|
|
|
| |
| | | |
De geest van Matthaeus Gansneb Tengnagel, In d'andere werelt by de verstorvene Poëten.
Anoniemaant.
| | | |
De geest van M.G. Tengnagel, In d'andere werelt by de verstorvene Poëten.
Voel ik niet een ander wezen,
Dat my zo geviel voor dezen,
5
'k Leefde meest in zond' en schande,
'k Heb zo weynig nut gedaen.
Och! waer zal ik nu belande
Langs dees onbekende paên?
Bleek gebeent bespreyt hier d'aerde,
10
Is 't van menschen of gediert?
't Zijn van mijn gekochte paerde;
'k Ben in Gelderlandt gestiert; 12
Daer ik met mijn spitsbroêrs streefde,
15
Hoe ik met de Meesters leefde, 15
'k Ben vol schrikken, 'k ben vol beven.
't Herte siddert in mijn lijf.
Ach wat heb ik al bedreven!
20
'K weet van anxt nau waer ik blijf.
Dat ik, in de tijt, nooyt dachte
Denk ik nu, laes! uyt de tijt;
Dat my nooyt te knagen plachte,
Knaegt my nu; ja, 'k was verblijt,
| | | |
25
Als ik, in mijn schelmerijen,
En die vonden wist te vlijen,
Dat 'et in de konst beston.
Voerman die de Schouburgs wagen 29
30
Aefrechts mende, weet gy 't niet,
Hoe dat ik voor dou en dagen,
Pleeg te zingen aen uw liet?
't Waart nu alles voor mijn oogen,
Wie was niet, als ik, in ly? 34
35
Wie ik immer heb bedrogen,
Of belogen, staet voor my.
'k Zie hier Waerden, en Waerdinnen,
Om haer nooderuft te winnen, 39
40
Die van daer, en dees van hier.
Elck dringt my, om betalen,
Woort dat my in 't herte snee,
Met een schrik, die 'k niet kon malen,
Wat een yver dat ick dee: 44
45
Maer als ik het kon ontspringen,
't Was met hantschrift, eed, of list, 46
'k Paste niet op zulke dingen,
Mits ik van geen naween wist.
| | | |
Datze noch uyt Woerden quamen,
50
Uyt den Haeg, of Rotterdam,
Of uyt Haerlem, 't was te ramen,
Mits ik daer zo dikwils quam;
Ia uyt Geldre, 'k zou 't verschoonen,
En uyt Zeelant, 'k nam 't in best,
55
Maer ik zie'er zich vertoonen,
Buyten ons vereent gewest.
d'Antwerps Leeuw brant in zijn oogen.
'k Stelde 't huys in rep en roer.
'k Heb met hantschrift hem bedrogen.
60
Mager loon voor kost en voer.
Om betaling, die hen mist, 62
Franschen uyt wel twintig steden,
Die ik eer te vinden wist.
65
Vaderstadse drinkverkoopers,
Die my schromen, in mijn pijn, 66
Stiertse van my, dese lopers;
'k Zal aen u verschuldigt zijn. 68
Want mijn Broêr zal u gedenken;
70
Niet die naer Vyanen trekt: 70
Maer wien zijn gedachten wenken, 71
Hem die uyt den dooden wekt.
| | | |
Wat mijn erfdeel op kan halen,
Zal hy, die goê blijken doet,
75
Met een goet gemoet betalen:
Daerom, die wat hebben moet,
Steurt my nu niet, uyt genade,
80
Die my heden zijn te bang.
Ia te stromplig en te bange,
Voor mijn afgepijnt gedacht.
Welck een plaets zal my Bevangen?
Waer of ik nu wort verwacht?
85
Zou ik noch wel mogen hopen,
Dat ik, gunstig door 't geval, 86
Zulk een plaets zal vinden open,
Daer ik gaeren wezen zal?
Ziet ik ben als ingenomen,
90
Dat ik iewers hier of daer, 90
Noch by zulk een volk zal komen,
Daer ik eertijts wel by waer.
'K waer niet qualijk by Poëten.
'K was dan in mijn hooftstof ook.
95
'K moet het immers nu haest weten.
Zie of hoor ik geen gespook?
| | | |
Want my naekt daer iets van varre.
'T zijn ook geesten, naer ik zie.
Zou ik hen wel naken darren?
Daer is Ian van Arp, die blaser, 101
Die eer Prixus Helvaert maakt',
O! wat is hy daer een razer!
Wat heeft hy al uytgebraakt!
105
Van het Tarters rijk, en blaken;
Van het branden, van het braên;
Van het knerssen, van het kraken,
Dat een 't hair te berg moet staen.
Deze, daer hy zich zou geven, 109
110
Daer de leste hoop op ziet,
Op de oever van sijn leven,
Zich op 't Schouburg slepen liet;
Om die eygen eyss'lijkheden,
Voor zijn lest, te zien verbeelt.
115
Daer is Moors, zijn makker, mede, 115
Die niet min van Duyvels speelt,
Die met Duyvels Duyvels çierde,
En hoe d'ene d'ander vat,
En zijn redens daer na stierde,
120
En niet anders aertigs had.
| | | |
'K sie Byron daer, 'k meen sijn maker
Roelants, die hem buldren doet: 122
Wat's dat ook een duyvelbraker!
'K krijg een grilling in mijn bloed,
125
Die mijn hair te berg doet rijzen,
Als ik my 't gedacht verbeel.
Keyzer, dee'er duyzent yzen 127
Als 't gespeeld wiert op 't tooneel.
Daer is Pels ook, die van prachen, 129
130
En van schennis altijt sprak;
Maer wie zou'er niet om lachen,
Dat de nijdigheyt hem stak,
Toen, om Voskuyls Hillebranden, 133
('K denk dat die hier mede treet)
135
Men zijn Trineus zo verbande,
Dat'er niemant nu van weet.
Hillebrant moest herss'loos heeten,
Sonder lip of tant daer by.
Hoofden waren zonder weten, 139
'T moest ook d'arme Schouburg gelden,
Die geen oorzaek was geweest;
Mits hy deze veersen melden, 143
Daetlijck door zijn vlugge geest.
| | | |
145
'T is een tempel van de guyten, 145
Opghebout met weeseduyten, 146
Dieze prachen by de buurt, 147
Daer met schennis en met logen,
Wort de Kerck haer recht ontogen, 149
150
Door een volck om gelt ghehuurt.
'T bleef hem ook niet onvergolden,
Want de Vos, die loze gast, 152
Die, zo 't scheen, dit weynig bolden, 153
Heeft'er strax weer opgepast. 154
155
Pels, een stijl van alle guyten,
Wenscht noch wel om weeseduyten,
Als hy in vrou Venus buurt,
Zijn verdroogde keel gaet logen,
Met de Rotterdamse toogen,
160
Daer zijn wijf haer buyk verhuurt.
| | | |
Maer wie zie ik daer zo eeren,
Yder, 't schijnt, draegt voor hem zorg,
Wil zijn byzijn niet ontbeeren.
'T is de Ridder Rodenborg,
165
Die in vierenveertig uren,
'T spel, als tweepaer spellen, maakt',
'Twelk ook wis geen eeuw zal duren,
Om dat het geen sant-aâr raakt;
En gebout is, zonder palen,
170
Dies het werk niet kan bestaen,
Vlug van geest, en rijk van talen,
Arm van rijmen wel ghedaen.
Even op alzulck een wijze
Maekt' hy ook zijn Isabel
175
Tegens Kosters, waert om prijzen, 175
Die om wel schreef, niet om snel.
| | | |
Nu om 't oordeel kort te vellen,
Lust het iemant dat ik 't vel,
Al zijn zesentwintig spellen
180
Zijn niet waerdig eene spel. 180
Neffens hem de Minnestichter,
Die met roos en lely pronkt, 182
Dat is Krul, die zoete dichter, 183
Die zo menig ziel ontfonkt:
185
Met van liefd' en min te spreken
By zijn kruytjes in het groen,
By zijn lomren, by zijn beken,
Daer de liefde min kan voên.
Dit gelif laf zult gy vinde
| | | |
195
Wou tot nieuwe liefd' vermanen,
Wijl hy d'oud' door ramp verloor.
Hoe de blinde Minnaer minde,
Philidaatje met haer Cloris,
Daer het liefde na en voor is,
Daer het min is, voor en na.
Mits de liefd' en min haer wonde:
In zijn zangen, in zijn dichten,
210
Van de min en van 't gevry,
Minnebeelden, Minneplichten,
Wie zou zulx niet gaende maken?
Wie zou naer de min niet gaen?
215
Wie zou niet van liefde blaken,
Door het lezen van zijn blaên?
| | | |
Daer op volgt een vol gepeynsen.
Jacob Struys is 't! lieve maet, 218
Wat heeft toch uw noodlots veynsen,
Gy moest haer met schande laten.
Ouseels dochter was begunst
Van 't gheval, dat u toen hate,
Des was al uw doen om sunst. 224
225
'K sou zijn vonnis schier versloffen:
Gy hoeft niet van Proserpijn,
Wijl zy 't niet meer weerdig zijn.
'T zijn gelijk na Paeschen vijgen: 229
230
Het is nu een ander tijt.
Die veel beter lijdt het zwijgen,
Dan hy zulcke sprekers lijd.
| | | |
Men staet op een woort te stippen; 233
235
Och daer zijn zo blinde klippen!
Hoej'er mijt, je raekt'er an.
'K zie de groote bruylofs Hymen, 237
Starter meen ik, die de maet 238
Van zyn staet verloor door rijmen,
240
En moest sterven als Soldaet.
Want daer is noch eene by,
'T schijnt een man vol geestigheden,
'K zou haest ramen wie het zy,
245
Naer ick aen 't gelaet bemerke.
'K zag hem nimmer, dat ik weet;
Maer dat my daer in kan sterken,
Is dat hy by Starter treet.
Niemant is 't dan Brederode, 249
Die de menschen, die de Goden,
Starter was zijn vrint in 't leven.
'T bleek ook aen zijn Angeniet,
255
Die hy, onvolent gebleven,
Door zijn Starter enden liet.
| | | |
Wie zie ik zo hoflijk groeten,
'T is Man-groot, 'k meen Hogendorp, 258
Met zijn Prins moort zonder voeten.
260
O wat wist die vent een slorp 260
Uit de hengstebron te strijken!
Hy zet 't een voor 't aêr, dien baes,
Wijst my daer in zijns gelijken,
'K schenk u louter sinter Klaes. 264
265
Konstantinus, Konstantijntje,
Of verzin ik my Margriet?
Is 't een man, een maegt, of kijntje,
Zijt gy 't al, of zijt gy niet?
Drolger grepen in het rijmen,
270
Zag men nimmer, was hy dol?
Zou stapjan daer van niet zwijmen? 271
Weetje wie ik meen? van Zwol. 272
Jephtas vader, Abram Koning, 273
275
Pleeg te stellen ten vertoning,
Op het Schouburg, of hy 't hof
Voor had van de grote, wijze,
Die het wil, die mag het prijzen,
280
'K zou niet willen, schoon ik kon.
| | | |
Vondel durft zich onderwinden; 281
Doch is onze tael gheweest,
Daer men zijns gelijk zou vinden?
Jammer dat die grote geest
285
Kan gedulden, in zijn harssen,
Al de grillen, al de farcen
Daer komt Izak Vos aen hinken. 289
290
'T podegra steekt daer noch in.
O wat heeft die gast al quinkken, 291
In zyn Mof, en zijn Moffin?
In zijn niemant, in zijn iemant,
Daer hy niemandal geeft toe;
295
Maer deze iemant, storf als niemant
'K moet van lachen my bepissen,
Niet om dat ik Codde speur; 298
Maer om zyn gelijkenissen,
300
Die hy met zo schonen kleur,
In Alfreda wist te malen,
En die Mulfert, docht, O dood! 302
Dat dit werk veel schoner stralen,
Dan die grote Velsen schoot.
| | | |
305
Daer is Noodmans, die de Basen 305
Tarte met zijn rijmen uyt:
Maer hoe windig kon hy blasen,
Met het veelderley geluyt
Van de tromlen voor Pavyen;
310
En hoe zijn Ulisses dwaelt,
Die zijn twintig jarig lyen
By zijn Peneloop bepaelt.
'K zie drie Artzen van ter zijen; 313
Barent, Klaes, en Ian Fonteyn,
315
Die wel eer de rijmerijen
Achten groot en maekten kleyn.
'T waren minnaers in haer darmen
Zouj'er over niet ontfarmen,
Z'hadden haer, eylaes! ontogen,
Al haer glants, en al 't cieraed,
Datze als naakt stont voor diens oogen,
Die'er kon in het gewaet:
325
Daerze Hooft wel eer in kleden,
Daerze Huygens mee verrijkt;
Daerze Vondel in doet treden,
En daer zy door Kats in prijkt.
| | | |
'K moet'er ietwes af verhalen.
330
d'Oudst wist van 't verloren schaep.
Dat belachlijk spel te malen. 331
d'Heer noemt zijn Discipels knaep:
Zy den Baes hem weder, even
Of't een Mets'laer was, de Heer.
335
Vraegt hy naer des volcks leven,
Zonder beet'ring, zy dan weer.
Het is al verloren fluyten, 337
Als het paert niet pissen wil,
D'Heer daer op; loopt dat niet buyten? 339
340
't Euangely zwijgt dat stil?
Klaes dee my zo vaakmael zwijmen,
Als ik in zijn huys moest treên,
Door het lezen van zijn rijmen;
Was ik niet, hy was te vreên.
345
Barent droeg zig wat bedachter,
Rijmd' ook niet in overdaed.
't Dokterschap maekt hem gheachter,
Dan d'onnoosle Fortunaet.
Hy bespringt wel twintig Steden,
350
In zijn speeltijt op zijn reys.
'T was een lamte in 't spel zijn leden;
Schoon het anders had zijn eysch.
| | | |
De verovering van Rhodes,
Danst zoo mee wat op die trant,
355
Dat een misslag al te snood is,
Voor die Schipper op het lant. 356
Daer is Kemp, die met zyn Osman, 357
Meent dat hy veel wonders zeyt.
Is'et zo, ik seg dan los an:
360
'T werk is vol onnoselheyt.
Ooyt Toneelspel brengen voort,
Als daer Kollem, of belagme, 363
Zooje beter weet of hoort.
365
Daer komt lif-laf nochte lijmer;
Maer een grofsmit in zijn stof:
'T is de schrikkelijke rijmer
Herkmans, die het Zeevaerts lof, 368
Met dat van de Kaelkops dichte:
370
D'ondergang van Tyrus schreef:
En de slag van Vlaendren stichte;
Daer Prins Maurits winnaer bleef.
'K loof dat alles kraakt' en knarste
375
Ja de drukpars zelve barste;
Borst hy niet zo was hy sterk.
| | | |
Daer zie ik noch vier gelijken:
'K doolde, noemd' ik, wie daer van
Hoord' Apolloos prijs te strijken.
380
Wilj'er weten, 'k noemer dan.
Meyndert Voskuyl met zijn spellen, 381
Daer zo weynig pit in is,
Dat ik 't oordeel niet kan vellen,
Waer in meer, waer in min is.
385
Maer zo Marten oom van Rossen
Was volmaekt, wat spel had hy
Van 't toneel niet konnen bossen? 387
Wraek en weerwraek moest aen zy.
Duurkant met zijn Sestiljane, 389
Leest'er, kont gy, zonder tranen,
Rijgse vry aen ene veter,
Met ons Koolvelts Hertogin, 394
395
En zijn Velsen, ook niet beter,
Want daer steekt geen Hooftstof in. 396
Hy pleeg nochtans veel te gelden,
Mogt zo slecht zijn als hy wou:
Maer een kender gaf geen spelde, 399
400
Die 't om gelt naau lezen zou.
| | | |
'K zie daer noch een deftig treden,
Op het voetpat van die vier;
Die kon ook zijn breyn besteden:
Het is Salomon Questier, 404
405
Die de griexe Amadis dichte;
Die van Soudan Sair schreef,
Die zo 't out Toneel verlichte, 407
Dat'et hem verschuldigt bleef.
'K zie Bodecher aen d'een zijde 409
410
Met zijn Dido afgedwaelt,
En zijn Munt-Godin, O lijden!
Heeft ook ramp zijn tijt bepaelt:
Vol van wanhoop in de Zee,
415
Hy van razerny'er grillen,
Was haer lot quaet, 't zijne mee.
Daer's de snaek van alle snaken,
Roemer Visscher, meen ik, die
Quik, en quakken wist te maken, 419
420
Daer ik Ann' noch Tessel zie. 420
'K loof zy zijn op hooger salen,
By van Baerle, en de Drost, 422
Daer de Poësy'er stralen,
Naer den eysch, van leenen kost.
| | | |
425
Mostaert moet daer mede wezen; 425
Want hy hier aêrs wezen most.
'T was een man, die ook voor dezen
Zeer ghezien was by den Drost.
'T oordeel om een spel te stichten
430
Was niet kleyn, maer groot by hem;
'T rijmen most voor Vondel swichten,
Niet het uyten door de stem.
'K loof zy mê by hen verwachte',
Die Sybil, die nu zo dicht, 434
435
Dat haer voor en nageslachte,
Zelf de Roemers, voor haer zwicht.
'K wijck van 't spoor af, buyten reden,
Ja ik zeker, 't mag niet gaen;
'K moet te met wat naerder treden,
440
'K raek dan weder op de baen.
'T past niet dat ik zo verander.
'K zie daer weer een, wie of 't is?
'K merk het, Karel van der Mander. 443
'K ken hem door zijn beeldenis.
445
Nieulant volgt hem, bly van herte, 445
Die eer zeven spellen maekt,
Daer noch Brabant op kan tarte,
Mitsz'er nimmer zijn gelaakt.
| | | |
Neffens hem staet van den Branden, 449
450
Die ik t'Antwerp zag ter plaets,
Daer 'k hem als een os, met banden,
Binden wou, mits hy zoo vaets 452
D'eygen Spaens Heydin dorst rijmen,
Die ik rijmde lang voor hem.
455
Och! ik moest'er voor bezwijmen,
En verloor de geest en stem.
'K moet'et nu wat kortjes maken,
'T is te walglijk zo veel snap.
'K zou'er qualijk uyt geraken,
460
Best dat ik naer 't eynde stap;
Daer's Stribee dan; daer's van Santen, 461
Met een ander telloos tal,
En ontelbre Comeedjanten, 463
Daer van ik wat noemen zal.
| | | |
465
Daer 's de Bray, die 't al verbeelde,
Ioffer, Hoer of Koningin,
Trots als Keyzer Keyzer speelde,
Speelde hy voor Keyzerin.
Pieter Aertz', en Zacharyas, 469
470
Jan de Harp, en Harripoen, 470
Nieuwen Haen die al, die'r by was, 471
Streelde met zijn gecx caproen. 472
Daer's van Ilt, die van geen bingel, 473
Maer een man wou zyn genood, 474
475
En hy zag gelijk een ingel,
Als ik somtijts hem ontbood:
Nu eens buyten, dan eens binnen.
Nu eens daer, en dan weer hier;
Sildermint hy kon zo ninnen, 479
480
'T was dan wijn, of 't was dan bier.
'T ciersel onzer eeuw toneelen,
Tomas Keyzer, meen ik, die
Ziel en zinnen pleeg te streelen,
Ik, als Keyzer naadren zie.
485
Die de werelt zo verbeelde,
Stem noch uytspraeks weerga had,
Zelf ook met zijn wesen speelde,
Als hy maer 't toneel betrad.
| | | |
Jan van Sanen, die vermaerde 489
490
Speelder op 't toneel geweest.
Jammer dat zijn stem veraerde:
Want hy speelde zo de beest,
Dat op 't lest de spaanse mieren, 493
Schriklijk spookten in zijn keel;
495
Noch kon hy 't toneel verçieren,
Maer het schort' aen 't beste deel. 496
Daer's de grote Vrouvertoner,
Die tot ouderdom zijn baert
Scheeren liet, wiert hij niet schoner,
500
Hy wiert leelijk uyt'er aert.
Zoo door outheyt, als blanketten,
Voor de dood het laten zette.
Denk dat gy Ian Bos daer ziet. 504
505
Willem Ruyter, die Presbyter, 505
Die in Amstels proef, in 't top 506
Van zijn outheyt, zey, voor myter,
Zet my nu de strontpot op:
Want hy zal niet qualijk voegen,
510
Volgd' hy, op 't gezalfde hooft.
Dat dit Vondel kon genoegen,
Die het hoord', is nooit gelooft.
| | | |
Van den Bergs Adriaentje, 513
Die 'k zoo vaakmael heb gestreelt;
515
Als ik, in haer minnebaentje,
Heb het minnespel gespeelt:
En zy kon 't zoo lijdig veelen;
'K schild'er weynig wie 't haer dee, 518
Na dat Frans, de gek in 't spelen, 519
520
Eerst zijn mes stak in haer schee.
Z'is nu by geen vreemde klanten;
Maer by zulcke daerse hoort,
Daerse vaeck van is geboort: 524
525
Zy is ook van zulck geslachte,
Want haer Zus speelt noch met vlijt,
En haer Vaêr, die hooggeachte
Speelder in zijn jonge tijt.
| | | |
Die Jeronimo van Spanje, 529
En Andronicus, waer vanje
Lichtlijk mee iets staet te voor;
Eerst op 't duyts toneel dee leven; 533
En beschimpt' in gramme schijn,
535
Die 't veel beter verf kon geven, 535
Datmen stoffen nam van zijn. 536
Maer wat komt my al te voren?
'K zie de hinkende Vulkaen, 538
Die ik zo lang had verlooren,
540
En die na Guinee moest gaen.
W'hebben Geldre deurgelopen:
Van die spitsbroêrs was hy een,
Die my hulp de paerden koopen,
Daer 't gebeent my van verscheen.
545
Zeker ik had geen gedachten
Hem te vinden daer hy treet;
'T was het minst dat ik verwachte,
Hy is speelder noch Poeët.
'K loof het is van Wasnaers wegen, 549
Dat hy Vaêrs Kantoor zal vegen,
En dat die hier schrijver is.
| | | |
Klaas van Harten zie 'k daer hinken, 553
Harman Keyzer, Robberts Jan, 554
555
Koolvelt met zijn oogje pinken, 555
Met noch vele, die ik kan,
En nooyt kon by mijn gedenken.
Z'hebben my al in 't verzicht; 558
Iaze zeker, want zy wenken,
560
'K voel derhalven my verplicht,
Om dat schoon getal te groeten.
Vreugt ziet hen ten oogen uyt;
Elck voegt zich om my t'ontmoeten,
Daarom was 't niet mis geduyt,
565
Dat ik ergens plaets zou vinden,
Daer ik wel zou zijn gemoet. 566
'K nader daer mee tot die vrinden.
Vrinden, weest van my gegroet.
| | | |
De andere Geesten der Poëten, hem kennende, roepen gelijkerhant.
Welkom, welkom Tengenagel.
570
Welkom moet gy Gansneb zijn.
Welkom Heerschap van Ian Hagel.
Welkom Zon en Maneschijn.
Welkom, welkom Lindeblader,
Frik in 't voor en achterhuys,
575
Aller schelmerijen vader,
Broeder van het Rode Kruys. 576
Welkom, welkom Frik in 't donker,
Stooker van de gayle min.
Welkom stateloze Ionker, 579
580
Maker van de Spaensch Heydin.
Welkom meester in het schrijven,
Dat Dyane schamen dee; 582
Zet u nu, om hier te blijven,
En verhaelt ons op dees stee:
| | | |
585
Al uw rijmen, al uw dichten,
Al uw klucht' en guytery,
Daerge mee de jeugt ontstichten,
Schoon't haer een vermaking zy.
Zetje dan om op te lezen,
590
Wees voor ons hier niet beschaemt.
Gy pleegt nooit beschaemt te wezen,
Daer 't u somtijts had betaemt.
Hier's ook niemant van deez' Helden,
Die 't zich immer heeft geschroomt.
595
Als hy al zyn daên vertelde,
Schooner zo wat vuyls in koomt.
Wat gy wilt van Brero lezen,
Of van Starter, Rodenborg,
Of van wie dat het mag wezen,
600
'T isser, lees dan zonder zorg.
Ook moogt gy 't ons niet ontzeggen.
'T is dan quaet, of't is dan goet.
Mits de wetten hier zo leggen,
Dat elk 't zijn vertogen moet.
605
En wy hebben een Register,
Daer tot nu onz' werken staen;
Ziet'et door, niet eene mist'er,
| | | |
Vrinden leggen zo uw wetten,
610
Recht dat ikm'er onder ken. 610
'K wilm'er ook niet tegen setten.
'K dank u, dat ik welkom ben.
'K zal u williglijk genoegen.
'K hebse byme. Zetje dan.
615
Wilt u maer tot luystren voegen.
Hoor, de Voerman komt voor an.
|
15Hoe ik met de Meesters leefde: Hoe ik met de eigenaars (van de paarden) omging.
29Voerman die etc.: deze regels hebben betrekking op het gedicht D'onbekende voerman, hierachter afgedrukt op p 554 vlgg.
34in ly: in de narigheid.
39nooderuft: levensonderhoud.
44Wat een yver dat ick dee: Hoe zeer ik ook mijn best zou doen.
46hantschrift: schuldbekentenis.
62die hen mist: die hun ontbreekt, dus: die zij niet kregen.
68verschuldigt zijn, t.w.: dank.
70die naer Vyanen trekt: die bankroet is. Dit slaat op Jan Gansneb Tengnagel, 1618-1682, de latere baljuw van Naarden, die inderdaad op 9 april 1652 failliet verklaard werd; het is begrijpelijk dat de hier sprekend opgevoerde Mattheus Tengnagel bij deze broer niet veel voor zijn eigen schuldeisers te halen zag. Jan Tengnagel schreef een treurspel, De Verwoesting des stadts Naerden (1660).
71wien zijn gedachten wenken etc.: ‘Tengnagel’ verwijst zijn schuldeisers dus naar zijn andere broer, Simon (1626-1685), die predikant was (wien zijn gedachten wenken, Hem die uyt den dooden wekt, namelijk Christus).
86geval: lot. De hele zin betekent: Dat ik zo gelukkig zal zijn een plaats te vinden waar...
101Jan van Arp, auteur van ouder meer Hel-Vaert van Ino (1631; op de titelpagina staat ten onrechte Ivno), een drama waarvan de tweede druk in 1640 verscheen onder de titel Prixus, met wederom een spelfout in de naam, want de betreffende figuur heet in het stuk Phrixus.
109daer hy zich zou geven etc.: toen hij zich zou begeven naar etc., dus: toen hij op sterven lag.
115Moors: dit zal Hendrik Moor zijn, die in verschillende van zijn toneelstukken duivels, draken, tovenaars e.d. optreden liet.
122Roelants: H. Roelandt, die het in zijn tijd zeer populaire stuk Biron schreef (1629).
127Keyzer: de beroemde toneelspeler Th. de Keyser, die nog herhaaldelijk genoemd zal worden.
129Pels: de achtergrond van het schandaal dat hier verhaald wordt, is niet bekend. Te Winkel veronderstelt in zijn Geschiedenis (deel ii, p 234) dat het gaat om Evert of Nicolaas Pels, waar wij verder niets over weten. Ook het stuk Trineus, als het althans die titel droeg, is niet bewaard gebleven; prachen: h. goede sier maken.
133Voskuyl: Meynert Voskuyl, schreef onder meer Den Ouden ende Jonghen Hillebrant (1639).
139Hoofden: de schouwburg-hoofden.
143Mits hy deze veersen melden: Want onmiddellijk kwam hij (nl. Pels) met deze versregels voor de dag (nl. de volgende strofe).
145guyten: leeglopers, nietsnutten.
146Opghebout met weeseduyten: de nieuwe Schouwburg, in 1638 geopend met Vondels Gijsbrecht, was gebouwd met gelden die gefourneerd werden door de regenten van het weeshuis en die van het oudemannenhuis.
152de Vos: ws. Jan Vos, die in 1647 voor het eerst als regent van de Schouwburg genoemd wordt, maar wie blijkbaar tevoren al het lot van het instituut ter harte ging. Men kan uit deze passage opmaken dat hij zich met de rel rond Pels bemoeide, en dat de gevolgen daarvan voor de laatste onaangenaam zijn geweest.
153bolden, van bollen: aanstaan, bevallen (bolden is enkelvoud).
154strax: onmiddellijk; 'er opgepast: hem van repliek gediend.
De regels 151-154 staan merkwaardig in het gedicht geplaatst. Vóór regel 151 en na 154 zijn witregels ingevoegd, in afwijking van de wijze waarop de rest van het gedicht (in gesloten octaven immers) gedrukt is, zoals ook het feit dat er géén witregel na regel 152 staat als een afwijking beschouwd moet worden. Het is duidelijk waar het om gaat: regel 145-150 vormen een gesloten geheel (wat Pels zegt namelijk, of waarschijnlijk zelfs een door hem rondgegeven gedichtje) waarin ook het rijmschema afwijkt van het gekruiste rijm dat verder in het gedicht steeds gebruikt wordt. Regel 155-160 vormen het, in dezelfde wendingen en rijmwoorden gehouden antwoord van Vos, - de inhoud is echter nogal afwijkend...
175Tegens Kosters: De beroemde Samuel Coster had een stuk, Isabella, geschreven dat op de Duytsche Academie gespeeld zou worden. Ongetwijfeld om hem een hak te zetten, produceerde zijn tegenstander Rodenburg een stuk Rodomont en Isabella, waarvan de stof aan Ariosto ontleend was, evenals bij Coster.
180Zijn niet waerdig eene spel: zijn geen sier waard (spel: eig. speld).
182Die met roos en lely pronkt - onbegrijpelijke toespeling. Slaat dit op een (onbekend) blazoen, op een gevelsteen, of op de zinnelijke liefde (symbool de roos) en de onschuld (symbool de lelie), die beide een rol spelen in het werk van Jan Hermansz. Krul waar deze regel betrekking op heeft?
183Krul: Jan Hermansz Krul, de smid-dichter, die een grote rol heeft gespeeld in de strijd om de verschillende schouwburgen, die zich in de dertiger jaren afspeelde. Hij was de oprichter van een aparte ‘kamer’, de Musyk-kamer (zie het gedicht D'onbekende voerman hierna). In de nu volgende strofen wordt gezinspeeld op zijn stukken: Helena (1629), Dianaes treurbly-eyndig spel (1623), Celion en Bellinde (1639) waarvan de stof ontleend was aan de Astrée van Honoré d'Urfé, Juliana en Claudiaen (1634), Theodorus en Dianira (1634), Rosilion en Rosaniere (1641), Tirannige Liefde (1647), Cloris en Philida (1631), Rosemondt en Raniclis (1632), Alcip en Amarillis (1639), De Hellevaert van Rodomond (1645). Arjodant is de naam van een figuur in het laatst genoemde stuk, zoals vele spelen van die jaren gebaseerd op stof uit Orlando Furioso.
218In deze strofe wordt duidelijk gesuggereerd dat het stuk Styrus en Ariame (1631) van Jacob Struys een autobiografische grond heeft. Inderdaad is Styrus een anagram van Struys; de vader van ‘Ariame’, bij wie Styrus belasterd wordt, heet Selous, en, gezien regel 222 van onze tekst, mag men ook dat een anagram achten, namelijk van Ouseels. Wie deze Ouseels was, is onbekend. Het model van Ariame zal wel Maria geheten hebben. De concurrent van Styrus heet Helrano, model onbekend. Andere stukken van Struys, waarop hier gezinspeeld wordt, zijn Ontschakingh van Proserpina en Romeo en Juliette (beide omstreeks 1630).
229'T sijn gelijk na Paeschen vijgen: het is mosterd na de maaltijd (Tuinman i, p 25).
237Hymen: eig. de klassieke god van het huwelijk.
238Starter: J.J. Starter, de bekende dichter van De Friesche lusthof (1621), die na een niet al te degelijk leven van ‘bohemien’ rond het jaar 1628 als soldaat in Duitsland het leven liet.
249Brederode: G.A. Bredero. Zijn onvoltooide stuk Angeniet werd door zijn vriend Starter afgemaakt.
258Man-groot: waarom Hogendorp zo genoemd wordt, is niet duidelijk. Opvallend is dat hij in een ‘klinck-vaers’ van Bredero aangesproken wordt als ‘groot-moedigh man’. Hij was een hooggeplaatst militair. Hogendorp: Gijsbert van Hoghendorp schreef onder meer Treur-spel van de Moordt, begaen aen Wilhem by der Gratie Gods, prince van Oraengien (1617). Waarom dit stuk ‘zonder voeten’ genoemd wordt is onduidelijk, aangezien het stuk wel degelijk in ‘voeten’ geschreven is.
260O wat wist die vent etc.: Wat had die vent een talent (ongetwijfeld ironisch).
264sinter Klaes: (sinterklaas) geschenken of in het bijzonder speculaas.
271stapjan: onduidelijk; mogelijk de bijnaam van een toneelspeler?
272van Zwol: Jan van Swol, schreef onder meer Margrietje (1634) en Constantinus (1637). Beide stukken werden reeds in 1630 opgevoerd.
273Abram Koning: auteur van Jephtahs ende zijn eenighe dochters treurspel.
281Vondel durft zich onderwinden: Vondel houdt zich daarmee (met die bijbelse onderwerpen) bezig. (Sluit aan bij vorige strofe.)
289Izak Vos: schreef onder meer Klucht van de Moffin (in 1642 voor het eerst onder de titel Loome Lammert verschenen), Klucht van de Mof (1643) en Iemant en Niemant (1645).
291quinkken: grappen, kwinkslagen.
298Codde: P.A. Codde, auteur van Alfreda (1641).
302Mulfert: van mullen, zaniken? Of hetzelfde als murrewert = dwaas? (Cf. Bredero, Griane regel 4).
305Noodmans: Pieter Nootmans, auteur van Van den bloedigen slach van Pavyen (1627), Ulysses (1629) en Borias (1635); het laatste stuk bevat in de opdracht aan Van der Kisten een aanval op de eis van de eenheid van tijd. Dit zal het ‘tarten’ van de ‘Basen’ (hoofden van de Duytsche Academie) zijn waarop hier gezinspeeld wordt.
313drie Artzen: Johan Fonteyn, de vader (die waarschijnlijk een verloren gegaan spel schreef, Het verloren schaap getiteld), enige tijd arts van Vondel. Verder de zoons Barend (schrijver van Fortunatus Beurs en wens-Hoedt en Fortunatus Soonen, beide in 1643) en Nicolaas.
331belachlijk spel: in het volgende wordt beweerd dat, in het stuk van Fonteyn Sr., Jezus tegen zijn discipelen ‘knaap’ zegt, en zij ‘baas’ tegen hem (alsofJezus een metselaar was).
337Dit zeggen de discipelen in antwoord op de vraag van Jezus ‘naer des volcks leven’; verloren: tevergeefs.
339loopt dat niet buyten, waarschijnlijk: is dat niet te gek?
356die Schipper op het lant: de bekende drukker Jan Jacobsz. Schipper, die ook enkele stukken vertaalde of schreef, zoals Verovering van Rhodes (1639). Van zijn hand is de Toe-eygeningh, hierachter afgedrukt (p 580).
357Kemp: Ambrosius Kemp, auteur van De moort van Sultan Osman (1623).
363Kollem: Jan Siewertsz. Kolm, wiens bekendste stuk Malle Jan Tots boerdige vryery was (1633); belagme: lach me maar uit.
368Herkmans: Elias Herckmans, een schrijvende zeeman die de grote gedichten Encomium Calvitii ofte Lof der Kael-koppen (1635) en Der Zeevaert Lof (1634) schreef, en verder de toneelstukken De slach in Vlaenderen (1624) en Tyrus belegeringhe en ondergang (1627).
381Meyndert Voskuyl: zie noot bij regel 133. Schreef hij een verloren gegaan stuk over Maarten van Rossum? De toespeling in deze strofen zou zo uitgelegd kunnen worden.
387bossen: verdringen, verdrijven.
389Duurkant: G. Andriesz. Duirkant, schreef Sistiliaen (1628).
390Mildert: Abraham van Mildert, schrijver van Virginias treurspel en Harcilia, opgevoerd in resp. 1618 en 1622.
394Koolvelt: Jacob Jansz. Colevelt, auteur van De hartoginne van Savoyen (opgevoerd 1622, uitgegeven 1634) en Graef Floris en Gerrit van Velsen (1628).
396geen Hooftstof: slaat op het feit dat Colevelt zich waagde aan hetzelfde onderwerp als Hooft, namelijk Geeraert van Velsen. Bovendien kan men de zin nog lezen als: het stuk is onbelangrijk.
399Een kender gaf geen spelde: een kenner geeft er niets om.
404Questier: Salomon Davidsz. Questiers, auteur van Den Griecxen Amadis, waarvan de ‘soudaen van Niquee’ een der hoofdpersonen is.
407't out Toneel: de Academie.
409Bodecher: J. Bodecher Benningh schreef een gedicht getiteld Goude Munt-godin dat handelt over geldzucht. Munt-godin is een letterlijke vertaling van Moneta, d.i. Juno. Verder schreef hij een stuk Dido (1634).
419quik, en quakken: quick (kwinkslag) is het woord dat Roemer Visscher gebruikte voor sneldicht; quak: grap of onnozel verhaaltje.
420Ann' noch Tessel: de dochters van Roemer Visscher, Anna en Maria (Tesselschade), die hier gerekend worden tot de dichters die ‘op hooger salen’ thuishoren.
425Mostaert: Daniel Mostart. Aan hem droeg Tengnagel zijn Konstance en Spaensche heidin op.
434die Sybil: Sybille van Griethuysen?
443Karel van der Mander: Karel van Mander, de schrijver van het beroemde Schilderboeck (1604).
445Nieulant: Guiliam van Nieuwelandt, de antwerpse schilder die een reeks bijbelse treurspelen dichtte.
449van den Branden: Geeraerdt van den Brande, auteur van La Gitanilla, ghenaemt het Spaens heidinneken (1649), dezelfde stof betreffend als Tengnagels prozaverhaal en toneelstuk van 1643.
452vaets: 1) slap, zouteloos, 2) lomp, onbeschoft. Beide betekenissen zijn hier mogelijk. Waarschijnlijker is echter nog dat de oorspr. betekenis van ‘naar het vat smakend’, dus ‘oudbakken’, hier vooral aanwezig is.
461Stribee: mogelijk Cornelis Stribee? Diens Chaos ofte verwarde Clomp verscheen echter pas in 1698 (Zie Van der Aa, III, p. 210); Van Santen: ws. G. van Santen, auteur van Lichte Wigger (1617) en Snappende Siitgen (1620).
463Comeedjanten: van de toneelspelers die in het volgende gedeelte van de tekst genoemd worden, is vaak nauwelijks meer bekend dan wat juist bij ‘Tengnagel’ vermeld wordt. Voor verdere feiten verwijs ik naar Kossmann, Nieuwe Bijdragen, p 91 vlgg., met de restrictie dat ook deze schrijver vaak De geest als bron gebruikt heeft.
469Zacharyas: Zacharias Jansz. de Veau, acteur en bediende van de Schouwburg; hij wordt ook in D'onbekende voerman genoemd (p 560).
470Harripoen: Worps veronderstelling dat hiermee Jan de Heripon bedoeld wordt ( Drama en toneel, 11, p 32) is aanvechtbaar, aangezien volgens dezelfde schrijver (ibidem) deze in 1658 nog leefde. Kossmann denkt aan Pieter de Heripon (of Harpon), die tot juli 1644 op de Schouwburg speelde.
471Nieuwen Haen:? In Bredero's Rodd'rick ende Alphonsus komt een knecht van die naam voor.
472gecx caproen: narrekap. Inderdaad draagt Nieuwen Haan bij Bredero een zonderlinge kleedij.
473binggel: bijvorm van bengel.
474genood: (tot een drinkpartij) uitgenodigd.
479sildermint: bastaard- vloek, van ‘sacrement’; ninnen: drinken.
489Jan van Sanen:? Kossmann veronderstelt dat dit Jan Lemmers kan zijn ( Nieuwe bijdragen p 94).
493de spaanse mieren: de geslachtsziekte.
496het schort' aen 't beste deel: mogelijk wordt hier de stem bedoeld, maar waarschijnlijker is een minder onschuldige betekenis: die van geslachtsorgaan.
505Presbyter: presbyteriaan? In de kerk op het Begijnhof was in deze periode een niet onaanzienlijke presbyteriaanse gemeente. Het lijkt wat zonderling dat in dat milieu een toneelspeler te vinden zou zijn. In ieder geval was deze Willem Ruyter duidelijk anti-rooms.
506Amstels proef: dit slaat op Vondels Gijsbrecht, en zal wel betekenen: (het stuk over Gijsbrecht van) Amstels beproevingen; ws. niet te lezen als: op de ‘generale repetitie’. Ruyter speelde blijkbaar de rol van Gozewyn.
513Van den Bergs Adriaentje: onbekend. Door verschillende auteurs wordt verondersteld dat dit Ariana Noseman zou zijn, maar daar is geen enkel bewijs voor. Er staat in de hier afgedrukte tekst zelfs niet dat het om een toneelspeelster gaat, alleen dat deze ‘Adriaentje’ de dochter is van de beroemde acteur Adriaan van den Bergh, en dat zij met ettelijke personen uit de theaterwereld intieme relaties heeft gehad. Kossmann, Nieuwe Bijdragen, p 107, veronderstelt dat het hier gaat om een musicienne, Adriana van den Bergh.
518'K schild'er weynig wie 't haer dee: onduidelijk. Mogelijk iets als: ik kan nauwelijks uitmaken wie het allemaal met haar gedaan hebben. Ook de eigentijdse lezer had met deze zin blijkbaar moeite, want latere drukken wijken af. Een variant als: ‘'t Scheeld’ haer weinigh wie 't haer dee' is natuurlijk direct duidelijk. (Deze variant is de gewone in latere drukken).
519Frans, de gek in 't spelen: de veronderstelling van Worp dat het misschien gaat om Frans Schuyling(h) ( Drama en toneel 11, p 31) wordt alleen gesteund door de voornaam. Er zijn meer Fransen op de spelersrollen van die jaren. Overigens wordt door Tengnagel zelf ook een Frans de Gekken genoemd (herbergier), namelijk in Frik (zie p 387 noot 335).
524geboort: sexueel gebruikt.
529Jeronimo etc.: Adriaen van den Bergh schreef de stukken over later door anderen behandelde thema's, getiteld Jeronimo en Polidoor. ‘Tengnagel’ suggereert hier nog het bestaan van een verloren gegaan stuk Andronicus.
533Eerst: Voor het eerst; 't duyts toneel: het nederlandse toneel (in het algemeen; niet, zoals men zou kunnen denken, de Academie).
535Die 't veel beter verf kon geven: diegenen die er een veel betere versie van geschreven hebben.
536Datmen stoffen nam van zijn: Dat men zijn onderwerpen gebruikte.
538de hinkende Vulkaen: zie regel 553.
549Wasnaer: onbekend. Daardoor wordt de hele passage onduidelijk.
553Klaas van Harten: waarschijnlijk dezelfde als ‘de hinkende Vulkaan’ in regel 538, en wel Claes van Hartten, of Claesje van Hart.
554Harman Keyzer: Harmen de Keyser, die ook aan enkele liedboekjes meewerkte, evenals Jan Robbertsz, die in dezelfde regel genoemd wordt.
555Koolvelt: Dirk Colevelt.
576Broeder van het Rode Kruys: toespeling op het soldatenberoep, tenzij het betekent dat Tengnagel lid was van het geheime genootschap der Rozekruizers. Zie Inleiding, p 21.
579stateloze Ionker: jonker die zijn staat niet voert. Dit zou een bevestiging kunnen inhouden van Tengnagels afstamming van de Gansneb Tengnagels, Gelderse adel, een afstamming die door Wagner (zie inleiding p 16) bestreden wordt, maar door Tengnagel zelf waarschijnlijk volgehouden.
582Dat Dyane schamen dee: Dat de maan ten schande maakte (slaat natuurlijk op de ‘Maan’- boekjes die van Tengnagel verschenen of aan hem toegeschreven werden).
610Recht dat ikm'er onder ken: dan leg ik mij daar natuurlijk bij neer.
|
|
vorige
