te voorkomen. Eenige geringe voordeelen ontstaken zynen verwaanden hoogmoed; en zo haast Hannibal hem scheen te vrezen, oordeelde hy, dat het om te overwinnen genoeg was slegts slag te leveren. De verstandige omzigtigheid van zyn amtgenoot scheen hem eene veragtelyke lafhartigheid. Welk een smart zou het voor onze Voorvaderen zyn, zeide hy, indien ze twee Burgermeesters, aan het hoofd van twee legers, zagen beven voor deze zelfde vyanden, welken zy zelfs tot onder de muuren van Carthago gingen opzoeken.

De tyd, waarop zyn Burgermeesterschap ten einde moest lopen, was naby, en hy was bedugt, dat een opvolger hem eene zege mogt komen ontnemen, welke hy oordeelde zeker te zyn, en waarvan de kwetsuur van zynen amtgenoot hem al de eer zou laten. Scipio was te bekwaam, dan dat hy een twyffelagtig gevegt wilde wagen; hy wist, dat, door hetzelve uittestellen, de Galliërs, die even ongestadig in hunne liefde als in hunnen haat waren, zig van het bondgenootschap der Carthagers zouden losmaken, voor welken het stilzyn even nadeelig zou worden als eene nederlaag. Zulk een verstandig ontwerp werdt door zynen amtgenoot verydeld. Sempronius, door al te veel betrouwen misleid, gaf de leus tot eenen veldslag. Hannibal was te kundig, dan dat hy het zou vermyden. Hy zag zig in een land, waar hy zig niet kon staande houden dan door overwinningen. Daarenboven bestondt het Romeinsche leger uit soldaten zonder ondervindinge, die wegens hunne laatste nederlage nog ontrust en ontroerd waren.

Hannibal, in eene open vlakte gelegerd, vondt 'er diepe holligheden, waarin hy zyne ruitery verstak; de grond kwam hem gunstig voor, om eene hinderlage te

maken, en om zyne Olyfanten te doen werken; de uitslag beantwoordde aan zyne wenschen. Sempronius stortte zig in de hinderlage, dewyl hy niet vermoedde, dat men hem dergelyken in eene aan elkander hangende vlakte leggen kon. De Romeinen, slagtoffers van de onvoorzigtigheid hunner Veldheeren, werden op de vlugt gedreven. Tien duizend namen in goede orde de wyk naar Placentia. Een groter getal kwam in de rivier om, of werdt door de Olyfanten met de pooten verpletterd. By dezen slag deedt Hannibal de Romeinen begrypen, wat ze van hem te vrezen hadden. Nooit gebruikte eenig Veldheer meer bekwaamheid, in het verkiezen zyner legerplaatse, om van het voordeel van den grond gebruik te maken: levendig zonder overylinge, omzigtig zonder traagheid, is hy in het geraas van den slag even bedaard als in een stille kamer.

De Romeinen, op de oevers van den Ticinum en de Trebia verslagen, lieten den moed door hunne tegenspoeden niet vallen. Hunne waakzaamheid bepaalde zig niet alleen tot het welvaren van Rome. Zy strekten hunne zorg ook uit tot over Sardinie en Sicilie. De gewigtigste plaatsen werden met troepen bezet. Hannibal van den anderen kant, door de guurheden van het saisoen terug gehouden, was 'er minder cp bedagt, om aanwinningen te maken, welken het leger zouden verzwakt hebben, dan om bondgenoten te krygen, die het versterken konden. Door zyne wraakoeffeningen verschrikte hy zulken, welken hy door zyne weldaden niet aan zig kon verbinden; hy behandelde de Romeinsche Krygsgevangenen met gestrengheid, maar tegens hunne bondgenoten was hy vriendelyk en gematigd, en zondt hen zelfs zonder losgeld terug.

Door de ongebondenheid geeft de soldaat zig dikwyls aan buitensporigheden over, welken de gestrengheid der Krygstugt niet kan voorkomen. Een Veldheer is nooit in eenen hachelyker toestand, dan wanneer hy zig in de noodzakelykheid bevindt, om zyne troepen van de bezittingen zyner bondgenoten te doen bestaan. De Galliërs morden 'er sterk over, dat zy hun land tot een toneel voor den oorlog moesten zien dienen. Hannibal, die hunne misnoegdheid wilde doen bedaren, verliet hunne landen met het begin der lente, om in Etrurie te rukken, waar Flaminius, de nieuwe Burgermeester, over het Romeinsche leger het bevel hadt. De optogt was zeer bezwaarlyk midden door stinkende moerassen heen, welker hoogstschadelyke dampen veel soldaten deden sneuvelen. Hannibal verloor een oog. Eindelyk na vele moejelykheden legerde hy zig tusschen Fusule en Arretium, welker velden een overvloedig en gemakkelyk bestaan voor menschen en dieren verschaften.

Hannibal wilde, eer hy iets ondernam, het verstand van den nieuwen Veldheer kennen, welken Rome tegens hem gesteld hadt. Zyn gedrag was verschillend volgens het karakter der Veldheeren, welken hy te bestryden hadt. Flaminius was een stoutmoedig mensch, beter geschikt, om een rusteloos en onstuimig gepeupel tot oproer te verwekken, dan om de bewegingen van een leger te besturen. Gedugt te Rome, welk hy door zyn oproerig karakter het onderste boven gekeerd hadt, meende hy overal ontsachelyk te zyn. Bewonderaar van zig zelven zag hy in Hannibal niets dan eenen Carthager; de grote man ontsnapte hem. Onleerzaam voor raadgevingen, en vyand van voorzorgen, gaf hy zig over aan de buitensporigheden eener onvoorzigtige moedigheid.

Hannibal deedt zyn best, om dezen oplopenden aart nog meer te doen opwakkeren. Het was zyn belang, hem in een gevegt intewikkelen. Het was hem niet genoeg, niet overwonnen te worden, hy moest overwinnen of Italie verlaten. Hy verwoestte alle de landen van Etrurie; het geroep der bondgenoten liet zig in het leger der Romeinen horen, de vlammen, welken hunne bezittingen verwoestten, troffen de oogen van Flaminius, die, beschaamd, van den nuttelozen aanschouwer van zo vele onheilen te zyn, zynen vyand opzogt, om hem slag te leveren. De beide legers ontmoeten elkander by het meir Thrasymenus. De Burgermeester, door zynen moed bedrogen, viel in de hinderlagen, waar hysneuvelde. De Romeinen, door den dood van hunnen Veldheer ontrust, namen schandelyk de vlugt; maar van alle kanten omringd, hadden zy gene andere uitkomst dan het meir, welk hun graf werdt. Zesduizend vereenigden zig, en door wanhoop bezield, openden zy zig eenen weg midden door de vyanden heen. Maherbal, die hen op hunnen aftogt vervolgd hadt, noodzaakte hen, zig tot krygsgevangenen overtegeven. Zy werden met onmenschelykheid van Hannibal behandeld, die wreed van aart, en misschien uit staatkunde, de dapperheid niet scheen te agten in zyne vyanden, dan wanneer zy met de wapenen in de hand gestorven waren. Hy liet het lighaam van Flaminius opzoeken, om 'er de lykplegtigheden aan te verrigten, als ook aan de bevelhebbers en soldaten. Zyne troepen hadden rust nodig. Hy wees hun ververschings kwartieren aan, om hen tot nieuwe aanwinningen te bereiden.

De volgende veldtogt scheen hem de verwinning van Rome en Italie te beloven; maar hy vondt in Fabius eenen vyand, die hem waardig was. Het was een van

die koele menschen, alle welker bewegingen overdagt zyn, en die genen roem dan in nuttige zaken gewaar worden; hy hadt die verdienste niet, welke de menigte tot zig trekt en aan zig onderwerpt, dewyl hy alleen het wezenlyke van de bekwaamheden bezat, zonder vertoning daarmede te maken; en daar hy zig zelven scheen te wantrouwen, zo kon hy ook geen betrouwen inboezemen aan een leger, welk uit gemene menschen bestondt, die de omzigtigheid van de lafhartigheid niet weten te onderscheiden.

De nieuwe Dictator was meer bedugt voor de onheilen eener nederlage, dan hy de voordeelen eener overwinning agtte. Hy wist, dat hy zyn Vaderland zegepralend zou maken, indien hy den veldtogt zonder slag te leveren kon ten einde brengen. Wanneer Hannibal hem niet in de noodzakelykheid kon brengen, om zig in een gevegt intelaten, bediende hy zig van het kunstje, om zyn gedrag in de gemoederen der Romeinen veragt te maken. Het was door zyne getrouwheid in verdenkinge te brengen; dus, ter zelfder tyd, dat hy alle de velden verwoestte, verschoonde hy de landen van Fabius, die tegens de listen van zynen vyand slegts eene voorzigtige traagheid gebruikte. Deze verschoning deedt de Romeinen geloven, dat 'er een heimelyke verstandhouding tusschen de twee Veldheeren plaats hadt. Dit vermoeden werdt nog meer versterkt door de uitwisseling der gevangenen, welke zonder goedkeuringe van den Raad geschiedde. 'Er werdt beraamd, dat men man voor man zou uitleveren, en dat, indien een van beide partyen eenige gevangenen overhieldt, zy voor eene zekere som, die bepaald werdt, zouden losgekogt worden: daar het getal der Romeinsche krygsgevangenen het grootste was, zo ging de Raad, die reeds

te onvreden was, zeer traag met de volvoeringe van het verdrag te werk. De Dictator, die meineedig noch trouwloos zyn wilde, verkogt zyne landen, welken Hannibal niet hadt aangeroerd, en door deze opoffering betaalde hy de schulden van het Vaderland. Hoe groter deze belangeloosheid ware, des te hatelyker stelde de kwaadaartigheid de beweegredenen daarvan voor.

Men hadt hem tot Veldheer over de ruitery Minutius gegeven, een laatdunkend en heethoofdig man, die alle schitterende hoedanigheden bezat, zonder eenige wezenlyke te hebben. Door zyne verhitte verbeelding ontdekte hy roem in alles, wat zig gevaarlyk aan hem vertoonde; vermetel meer dan dapper, hadt hy slegts het misbruik der bekwaamheden. Het leger en de Raad, door zyne schoonschynende belosten verblind, gaven hem hun gantsch betrouwen, en al de wezenlykheid van het gezag: Fabius, met eenen niets betekenenden titel bekleed, kwam niet verder in aanmerkinge. Hannibal scheen Minutius te vrezen, welken hy heimelyk veragtte, terwyl hy veinsde, met veragtinge van den Dictator te spreken, wiens bekwaamheid hem bekend was; dus maakte hy dengenen veragtelyk, die hem nadeel doen kon, terwyl hy een laatdunkend mensch prees, die hem gelegenheid tot overwinningen gaf. Minutius werdt hoogmoediger door de vreze, welke hy meende veroorzaakt te hebben; hy zoekt den vyand op, levert hem slag, en wordt overwonnen. Zyne nederlaag zou volkomen geweest zyn, ware Fabius, die zyne misslagen niet hadt kunnen voorkomen, niet edelmoedig genoeg geweest, om hem te hulp te komen.

Varro, die het Romeinsche volk niet anders genoegen hadt kunnen geven, dan door het gedrag van den Dicta-

tor te laken, werdt benevens Paulus Emilius tot Burgermeester benoemd. Deze beide Veldheeren waren altyd in hunne oogmerken strydig met elkander, dewyl zy het in hunne geaartheid waren. Emilius bezat die bedaarde dapperheid, welke, zonder het gevaar te vrezen, de gelegenheid vermydt om 'er zig zonder nood intestorten. Varro hadt enkel moed; opgevoed gedurende de onlusten van het gemeen, stoutmoedig zonder bekwaamheid, uit de veragtelykste laagheid tot den hoogsten trap verheven, hadt hy die verwaandheid, welke de gewoonte van gelukkig te zyn iemand inboezemt. Hy kon den tegenstand van zynen Amtgenoot niet verwinnen, die, naar het voorbeeld van Fabius, alles van den tyd hoopte, welke alleen het Vaderland kon behouden. Vermids het bevelhebberschap by beurten moest verwisseld worden, zo nam Varro den dag waar, wanneer het leger onder zyne bevelen stond, om den beroemden veldslag te Cannae te leveren.

Het schynt, dat Hannibal nu slegts voor de muuren van Rome hadt te verschynen, om 'er als overwinnaar wetten aan voorteschryven. De neerslagtigheid was 'er zo groot, dat de Adel en de Raadsheeren onder elkander overwogen, of het niet voordeelig zyn zou, Italie te verlaten, en een nieuw Vaderland in een vreemd land te gaan zoeken. Deze wanhopige party werdt in haar voornemen verhinderd door de bedreigingen van eenen jongeling van agttien jaren. Het was Scipio, die in dien tyd Rome redde, en die in 't vervolg Carthago overwon.

Het schynt verbazend, dat Hannibal, na eene reeks van zo vele voorspoedige ondernemingen, de heerschappy der wereld niet tot Carthago overgebragt heeft. Rome

was zyne behoudenis alleen aan de verdeeldheden van den Raad van Carthago verschuldigd. Hannibal kon niet overwinnen, zonder zyn leger te verzwakken. Wanneer hy zig door de verstandige agterlykheid van Fabius in 't naauw gebragt zag, verzogt hy onderstand te Carthago, welke hem geweigerd werdt. Het waren derhalve zyne medeburgers, welken hem verhinderden, om te overwinnen, het zy dat de vernietiging hunner zeemagt een hinderpaal was, om versche troepen overtezenden, het zy dat hun betrouwen op de bekwaamheid van hunnen Veldheer hen deedt geloven, dat hy alleen genoeg tegens de Romeinen was opgewassen.

Titus Livius verhaalt, dat, wanneer Hannibal het verhaal van den veldslag van Cannae aan den Raad zondt, hy hetzelve eindigde met te verzoeken, om eenen magtigen onderstand van menschen en van geld, Hanno antwoordde met eenen honenden grimlach; ja wel, wat zou hy niet wel eischen, indien hy overwonnen ware? Zo zeker is het dat de vyanden van grote mannen altyd in hun Vaderland te vinden waren. Niets is gegronder dan de woorden van eenen nieuwen Hannibal, die wanneer hy tot eenen Veldtogt afging, welke Frankryk redde, tot Lodewyk den XIV, zeide: Sire, ik ga uwe vyanden op de grensen bestryden, ik laat de mynen te Versailles.

Myn ontwerp verpligt my niet, om naauwkeurige beschryvingen te geven van gebeurtenissen, die te bekend en te welsprekend beschreven zyn, dan dat ze behoeven herhaald te worden; ik zal enkel een weinig blyven stilstaan op de misslagen van den Raad van Carthago, en op het gedrag van zynen Veldheer. De gebeurtenissen zyn van geen belang, dan wanneer het tevens lessen zyn.