[p. 73]
+
+ ⁽¹⁾ hierop. ⁽²⁾ staet. ⁽³⁾ compt. ⁽⁴⁾ getrouwig. ⁽⁵⁾ eenen Hussier of. ⁽⁶⁾ brilt mij. ⁽⁷⁾ 't geen. ⁽⁸⁾ gistren. ⁽⁹⁾ verwormen. ⁽¹⁰⁾ Om van een Brugs Capoen te cnappen, ick die cout. ⁽¹¹⁾ moet. ⁽¹²⁾ daeg. ⁽¹³⁾ al de. ⁽¹⁴⁾ dit. ⁽¹⁵⁾ den.

Vierde bedrijf

Ambroos trekt uyt, om Teunis met sijn volk, ten hove te dagen. Joren en Kosen doende met Jaquelijn. Teun, daer ⁽¹⁾ op uytcomende, berispt sijn dochter en spreekt ⁽²⁾ voor Kosen. Ambroos comt ⁽³⁾ in de kelder, en ontstelt geheel 't gesin door sijne uitdagingh. Kosen verlaet sijnen baes in de benautheyt en vertrekt. Joren blijft getrouw ⁽⁴⁾. 73

Ambroos

(alleen uyt als ⁽⁵⁾ een deurwaerder opgeset)

Wat bril me ⁽⁶⁾ dat kappoen, 't gen ⁽⁷⁾ in soo veele vormen, 891

Mijn heer, en mij, van daegh, en gister ⁽⁸⁾, quam vervormen ⁽⁹⁾ 892

Want hij, van Keyser, wiert gelijk een boere-schout, 893

Om ⁽¹⁰⁾ t'eeten van dat beest: en ik, die gister ⁽⁸⁾, kout

895
En stijf voor deure stont, terwijl het wiert geeeten,

Ga ⁽¹¹⁾ nu, van dage ⁽¹²⁾, de ⁽¹³⁾ doorluchtige ingeseten, 896

Van 't onderaerds kasteel als absiaer, of huyssier, 897

Uytdagen voor den vorst... Hoe staet mij die ⁽¹⁴⁾ rappier, 898

En hellebaert?... mij dunkt ick hadde groote reden, 899

900
Mij gist'ren aen de ⁽¹⁵⁾ schout voor dienaer te besteden, 900

73 [bladzijde 73]
ten hove: voor het hof
dagen: dagvaarden
voor: ten voordele van
uitdagingh: dagvaarding
benautheyt: benarde omstandigheden
uyt: op; opgeset: uitgedost

891 bril: kwelt, veroorzaakt... last
't gen: hetgeen, dat
in soo veele vormen: op zoveel manieren

892 vervormen: van uiterlijk veranderen

893 gelijk: als; maar ook, als bijwoord van tijd: terstond, meteen

896 ingeseten: (spottend) ingezetenen, bewoners

897 absiaer: hapschaar, lagere dienaar van het gerecht
huyssier: deurwaarder

898 uytdagen: dagvaarden
rappier: rapier, degen

899 hellebaert: piek met dwarsbijl

900 voor: als
te besteden: te verhuren (aan), in dienst te gaan (bij)

[p. 74]

  +

Want al dit dienaers tuygh past mij ten hoogsten wel. 901

Vrees Teunis, Maey, Jaqlijn, ik come ⁽¹⁾ naer je ⁽²⁾ vel;

Vrees Joren, ⁽³⁾ Kosen vrees: daer hangen maerte-buyen 903

U over 't hooft: den wint trekt tenemael uyt 't zuyen, 904

905
Naer 't Noorden. Gister was 't, tast toe, snijt, schenkt, drinkt uyt

Van daegh veranderen wij van woorden en geluyt;

Van dage sal men u, met omgecromde ⁽⁴⁾ muylen, 907

En d'handen in het hair sien krijten ende huylen,

Op dat gij andermael, te midden in de vreught, 909

910
d'Aenstaende swarigheyt indachtigh wesen meught. 910

Want, waer van comt het, dat de menschen, uytgelaten 911

Tot weelde ⁽⁵⁾, en wellust, sonder regel, sonder ⁽⁶⁾ maten

Steeds geven ⁽⁷⁾ vollen toom, aen hunne sinlijkheyt ⁽⁸⁾?.. 913

Daer van, dat niemant, dan, de nasmaek ⁽⁹⁾ overleyt, 914

915
Die op ⁽¹⁰⁾ de malle vreught gemenlijk ⁽¹¹⁾ pleegt te volgen. 915

Wanneer den wijn, en 't bier sijn ⁽¹²⁾ door de keel geswolgen,

En 't buykxie ⁽¹³⁾ volheyt heeft, de mage haeren lust,

Dan sluymt ⁽¹⁴⁾ het herte, soo tevreden, soo gerust, 918

Bewierookt met den damp ⁽¹⁵⁾ van Bacchus soete geuren, 919

920
Alsof die vroylijkheyt voor eeuwigh moeste dueren. 920

Sorgh, vrees, becommernis verjaegt men uyt den geest,

Opdat den mensche, dan de rolle van een beest,

Met meerder vrijheyt speel ⁽¹⁶⁾, en sijne lussies ⁽¹⁷⁾ streele. 923

Anteun, die gistren ⁽¹⁸⁾ met sijn gasten, tot de keele,

925
Gedompelt lagh in drank, sal heden connen ⁽¹⁹⁾ sien,

+ ⁽¹⁾ comme. ⁽²⁾ u. ⁽³⁾ want den wint treckt teenemael uyt Zuyen naer 't Noorden. Gisteren was 't snijt, schenkt, tast toe, drinkt uyt; ⁽⁴⁾ ongecromde. ^(s) In wild'en wellust, staeg. ⁽⁶⁾ en. ⁽⁷⁾ geven den. ⁽⁵⁾ sinnelijckheyt. ⁽⁹⁾ naersmaeck. ⁽¹⁰⁾ naer. ⁽¹¹⁾ gemeenelijck. ⁽¹²⁾ is. ⁽¹³⁾ 't buyckxen. ⁽¹⁴⁾ schijnt. ⁽¹⁵⁾ dauw. ⁽¹⁶⁾ speelt. ⁽¹⁷⁾ lusten. ⁽¹⁸⁾ gister. ⁽¹⁹⁾ commen.

901 tuygh: uitrusting
ten hoogsten wel: uitermate

903 maerte-buyen: maartse buien

904 tenemael: helemaal

907 omgecromde muylen: gezichten die in plaats van een lachende een angstige of verdrietige uitdrukking gekregen hebben

909 andermael: een andere, volgende maal

910 swarigheyt: moeilijkheden, kommer
meught: moogt, zult

911 uytgelaten tot: dol, tuk op, begerig naar

913 vollen toom: vrije teugel
sinlijkheyt: zingenot, begeerte

914 dan: op dat ogenblik
overleyt: nadenkt over

915 gemenlijk: gewoonlijk

918 sluymt: sluimert

919 Bacchus: god van de wijn

920 moeste: zou

923 speel: zou kunnen spelen
sijne lussies streele: aan zijn begeerten zou kunnen voldoen

[p. 75]

  +

Hoe seer een iegelijk, van overdaet, moet vliên, 926

Als ick hem schroom, en schrik sal in de herssens ⁽¹⁾ jagen, 927

En, met sijn huysgesin, voor Keyser Carel dagen.

Niet dat dien ⁽²⁾ grooten vorst hem quaet wil... neen, den tijdt

930
Des jaers, brengt mee, dat elk sigh, naer sijn staet, verblijdt. 929-30

Ook sult gij Teun ⁽³⁾, van daegh, naer ongegronde schroomen, 931

Misschien, vol vroylijkheyt, weer sien te rugghe komen; 932

Maer of dit weder langh sal dueren, weet ik niet.

Dies doet hij wijselijck, die in 't geluk voorsiet 934

935
Hoe licht ⁽⁴⁾ den goeden wint van ⁽⁵⁾ voorspoet, om can keeren..:

De miltheyt van fortuyn is jonst van groote heeren, 936

Is, als een schoonen dagh, een hantvol rook en wint,

Een vogel in de lucht, een lachie ⁽⁶⁾ van een kint:

Nu schijnt sij ⁽⁷⁾ aerm ⁽⁸⁾, en schaers, dan blinkt sij, als een wonder;

940
Dat onder lagh klimt op, dat boven was raekt onder;

Geen staet 't sij groot of cleen, verheven of versmaet,

Die somtijts niet en proeft, hoe los hier alles staet. 942

Maer met ⁽⁹⁾ die sede-lees vergeet ik 's keysers orden: 943

Ben ick dan van huyssier een predyker ⁽¹⁰⁾ geworden?... 944

945
⁽¹¹⁾ Wat wilt gij?... dit gebrek bevangt er meer dan mij: 945

Te smallen op 't gemeen lijkt nu een ieder vrij, 946

En, twijl een iegelijk dus op 't gemeen blijft smallen, 947

Daer betert sigh, in hert, nogh zeden, geen van allen:

't Is al 't gemeen... 't gemeen... en niemant overleght, 949

950
Dat d'algemeene saek aen hem is vastgehecht. 950

+ ⁽¹⁾ herssen. ⁽²⁾ sijn Majesteyt. ⁽³⁾ hem. ⁽⁴⁾ lichte dat den wint. ⁽⁵⁾ des. ⁽⁶⁾ lachtje. ⁽⁷⁾ hij. ⁽⁸⁾ arm. ⁽⁹⁾ door dees. ⁽¹⁰⁾ Predecant. ⁽¹¹⁾ Verzen 19 tot 18 der volg. bl. ontbreken.

926 een iegelijk: iedereen
van overdaet moet vliên (= vlieden): overdaad moet vluchten, schuwen

927 hem: nl. Teun

929-30 den tijdt des jaers: nl. carnaval

931 naer ongegronde schroomen: na onnodige angsten

932 te rugghe: terug

934 dies: daarom
doet: handelt
in 't geluk: tijdens momenten van geluk

936 fortuyn: het lot
is jonst... heeren: ...is net als de gunst van de grote heren, nl. onbestendig

942 proeft: ervaart
los: onzeker

943 sede-lees: zedenpreek
orden: bevel; opdracht

944 huyssier: zie 897

945 De verzen 945 tot 968 ontbreken in de druk van 1718

946 smallen: smalen
't gemeen: het (gewone) volk

947 twijl: terwijl
een iegelijk: iedereen

949 al: allemaal

950 d'algemeene saek: het algemeen belang, het algemeen welzijn
aen hem is vastgehecht: met hem verbonden (m.a.w. dat ook hij erbij betrokken is)

[p. 76]

  +

Dien seght: mijn buerman moest dit soo doen, en dat late; 951

Mijn buerwijf moeste wat meer swijgen, en min praten.

Een tweeden smalt op 't hair, de kleeren, of den baert; 953

Hij spot als desen quist, hij knort als d'ander spaert. 954

955
Veel sijn' er, die wat hen bevalt, als wijsheyt prijsen,

En, wat hen tegensteekt, als sotternij verwijsen: 956

Mishaegt het hun, het stinkt al waer 't van gout gemaekt, 957

't Riekt beter als civet, wanneer het hun maer smaekt. 958

Wel, viese neusen, is uw reuke dan den regel? 959

960
Wel, dwersse hoofden, is uw vonnis dan den zegel? 960

Voor gij dus oordeelt, van uw evenmenschs gebrek 961

Steekt uwe neusen eerst in uw vermuft vertrek,

Daer sullen sij misschien beseffen vuylder geuren, 963

Dan, in de beste zael, of kamer der gebueren.

965
Dogh wat breek ick mijn hooft, met dit verwaent geslacht, 965

Dat al soo wel met mij, als met veel ander lacht?

Het lacche soo het wil, 't en sal mij niet mishagen,

Al moest het, tot in 't graf, twee Midas ooren dragen. 968

Ick ga ⁽¹⁾ naer Teunis toe, en daegh hem, in een ⁽²⁾ hof 969

970
Waer geenen Midas oyt behaelt ⁽³⁾ den minsten lof.

(Al de gordijnen open) ⁽⁴⁾

Joren, Kosen

Joren (gegaept en gegeeuwt hebbende)
Oy!... ick en can mijn hooft niet lichten... is dat recken... 971

Mijn oogen sijn nogh toe... wie comt soo vroegh mij wecken?

Het can pas minnacht ⁽⁵⁾ sijn... Wat drommel, gheel ⁽⁶⁾ mijn lijf 973

+ ⁽¹⁾ gaen. ⁽²⁾ het. ⁽³⁾ behaegt. ⁽⁴⁾ Joren en Kosen uyt. ⁽⁵⁾ mid'nacht. ⁽⁶⁾ heel.

951 dien: de een

953 smult: smaalt

954 desen: de een
quist: verkwistend is

956 tegensteekt: tegenstaat
verwijsen: veroordelen

957 waer: ware, zou zijn

958 riekt: ruikt
civet: welriekende muskusachtige stof van de civetkat

959 viese: kieskeurige, grillige
regel: norm, maatstaf

960 dwersse hoofden: dwarskoppen
vonnis: oordeel
den zegel: het beslissende, het enig geldende

961 dus: aldus
van: over

963 beseffen: gewaarworden, ruiken

965 verwaent: aanmatigend, laatdunkend
geslacht: soort van mensen, ras

968 Midas: koning Midas van Frygië, als scheidsrechter aangeduid in de wedstrijd tussen Pan en Apollo, verkoos het fluitspel van Pan, boven het citerspel van Apollo; voor die domme keuze werd hij door Apollo met ezelsoren gestraft. Midas ooren: ezelsoren

969 daegh: dagvaard

971 lichten: oplichten

973 minnacht: middernacht

[p. 77]

  +

Is als versworen... bey mijn beenen sijn soo stijf, 974

975
Als of ick, voor de deur, had in de vorst gelegen...

Waer ligh ick hier?... ick sie ⁽¹⁾ mij selfs nogh niet te ⁽²⁾ degen... 976

Is dat mijn bed?... is dat mijn kussen?

(hij tast toe, en grijpt Kosen bij sijn vodden) ⁽³⁾

                                    Sacht, het leeft

Het roert...

Kosen
                               Oy! ⁽⁴⁾! Oy!

Joren (opspringende)
Och! och! al mijn gebeente beeft,

Is 't toverij, of spook?... Och Joren! aermen ⁽⁵⁾ Joren.

980
Waer sijt gij?.. hebt gij dan uw eygen self verlooren?...

En sijt gij Joren niet?... ick Joren?... ja, ick ben 't...

'k Ben Joren selve ⁽⁶⁾... ja... waer ben ick dan belent?... 982

(hij siet om naer Kosen, en de tafel)

Wel... daer 's ⁽⁷⁾ de tafel nogh van gister; daer leyt Kosen,

Wiens lijf, tot ⁽⁸⁾ kussen, mij gedient heeft, als vervroosen... 983-4

985
Ja vastenavont... ja, beur ⁽⁹⁾ Fransie... ja kappoen!... 985

Ja fransse wijn... mijn kop, mijn lenden, mijn fatsoen, 986

Mijn nek ⁽¹⁰⁾, mijn steerte-been ⁽¹¹⁾ gevoelen ⁽¹²⁾ wel te ⁽¹³⁾ degen 987

Dat ick, van desen nacht, op d'aerde heb gelegen: 988

Gij hebt mij, soo verheugt, soo fraeyties ⁽¹⁴⁾ opgeset, 989

990
Dat ick niet heb gedacht te kruypen in mijn bed...

+ ⁽¹⁾ sien. ⁽²⁾ ter. ⁽³⁾ ontbreekt. ⁽⁴⁾ ay! ay! ⁽⁵⁾ armen. ⁽⁶⁾ selver. ⁽⁷⁾ is. ⁽⁸⁾ voor. ⁽⁹⁾ buer. ⁽¹⁰⁾ hert. ⁽¹¹⁾ sterte-been. ⁽¹²⁾ gevoelt het. ⁽¹³⁾ ter. ⁽¹⁴⁾ fraeytjens.

974 versworen: opgezwollen

976 selfs: zelf
te degen: goed

982 belent: beland

983-4 te lezen als: daer leyt Kosen (wiens lijf mij tot kussen gediend heeft) als vervroosen, d.i. bevroren, ijskoud, versteven

985 beur: buur (zie 762)

986 fatsoen: gedeelte van het lichaam tussen schouders en middel

987 steerte-been: staartbeen, stuitbeen
te degen: goed

988 van desen nacht: vannacht
d'aerde: de grond

989 fraeyties (= fraaitjes) opgeset: mooi, netjes getooid (ironisch bedoeld)

[p. 78]

  +

Maer, placht hier niet een fles met brandewijn te wesen?

Een soop ⁽¹⁾ waer goet, om mijn verzeeuwtheyt te genesen... 992

Sij moet hier ergens sijn, want Teunis, onsen baes,

Gebruykt dat ⁽²⁾ dierbaer vocht, om 't water uyt sijn blaes

995
Te drijven...

(hij soekt ⁽³⁾)

                     'k Heb se vast...

(hij suypt)

                          Dat doet mij weer becommen.

Hou Kosen... slaep ⁽⁴⁾ ie nogh? gijn ⁽⁵⁾ stijven, gijn ⁽⁵⁾ verklommen... 996

(Hij schenkt een weynigh brandewijn in een glas, en Kosen opgelicht ⁽⁶⁾ hebbende hij steekt het aen sijn neus)

Riek ⁽⁷⁾, riek ⁽⁷⁾... 997

Kosen
                O soeten geur!...

Joren
                          Nu suyp ⁽⁸⁾ eens slappen Jan.

Kosen
O goeden drank... 998

Joren
                Sa rijs... rijs, Kosen...

Kosen
                               Ick en can

Niet rijsen...

+ ⁽¹⁾ stoop. ⁽²⁾ dien stercken dranck. ⁽³⁾ ontbreekt. ⁽⁴⁾ slaept gij. ⁽⁵⁾ gij. ⁽⁶⁾ oplichtende. ⁽⁷⁾ riekt. ⁽⁸⁾ suypt.

992 soop: teug (zie 44)
verzeeuwtheyt: kater, ongesteldheid na een drinkpartij (Des Roches: verzeeuwen = zeeziek zijn)

996 hou: hee
ie: je
gijn: gij, jij
verklommen: verkleumde, stijve

997 riek: ruik

998 rijs: sta op

[p. 79]
+

Joren
           Rijs, segh ick

Kosen
                     Ey laet me ⁽¹⁾ nogh wat slapen...

(gerucht van binnen)

Joren
1000
Maer stil... wat hoor ick? Wie comt mij soo vroegh betrapen?. 1000

(hij steekt de fles wegh)

Gans bloet, had onsen baes mij met sijn fles gesien 1001

Ick was verloren... hoey!... daer comt hij mij bespien... 1002

Jaqlijn (uyt)
Wel Joren, hoe becomt u onse gansse feeste? 1003

Joren
Seer wel mijn Jaquelijn.

Jaqlijn

(naer Kosen siende)

                     Hoe? light die droncke beeste

1005
Daer nogh versopen, en versmoort in sijnen drank?

Joren
Gelijk gij siet, mijn lief.

Jaqlijn
                          Foey, wat een vuylen stank

+ ⁽¹⁾ mij.

1000 betrapen: betrappen
steekt... wegh: verbergt

1001 gans bloet: zie 649

1002 bespien: bespieden

1003 gansse feeste: ganzenfeest

[p. 80]

  +

Comt uyt sijn bakhuys... op, gijn ⁽¹⁾ dronkaert, op, gij vercken 1007

Gijn ⁽¹⁾ gulsigaert. 1008

(Sij schopt ⁽²⁾ hem)

Kosen
           Oy! oy!

Jaqlijn
                Spoey, Joren, hael een bercken,

Of eycken serviet ⁽³⁾, dat ick dien vuylen vraet ⁽⁴⁾ 1009

1010
Sijn lenden smeer... 1010

Kosen

⁽⁵⁾ (kruypende en vallende)

                Oy! oy!

Jaqlijn
                     'k Weet niet waerom ik 't laet

Dat ick u ⁽⁶⁾ niet bij 't hair te kelder uyt doe ⁽⁷⁾ sleepen 1011

Kosen (knielende ⁽⁸⁾)
Genade, Jaquelijn! heb ⁽⁹⁾ ik mij self ⁽¹⁰⁾ vergrepen ⁽¹¹⁾ 1012

Ick bid, vergeef het mij. 1013

Jaqlijn
                Van hier, gijn ⁽¹²⁾ slodderbroek ⁽¹³⁾

Ga uyt mijn oogen, kruyp in eenen donckren ⁽¹⁴⁾ hoek,

+ ⁽¹⁾ gij. ⁽²⁾ schupt. ⁽³⁾ serveet. ⁽⁴⁾ verraer. ⁽⁵⁾ opstaende, kruypende, enz. ⁽⁶⁾ uw. ⁽⁷⁾ doen. ⁽⁸⁾ ontbreekt. ⁽⁹⁾ ick heb. ⁽¹⁰⁾ selfs. ⁽¹¹⁾ vergeten. ⁽¹²⁾ gij. ⁽¹³⁾ flodderbroeck. ⁽¹⁴⁾ duyst'ren.

1007 backhuys: mond
gijn: gij, jij

1008 spoey: haast je

1009 serviet: servet, vingerdoek (hier spottend gebruikt i.v.m. ‘vraet’; bedoeld is: haal me een stok)
vraet: veelvraat, gulzigaard

1010 Sijn lenden smeer: afransel

1011 te kelder uyt: te ... uyt werd o.m. gebruikt om aan te duiden van waaruit een
beweging begon: uit de kelder

1012 my self vergrepen: een misslag begaan

1013 gijn: gij, jij

[p. 81]

  +

1015
Dat ick u ⁽¹⁾ gheel de week niet meer en sie nogh hoore.

Kosen
Hoe can uw ⁽²⁾ herte sigh op Kosen soo verstoore' ⁽³⁾? 1016

Hoey! hoey! 1017

Jaqlijn
           't Is wonder want gij sijt afgrijsigh soet.

Kosen
Erroep dat vonnis togh ⁽⁴⁾... 1018

Jaqlijn
                     Van hier, gijn ⁽⁵⁾ lompen kloet ⁽⁶⁾

Kosen (wegh gaende)
Mijn hert is soo benaut, als of ick moest gaen hangen.

Jaqlijn
1020
Seght als gij hangen wilt, ick sal den ⁽⁷⁾ strop doen langen. 1020

Joren
't Is wel geseyt, wat past' er beter, dan de galgh

Aen sulk een morssigh beest, soo vuylen swijne-balgh ⁽⁸⁾? 1022

Maer ⁽⁹⁾, Jaquelijn, dit ⁽¹⁰⁾ maekt mijn hert niet min verlegen, 1023

Soo langh uw vaeyer, tot sijn beurs, soo is genegen.

1025
Vermaledijde beurs. 1025

+ ⁽¹⁾ Dat ick geheel de week u niet meer sien noch hoore. ⁽²⁾ u. (3) verstooren. ⁽⁴⁾ doch. ⁽⁵⁾ gij. ⁽⁶⁾ bloet. ⁽⁷⁾ de. ⁽⁸⁾ swijnen balg. ⁽⁹⁾ mijn. ⁽¹⁰⁾ dat.

1016 sigh... verstoore': boos worden

1017 afgrijsigh: afgrijselijk
soet: lief, mooi, minzaam

1018 erroep: herroep
kloet: lummel, domoor

1020 doen langen: laten bezorgen

1022 aen: voor
swijne-balgh: vreetzak

1023 dit... verlegen: dit brengt me niet minder van de wijs, in de war

1025 vermaledijde: verwenste

[p. 82]
+

Jaqlijn
                Wat wilt gij dat ick doe,

Het is mij leet genoegh.

Joren
                     Ick sterv' ⁽¹⁾ van onrust... Hoe?

Sal, om een hantvol gelt, dien onbeschoften Kosen,

Dien hatigen ⁽²⁾ slavoen, voor Joren sijn verkosen? 1028

Voor mij?.. voor Joren, die u ⁽³⁾ als sijn ziele lieft

1030
En altijdt lieven sal?... Om 't gelt hij sijn gerieft 1030

En ik verstoten?... 'k wou dat d'eerste muntevinder, 1031

Voor hij, dat duyvels gelt, dien deught- en eer verslinder,

Met sijnen hamer sloegh, met silver en met gout

In d'aerd versoncken waer!... is 't daerom dat men trout,

1035
Of is 't om kinderen, in eeren, op te queeken?

Jaqlijn
Ick hou voor 't lest. 1036

Joren
                Waerom dan soo naer 't gelt te steken?

Jaqlijn
Om dat men, sonder gelt, geen eten krijgen can.

Joren
Geen eten sonder gelt?... soo veele is daer van, 1038

Dat ik, op staende voet, u anders sal betoonen. 1039

1040
Can ick den backer, en den brouwer niet beloonen

+ ⁽¹⁾ sterf. ⁽²⁾ baetigen. ⁽³⁾ uw.

1028 hatigen: verfoeilijke, onuitstaanbare, nare
slavoen: zie 332
voor: boven

1030 hij sijn gerieft: hij zijn geholpen, hij hebben wat hij wil

1031 d'eerste muntevinder: de eerste die munten geslagen heeft

1036 Ick... 't lest: ik opteer voor het laatste
steken: trachten

1038 soo veele is daer van: zoveel is daarvan aan

1039 betonen: aantonen, bewijzen

[p. 83]

  +

Met schoen te lappen?... en, als dit soo can geschien, 1041

Waerom dan altijdt naer dat pestigh ⁽¹⁾ gelt te sien?

Jaqlijn
Wel, hebben wij niet meer, dan broot, en bier van nooden? 1043

Joren
'k Wou dat ik, staende voet, gevoegt wiert bij de dooden;

1045
Ick ben mij selfs niet meer, wanneer ik daer op peys... 1045

Dat gelt, dien werelt ⁽²⁾ godt, den troost ⁽³⁾, den wil, den eysch

Van alle menschen, daer veel kofferen van vol sijn, 1047

Dat velen ⁽⁴⁾ overschiet!... Jaqlijn, ick soude dol sijn, 1048

Om dat mij, nu gij 't mint ⁽⁵⁾, dat drommels gelt ontbreekt..

1050
Kan ick u dienen, met mijn bloet, mijn ziele? spreekt;

Waerom sijt gij versot op 't gen ick niet can geven?... 1051

Och! nu ⁽⁶⁾ dit soo is, 'k wil niet eenen stont meer leven; 1052

'k Weet middel om den dood te vinden... Trout dan, trout

Met Kosen, met sijn gelt, sijn silver, en sijn gout

1055
En met sijn bierbalgh ook... 1055

(hij wil wegh gaen)

Jaqlijn (hem vast houdende)
                     Gij sijt wel ras te peerde...

Ick ⁽⁷⁾ achte Kosens gout, om Kosen, min dan eerde, 1056

Maer, wat ick van u maek dat siet gij met 'er tijdt.

Teun (uytcomende) ⁽⁸⁾
Soo, Jaquelijne, soo, gij slove ⁽⁹⁾, 'k sie, gij sijt 1058

+ ⁽¹⁾ heftig. ⁽²⁾ weirelt. ⁽³⁾ wensch. ⁽⁴⁾ veele. ⁽⁵⁾ bemint. ⁽⁶⁾ dat. ⁽⁷⁾ Al soet... 'k acht. ⁽⁸⁾ uytcommende ⁽⁹⁾ sloeve.

1041 geschien: geschieden

1043 van nooden: nodig

1045 selfs: zelf
daer op peys: daarover nadenk

1047 daer: waar

1048 Dat velen overschiet: dat velen in overvloed bezitten
dol: gek, razend

1051 't gen: hetgeen, wat

1052 stond: ogenblik

1055 bierbalgh: bierbuik
Gij sijt wel ras te peerde: gij zijt (je bent) wel gauw op uw (je) paard, gauw boos

1056 achte: beschouw (...als min...)
min: minder
eerde: aarde

1058 slove: term om met zekere meewarigheid van een vrouw te spreken (WNT); stakker, schepsel

[p. 84]

  +

Al weer in vrijerij, tot over hals, en ooren;

1060
Met uwen harlekijn uw welbeminden Joren.

Jaqlijn
Och vaeyer!... 1061

Teun
           Stop jen ⁽¹⁾ mont

Joren
                          Maer baes...

Teun
                               Brilt ⁽²⁾ gij van hier,

En set u, op uw werk, gijn ⁽³⁾ stooker van een vier, 1062

Dat endelijk Jaqlijn geheel in brant sal steken... 1063

Waer sijt gij ⁽⁴⁾ Kosen?...

Kosen (van binnen)
                     Baes!...

Teun
                          Waer hoor ik Kosen spreken

Kosen
1065
Ick come, baes, ick com... 1065

Joren (stil)
                     't Is om verwoet te sijn.

+ ⁽¹⁾ ie. ⁽²⁾ sart. ⁽³⁾ gij. ⁽⁴⁾ ge.

1061 stop: hou
Brilt gij van hier: pak je weg

1062 op: aan
gijn: gij, jij
vier: vuur

1063 endelijk: ten slotte

1065 stil: terzijde
verwoet: woedend

[p. 85]
+

Teun
Mijn Kosentie ⁽¹⁾, com hier... hoe gaet? hebt gij geen pijn

In 't hooft? 1067

Kosen
           Neen baes.

Joren (stil)
                Hebt ⁽²⁾ gij geen tantsweer in jen ⁽³⁾ darmen

Teun
Hoe sie' ⁽⁴⁾ jer soo uyt dan! 1068

Kosen
                          Ick sliep nogh baes

Teun
                                    Och armen

Den bloet heeft gisteren wat laet te bed gegaen. 1069

Joren (stil)
1070
⁽⁵⁾ Met twee, drij potten biers, en soo veel wijn gela ên. 1070

Teun
Mijn Kosen, sit wat neer; com Kosen, sit bij Teunis:

Gij sijt mijn hert soo lief, als mijnen oudsten seun is. 1072

+ ⁽¹⁾ vrindt hoe is't. ⁽²⁾ noch oock. ⁽³⁾ ie. ⁽⁴⁾ siet gij soo dan? ⁽⁵⁾ Verzen 5 tot I der volg. bl. (tot: uwe beurs) ontbreken. In de plaats komt het volgende:

Kosen
Het geen gij gister seyd sult gij dat houden staen.

Joren (stil)
Hij mint maer uwe beurs.

1067 tantsweer: tandpijn; ‘tandpijn in je darmen’ is nonsensicale spot vanwege Joren

1068 jer = je er

1069 bloet: kerel, sukkel

1070 gelaên: geladen

1072 Gij sijt (aan)...
seun: zoon

[p. 86]
+

Joren (stil)
Niet gij maer uwe beurs.

Teun
                          Jaqlijne, sit daer neer

Bij Kosen. 1074

Jaqlijn
           'k Ben niet moey.

Teun
                          Vrees, soo ik ⁽¹⁾ nogh een keer

1075
Moet seggen. 1075

Jaqlijn
                Foey!... hij stinkt gelijk een rotte prije

Joren (stil)
Sijn gelt en stinkt niet. 1076

Teun
                     Swijgh gij ⁽²⁾ van die sotternije

Ick segh u, sit ⁽³⁾

Jaqlijn
                Ick sit,... wat nu?

Teun
                          Geef hem uw hant.

+ ⁽¹⁾ ick 't. ⁽²⁾ mij. ⁽³⁾ dit.

1074 vrees: pas op

1075 prije: kreng

1076 Swijgh gij...: tot Jaqlijn gericht

[p. 87]
+

Kosen
Ey Jaeqsie ⁽¹⁾ 1078

Joren (stil)
                Ick ben doodt

Teun
                          Doet geenen ⁽²⁾ wederstant

Of wel...

Joren (stil)
           Can hij Pastoor en vaeyer t' samen wesen?

Jaqlijn
1080
Siet voor je vaer, hij can sijn vader-ons, niet lesen. 1080

Teun
Dat 's niet geef ⁽³⁾ gij uw hant. 1081

Joren (stil)
                          Sal ick dit moeten sien?...

Neen; 'k waere liever doodt. 1082

Teun
                          Wel, wat sal hier geschien?

(Joren sluypt ⁽⁴⁾ van achter, en trekt de drijpeckel van onder Kosen, weghloopende)

+ ⁽¹⁾ Jackje. ⁽²⁾ geen. ⁽³⁾ geeft. ⁽⁴⁾ loopt.

1078 doet: bied
Pastoor: die immers het huwelijk moet inzegenen

1080 Siet voor je vaer: kijk uit, vader
lesen: bidden

1081 Dat's niet (= niets): dat geeft niets, hindert niet

1082 drijpeckel: driepoot

[p. 88]
+

Kosen
Och meester! help mij! help...

Teun
                          Wat drommel, sijn hier spoken?

Kosen
Och! Och! mijn leen. 1084

Jaqlijn (stil)
                'k Wou dat hij waer den hals gebroken.

Teun
1085
Hoe drommel val ⁽¹⁾ je soo? 1085

Kosen
                          Ay! ay! mijn heup, mijn leen!...

Maey en Joren uyt; Joren aen Maey
Och! sonder u ⁽²⁾, wij sijn, voor al gescheyt van een. 1086

Maey
Wat is hier weer te doen?

Jaqlijn
                          Och moeyer!

+ ⁽¹⁾ valt gij. ⁽²⁾ uw.

1084 waer (= ware): had

1085 leen: leden, ledematen

1086 voor al: voor altijd
gescheyt: gescheiden

[p. 89]
+

Maey
                               Och Jaquelijne!

Mijn kint! mijn liefste kroost! ⁽¹⁾... 1088

Jaqlijn
                          Ey! help ⁽²⁾ mij uyt mijn pijne

Kosen
Och Maey... 1089

Maey
           Brilt gij van hier, gijn ⁽³⁾ hatelijken loen.

Teun
1090
'k Segh dat hij blijven sal.

Maey
                     'k Segh dat hij 't niet sal doen.

Teun
Swijgh of ik snoer jen mont...

Maey
                          Laet sien, wilt eens beginnen...

(Ambroos comt in de kelder) ⁽⁴⁾

Joren
⁽⁵⁾ Och baes! och vrouwe! daer comt een deurwaerder binnen!

+ ⁽¹⁾ troost. ⁽²⁾ helpt. ⁽³⁾ gij. ⁽⁴⁾ ontbreekt. ⁽⁵⁾ vers 5 luidt:

't Is u ghelijck ick sien daer comt hier jemand binnen.

1088 pijne: verdriet

1089 brilt: pak je weg
gijn: gij, jij
loen: knul, lummel

[p. 90]
+

⁽¹⁾ Ambroos
Waer sijt gij, goutsmeder, 1093

In schoen en oudt leder,

1095
Gijn ⁽²⁾ stinckenden roker

Gij schoelappens ⁽³⁾ stoker.... 1096

Leent ooren, leent ooren, 1097

Naar 't geen u, met tooren 1098

En gramschap, beseten

1100
Den Keyser doet weten...

      Omdat gij sijn wetten

Soo derfde ⁽⁴⁾ besmetten, 1102

Versmaên en onteeren 1103

Sijn last ⁽⁵⁾, en begeeren 1104

1105
Om dat gij, met guyten 1105

Soo binnen, dan buyten 1106

Dees machtige stede,

Sijn wil hebt vertrede' ⁽⁶⁾,

Sult gij sonder falen, 1109

1110
Vertoeven, nogh dralen 1110

Met Maey, en Jaqlijne

Ten hove verschijne',

Om reden te geven 1113

Van 't gen ⁽⁷⁾ is misdreven... 1114

Teun
1115
Mijn heere! mijn heere!

Ambroos
Van 't gen ⁽⁸⁾ tegen d'eere,

+ ⁽¹⁾ Ambroos komt in de kelder. ⁽²⁾ Gij. ⁽³⁾ schoelappers. ⁽⁴⁾ durfde. ⁽⁵⁾ lusten. ⁽⁶⁾ vertreden. ⁽⁷⁾ 't geen. ⁽⁸⁾ 't geen.

1093 goutsmeder (in): die geld verdient (met)

1096 schoelappens stoker: die vuur stookt van schoenlappen (= zolen) (?) (cfr. 519: verbrande schoenen-leer)

1097 leent ooren: luister

1098 tooren: toorn
beseten (met): vervuld (van)

1102 besmetten: verkrachten, met voeten treden

1103 versmaên: versmaden

1104 last: bevel
begeeren: wil

1105 guyten: schavuiten

1106 soo... dan: zowel... als

1109 sonder falen: zonder mankeren

1110 vertoeven: toeven

1113 reden: rekenschap

1114 't gen: hetgeen, wat

[p. 91]

  +

Der Keysersche troonen,

En scepters, en kroonen,

Gij stinckenden stijven, 1119

1120
Hebt derven ⁽¹⁾ bedrijven... 1120

Kruyp uyt uwe stove 1121

Met Maey, en die slove, 1122

Begeeft u op wegen,

Om tegen den negen 1124

1125
Ten hove te wesen;

Daer sal men u lesen,

In ⁽²⁾ weynige reken, 1127

Wat straf uw ⁽³⁾ gebrecken 1128

En feyten. en sonden

1130
Sijn weerdigh bevonden 1130   1131

Aen 't gen ⁽⁴⁾ ick uytspreke, 1132

Men salder u sleepen

Gekoord en geknepen. 1134

1135
D'uer is nabij; past op, en volgt mij al-te-gader.

(Ambroos ⁽⁵⁾ binnen)

Teun (neersitttende)
Och! wat heb ik gedaen? 1136

Maey
                     Och Teun!

Jaqlijn
                               Och vader!

Joren en Kosen
Och baes! 1137

+ ⁽¹⁾ durven. ⁽²⁾ met. ⁽³⁾ u. ⁽⁴⁾ 't geen. ⁽⁵⁾ ontbreekt.

1119 stijven: dwarskop

1120 derven: durven

1121 stove: woonvertrek, woning

1122 slove: zie 1058 (bedoeld is Jaqlijn)

1124 tegen den negen: negen uur

1127 reken: regels

1128 Wat (voor) straf

1130 sijn weerdigh bevonden: verdienen
na dit vers, dient een vers 1131 ingeschoven te worden:
En comt gij 't ontbreken

1131 ontbreken: in gebreke blijven, tekortschieten

1132 't gen: wat

1134 gekoord: gebonden
geknepen: stevig vastgegrepen (knijpen kan, als scheepsterm, ook de betekenis van vastbinden hebben)

1136 te corrigeren als volgt:
MAEY Och Teun! TEUN Och Maey! JAQLIJN Och vader!

1137 knapen: knechts

[p. 92]
+

Teun
           Och knapen! ick beswijk... geeft wat asijn...

Mijn herte swijmt... och! och! ⁽¹⁾ 1138

Maey
                          Och haest u Jaquelijn...

Mijn man! mijn lieve Teun...

Teun (becomende)
                     Wat heb ick togh misdreven?...

1140
Rampsaligh mensch!...

Maey
                Och! siet sijn oude handen beven...

Mijn lief! mijn cameraet!

Jaqlijn
                Och vaeyer! schep ⁽²⁾ togh ⁽²⁾ moedt...

Joren
Courage ⁽³⁾ baes.

Teun
           De schrik bevangt mijn hertebloet...

Maey
Och Godt! wat sal dat sijn?... 1143

+ ⁽¹⁾ Hij valt. ⁽²⁾ schept doch. (3) corage.

1138 swijmt: begeeft het

1143 spannen: boeien
vangen: gevangen nemen, gevangen zetten

[p. 93]
+

Teun
                     Mij spannen ende vangen!

Mij, in mijn ouden ⁽¹⁾ dagh, doen geesselen of hangen?...

(sij huylen al te mael)

1145
Heb ick daerom soo langh soo heerelijk ⁽²⁾ geleeft?... 1145

(sij huylen) ⁽³⁾

Soo, voor 't gestrenge recht eerbiedelijk gebeeft?...

(wederom) ⁽⁴⁾

Soo langh, dien grijsen kop in eer, en deught gedragen?... ⁽⁵⁾

(wederom) ⁽⁶⁾

Had mij de dood gehaelt in mijne jonge dagen!...

(wederom) ⁽⁷⁾

Jaqlijn
Eylaes ⁽⁸⁾! mijn boesem scheurt.

Maey
                          Mijn herte splijt van rouw.

Joren
1150
Ick ben gelijk een steen...

Maey
                     Och lieve man!

Teun
                                    Och vrouw!...

Wie sal in desen noot, mij bijstaen, voor mij spreken?... 1151

Och knapen! gaet met mij... 1152

+ ⁽¹⁾ oude. ⁽²⁾ eerelijck. ⁽³⁾ en ⁽⁴⁾ ontbreken. ⁽⁵⁾ sij huylen weder. ⁽⁶⁾ en ⁽⁷⁾ ontbreken. ⁽⁸⁾ Och Godt wat sal dat sijn.

1145 heerelijk: eerlijk, rechtschapen, fatsoenlijk

1151 voor mij: te mijnen voordele

1152 knapen: knechts
in dat gat mij steken: me met die zaak laten

[p. 94]
+

Kosen
                     Ick, in dat gat, mij steken?

Neen... hebt gij u daer gebracht, help ⁽¹⁾ u daer uyt.

Teun
Och Kosen! sta ⁽²⁾ mij bij; mijn liefste knecht! ontsluyt

1155
Voor mij nu uwe beurs, stelt uwen koffer open. 1155

Kosen
Neen, dat verstaet sigh niet... 1156

Teun
                          Ick vest op u mijn hopen;

Misschien can, met een cleyn ⁽³⁾, mijn sake sijn erstelt ⁽⁴⁾ 1157

Jaqlijn
O Kosen! help ⁽⁵⁾, in noot, mijn vaeyer met ie gelt; 1158

Ey doe ⁽⁶⁾ soo veel voor mij.

Kosen
                     Met gelt?... neen Jaquelijne,

1160
Waer ick dat pantje quijt, ick sou van droefheyt quijne!... 1160

De saek ⁽⁷⁾ en raekt mij niet.

Teun
                          Ten minsten gaet met ons...

+ ⁽¹⁾ helpt. ⁽²⁾ staet. ⁽³⁾ cleen. ⁽⁴⁾ herstelt. ⁽⁵⁾ helpt. ⁽⁶⁾ doet. ⁽⁷⁾ saecke.

1155 stelt... open: zet... open (nog in de streektaal gebruikt)

1156 dat verstaet sigh niet: dat kan niet (onder invloed van het Franse ‘cela s'entend’?)
vest: vestig

1157 klein: kleinigheid
erstelt: hersteld, in orde gebracht

1158 ie: je

1160 waer: ware
pantje: pand: goed, kostbaar bezit

[p. 95]
+

Kosen
Neen, ick vertrek van hier, met kiste, beurs, en dons, 1162

En wat mij aengaet, eer mijn goet wort ⁽¹⁾ aengeslagen,

En ick deelachtigh word' van uwe schult en plagen. 1164

(binnen)

Teun
1165
Och Kosen, gaet gij deur?... 1165

Maey
                          Laet dien verrader gaen.

Joren
Ick, baes, sal tot'er ⁽²⁾ doot, aen uwe sijde staen:

Ick ga ⁽³⁾ met u, naer 't hof; en wilt u niet ontstellen, 1167

Is 't noodigh 'k sal mijn lijf, voor u te pande stellen. 1168

Teun
Och Joren! mijnen troost.

Maey
                          Ons hulp, ons toeverlaet.

Jaqlijn
1170
Ons hope!

Teun
           Sonder u en wist ick geenen ⁽⁴⁾ raet.

+ ⁽¹⁾ waer. ⁽²⁾ totter. ⁽³⁾ gaen. ⁽⁴⁾ geen.

1162 dons: bed

1164 van: aan

1165 deur: weg

1167 wilt... ontstellen: wees niet bang

1168 lijf: lichaam, leven
te pand stellen: in pand geven

[p. 96]
+

Joren
'k Sal, tot den lesten snick, u mijne trou betoonen.

Teun
Och Joren! waermee ⁽¹⁾ sal ick u, daer voor ⁽²⁾, beloonen?

+ ⁽¹⁾ waermed'. ⁽²⁾ naer.