C. De Imitatio-vertaling in hs. Leiden, Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 339

Handschrift 339 van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden is een perkamenten codex van 167 bladen, geschreven in duidelijk, regelmatig schrift4). Elke bladzijde is in twee kolommen beschreven. De hoofdletters aan het begin van de capita zijn blauw gekleurd, een enkele maal uitgewerkt in blauwe en groene randornamentiek. Het handschrift is, afgezien van de gehavende rug van de oude band, in gave toestand bewaard. Het aantal afschrijffouten is betrekkelijk gering. M.J. Pohl dateert het: ‘non ante annum 1430’5); De Vreese neemt als tijd van ontstaan ‘c. 1430’ aan6), G.I. Lieftinck in zijn beschrijving ‘XV¹’, d.w.z. de eerste helft van de vijftiende eeuw. Het is dus het veiligst, wanneer we op gezag van de palaeografen c. 1440 als tijd van ontstaan aannemen7).

Het handschrift bevat, behalve de vier boeken van de Imitatio en een paar kleinere gebeden, als boek V tot en met VIII de verdietsingen van een viertal andere Latijnse tractaten. De drie laatste zijn in elk geval afkomstig van Thomas a Kempis, nl. Van vuerighe toetroestinghe totten doechden naar het Libellus spiritualis exercitii, Van bekennisse der eyghenre crancheit naar het Libellus de recognitione propriae fragilitatis en een tractaat zonder opschrift naar de Hortulus rosarum1). In het Brusselse hs. II 2271 komt een andere vertaling van de Hortulus voor.

Onmiddellijk op de Imitatio volgt ‘Dat vijfte boeck van quisequitur’, een verhandeling in 14 korte hoofdstukken, die hier naar het opschrift boven het eerste hoofdstuk de naam draagt Van enen doechdeliken ende ynnighen leven, en als volgt begint: ‘Aldus spreket die heylighe propheet David inden souter: Wat sel ic den Here geven van al dat hi mi gegheven heeft...:’. Het tractaat komt ook in andere handschriften voor, steeds in gezelschap van gedeeltelijke Imitatio-vertalingen, nl. in Brussel 3041, Haarlem 99 en in een zoek geraakt ms. van de Sint-Lebuinuskerk te Deventer. Er bestaan twee uitgaven van, kort na elkaar verschenen2). Het enige wat men overigens van dit tractaat met stelligheid zeggen kan, is dat het de geest der Moderne Devotie ademt. Spitzen vermoedt dat Thomas van Kempen ook wel ‘de auteur (zou) kunnen zijn van “Dat vijfte boeck”, al bracht Sommalius het niet op zijn lijst, misschien omdat de Latijnsche tekst ervan niet bekend is. Het gelijkt tenminste geheel en al Thomas' trant’3). Kruitwagen zegt in zijn beschrijving van de handschriften van het Bisschoppelijk Museum te Haarlem dat het ‘in echt-Windesheimschen trant vervat is’. Van Ginneken4) en zijn leerlinge Louise Veldhuis5) noemen het ‘een tractaatje van Florens Radewijns’, zonder dit echter te bewijzen.

Het Leidse manuscript heeft reeds lange tijd de belangstelling van onderzoekers gehad. Fragmenten zijn uitgegeven door Van Vloten, Wolfsgruber, De Vooys, Van Ginneken en De Bruin6); voorts hebben Wolfsgruber en Louise Veldhuis er varianten aan ontleend voor hun tekstuitgaven. Het handschrift is door Busken Huet ter sprake gebracht in een Gidsartikel over de Thomas-kwestie, en door Hirsche en Spitzen geraadpleegd voor hun onderzoekingen7).

Het bevat geen enkele uit de Middeleeuwen dagtekenende notitie welke de lezer explicite inlicht omtrent de plaats waar het is afgeschreven of gebruikt. Dat het een

afschrift is, bewijzen sommige verschrijvingen. De taal wijst duidelijk op Hollandse afkomst1). Men lette op de spelling van: voir, voirsienich, voirtmeer, dancbairlic, wairdicheit, wairom; het suffix in purgieren, studieren, ordinieren, regiere, vysitier en de ie voor ee in twyedracht; werkwoordvormen als du selste (naast selte), du hebste, du suychste, du besieste; ft in craft, versaften, after, afterlaten, efter; het ontbreken van het praefix ge- in tuuch, tugen, erfnaem; vormen als verwrecken voor verwecken, dreppel voor drempel; het gebruik van woorden als sceme, hent, thent, oecken, hoeneer, rechtevoert, ophoeren, vulnisse2).

In geen van de vier boeken is een spoor te bekennen van Zuidelijke taaleigenaardigheden; ware de bewerker een Brabander of Vlaming geweest, dan zouden in de woordvoorraad daarvan nog de bewijzen moeten zijn. Een Oostnederlands model verraadt zich in Hollandse afschriften vaak, doordat -ol- niet consequent door -ou- wordt vervangen; ook daarvan is geen spoor aanwezig. Hieruit is op te maken, dat de overzetting in Holland of het Nedersticht tot stand gekomen is3).

De vertaler blijkt goed thuis geweest te zijn in de terminologie van de Moderne Devotie. Geen wonder, want alleen een geestverwant zal zich met zulk een arbeid bezig houden. Uit het Glossarium citeer ik: aenhanghinge der dingen, eygenscap, eyghensoekelicheit, heilgever, ingetoghen, opghetoghenheit, selvessoekelicheit. Men lette op kloostertermen als novicij en het eveneens niet vertaalde silencium4) (I 22 35).

Maar is deze volledige Imitatio-verdietsing wel het werk van één vertaler, of moeten we aannemen dat meer dan een overzetter er de hand in gehad heeft? Alvorens deze vraag te beantwoorden, acht ik het nodig even na te gaan, hoe zulk een bundel tot stand gekomen kan zijn. Het behoeft namelijk volstrekt niet zo te wezen, dat de vier boeken van deze vertaling verbonden zijn door eenheid van oorsprong, dus het werk zouden zijn van één auteur. Gezien de wijze van ontstaan van Thomas a Kempis' boekje De Imitatione Christi, dat wel van één hand is, maar in de loop der jaren ontstaan is uit de samenvoeging van vier tractaten, geschreven in verschillende tijden en onder uiteenlopende omstandigheden, is het zeer goed denkbaar, dat van de aanvankelijk afzonderlijk in omloop zijnde Latijnse tractaten zelfstandige vertalingen gemaakt zijn, en dat deze later door een auteur die het werk voortzette, zijn verenigd tot een volledige bundel. In dit vermoeden worden wij nog

gesterkt, wanneer wij de andere handschriften, waarin delen van deze bundel voorkomen, in het onderzoek betrekken. Dan blijkt, dat de vertaling van I en IV in geen enkele andere codex bewaard is, die van II in 4 andere en van III in 5 andere1). Al is het misschien een toeval dat van een bundel als Leiden 339 geen ander exemplaar meer bestaat, toch is het opmerkelijk, dat twee van de vier boeken elders voorkomen in gezelschap van andere gedeeltelijke Imitatio-vertalingen dan Leiden 339 bevat. Dit verschijnsel is alleen hieruit te verklaren, dat oorspronkelijk afzonderlijke vertalingen van enkele der vier boeken bestaan hebben, en dat men pas later, naar liet voorbeeld van de verzameling De Imitatione Christi, op de gedachte gekomen is daarvan een sluitend geheel te maken.

Speculaties als deze brengen ons echter weinig verder; ze versterken slechts het verlangen naar vaste grond onder de voeten. Het gemis van uitwendige gegevens dwingt ons de weg van het inwendig onderzoek op te gaan. Het moet mogelijk zijn, door vergelijking van de vertaaltechniek in elk der vier boeken met min of meer zekerheid uit te maken, of deze bundel al dan niet het werk van één overzetter is. Bij het onderzoek van de Middelnederlandse bijbelvertalingen was het inderdaad mogelijk een bepaalde auteur aan zijn stijl te herkennen. Men bedenke echter, dat het Hieronymiaanse Latijn van de Vulgata door zijn rijke stijlverscheidenheid en omvangrijke copia verborum hiertoe bij uitstek de gelegenheid biedt. De Imitatio daarentegen kenmerkt zich door een grote beperktheid in de woordvoorraad; de stijl, ofschoon soms dermate berekend op effect dat men van kunstproza mag spreken, vertoont weinig afwisseling. De schrijver was er immers niet op uit met veelheid van woorden of door ongewone stilistische wendingen te pronken. Voorzover hij gebruik maakte van stijlmiddelen als herhaling, tegenstelling e.d., hadden deze alleen versterking van de devotie bij de lezer ten doel. Bij een schrijver die zijn taak aldus opvat, moet zulk een stijlonderzoek tot een negatief resultaat leiden. Zo ging het Mak, toen hij de vraag moest beantwoorden, of de verdietsing van Gerlach Peters' Soliloquium het werk van Johannes Schutken was2).

Een volledig uitgewerkte behandeling van de vertaaltechniek past niet in het kader van deze studie. Daarom volge hier een beknopt overzicht van enkele in het oog lopende verschijnselen, dat gelegenheid biedt tot het maken van een gevolgtrekking. Allereerst dan de vertaalmanier van een aantal losse woorden3).

Deze lijst leidt tot de voorlopige conclusie dat IV in de woordkeuze duidelijk afwijkt van I II III. In dit drietal boeken is weinig verschil op te merken, al schijnt III in de vertaalwijze van afzonderlijke woorden soms anders te werk te gaan dan I II.

Een ander herkenningsmiddel staat ter beschikking in de dubbelvertalingen of doubletten. Deze ontstaan dan, wanneer een vertaler in zijn streven de voor hem liggende tekst zo getrouw mogelijk te vertolken, zijn toevlucht neemt tot de weergave van het vreemde woord door middel van een paar synoniemen. ‘C'est le procédé classique des traducteurs trop consciencieux’, zegt Huijben1). De volgende heb ik genoteerd:

I 1 7 si careas ist dattu derveste of niet en hebste; 3 28 praebendas proven ende heerscappie; 5 5 auctoritas hoecheit of grootheit; 19 2 revereri eren ende ontsien; 25 36 iubilare loven ende jubileren.

II 1 17 munda suver ende reyn; 6 1 gloria vroechde ende glorie; 10 5 turpes vuyl ende onreyn; 10 6 affectu ghenoechten of begheerten; 10 17 gloriosiores glorioser ende groter; 10 24 gratum danckbaerlic ende duerbaer; 11 2 tribulationis druc ende liden; 11 15 servire minnen ende dienen; 12 1 durus hert ende bitter; 12 1 abnega lochen ende versaec; 12 18 ex tribulatione vander tribulatien ende van liden; 12 31 crescit wasset ende meerret; 12 50 ostendam tonen ende bewisen.

III 3 1 scientiam conste ende wetenheit; 3 9 longa via langhe ende veel weghes; 3 26 vacua ydel of ledich; 4 10 dissolveris wertstu ... bedroeft ende neder gheworpen; 6 14 ineptias fantasien ende ontamelicheden; 6 22 confusus confuus ende bescaemt; 7 11 discretorum wiser ende besceidenre lude; 7 16 discrete wijslic of besceydelic; 8 T en 3 aestimatione vermoedinghe of achtinghe; 13 8 en 10 pulvis stof ende ghemul; 13 12 exardesce werde naerstich ende toornich; 14 4 pulvis stof ende vuylnis; 18 4 dignum recht ende waerdich; 18 8 quantas hoe groot ende hoe veel; 18 12 tepescimus sijn wi traech ende laeuwe; 19 11 inferiori van enen die onder hem is of die lagher is; 21 21 vacua ydel ende ledich; 23 9 parvus cleyn ende luttel; 23 21 quiesce laet of ende ruste; 27 T privatus heymelike verburghen; 29 3 passione passien des lidens; 31 8 rapiat op heff ende neme; 40 5 dissolutus wilt ende ongestadich; 42 12 modicum luttel of cleyn; 45 26 callidam behendige scalcke; 46 10 contra te tegen di of van di; 48 12 firma vast ende starc; 48 39 puram vuerich ende puer; 49 2 amplissimas grote ende brede; 49 23 utile nuttes of oerberlics; 49 37 adimplere te vervolgen ende te vervollen; 50 18 confusio scaemte ende confuse; 50 36 laudet loeft ende priset; 51 T humilibus oetmoedige cleyne; 52 T verberibus pinen ende slaghen; 52 16 humiliet veroetmoedige ende vernedere; 54 37 scientia consten of wetenheden; 55 6 approbat loeft ende prijst; 58 1 affligitur ghepijnt of ghegheselt wert.

IV 1 15 reverentur eren ende dienen; 1 19 una hora in een ure of in ene corte tijt; 1 20 magnus grote ende trouwe; 1 22 magnificum costelike grote; 1 38 ampla costelike ende hoghe; 1 38 gestis werken ende mirakelen; 10 6 contemnendus bespot ende bescaemt; 10 15 turbatione storinghe ende zwaerheit; 12 5 solitarius alleen enich; 15 9 intentionem meninge ende wille; 15 9 levaverit opboert ende stuert; 16 3 interiora ynreste ende heymelicheden.

Het resultaat van deze opsomming schijnt pover. Er is de grootst mogelijke verscheidenheid tussen de vier boeken waar te nemen, hetgeen achteraf wel te verklaren is uit de omstandigheid dat dubbelvertalingen meestal incidenteel ontstaan. Toch bemerkt men binnen de grenzen van III overeenkomsten als ydel ende ledich, conste ende wetenheit, stof ende vuylnis, resp. ghemul. Het is om deze reden dat ik zulke

reeksen toch opneem; zij kunnen goede diensten bewijzen bij de opsporing van andere vertalingen van dezelfde hand.

Speciale aandacht verdienen nog omschrijvende vertalingen1) als:

I 16 9 licentia vryen oerlof; III 5 5 exsultatio hoge vroechde; 21 4 famam scone sprake; 26 2 voluptate sondiger wellust; 34 10 sapientia smakeliker wijsheit; 40 18 exsultatio hoghe vroechde; 45 33 militia ridderlike strijt; 47 11 incolatus ellendige wanderinge; 48 38 licentia vryen oerlof; 50 24 tortuositatem eenwillighe stivicheit; 55 15 insigniti edeliken geteykent; IV 1 54 celebrari feestelike vieren; 9 22 suspicio quaet vermoeden.

Zij spruiten eveneens voort uit de behoefte het Latijnse begrip zo volledig mogelijk te verdietsen.

Het derde hulpmiddel houdt nauw verband met het vorige. In hoeverre waagt de vertaler het zijn eigen weg te volgen? Sluit hij zich angstvallig getrouw aan bij de voor hem liggende tekst of heeft hij de moed ‘meer de zin dan de letter’ te volgen?2) Het is voor ons doel niet nodig een gedetailleerde ontleding te geven van de wijze waarop hij de Latijnse constructies weergeeft. Aandachtige vergelijking van het Diets met de grondtekst is voldoende om tot een slotsom te komen. De resultaten zijn voor een goed deel te vinden in de Aantekeningen bij de tekstuitgave. Ik wil echter niet nalaten een aantal typerende passages aan te halen ten einde de lezer een indruk te geven van de vertaalmethode. In de eerste plaats dan een reeks vrije vertalingen.

Letterlijke vertalingen.

Vergelijking van de vertaling met de Latijnse tekst leidt tot de conclusie dat er een climax valt waar te nemen in de vrijheid, welke de vertalers zich veroorloven. Boek I vertoont het grootste aantal letterlijke, ja slaafse weergaven; in II en III is de onafhankelijkheid van de grondtekst groter, terwijl men bij de lezing van IV in het geheel niet de indruk krijgt, dat er een Latijnse tekst achter staat. Het laatste boek is dan ook het leesbaarste van de vier; door naar believen, waar de zin dat eist, hulpwerkwoorden van tijd en modaliteit te gebruiken, door soms gehele zinsneden te verwaarlozen en elders de voor hem liggende tekst uit te breiden, weet de overzetter een wel niet getrouwe, maar toch begrijpelijke vertolking te geven die in vele opzichten gunstig afsteekt bij die van het voorafgaande gedeelte en bij een verdietsing als we vinden in de door Wolfsgruber uitgegeven tekst. Mocht soms bij iemand twijfel opkomen, of dit vierde boek wel een vertaling is, dan is kennisneming van de titel van cap. 6 en vs. 8 van cap. 11 reeds voldoende om elk gevoel van onzekerheid weg te nemen1). Trouwens, wanneer één ding duidelijk geworden is, dan is dat wel het feit dat I-IV berusten op een Latijnse grondtekst2). Elke bladzijde van de Aantekeningen bij de tekst legt hiervan getuigenis af.

De vertaalmethode komt dus het reeds uitgesproken vermoeden dat IV van een andere vertaler is dan I-III, bevestigen. Niet zeker is, of we in I-III de hand van één of van meer auteurs hebben te herkennen. Wanneer we rekening houden met de omstandigheid, dat boek I, het minst geslaagde van de drie, in deze redactie slechts in het hier uitgegeven handschrift voorkomt, zou er reden zijn ook voor dit gedeelte een afzonderlijke bewerker aan te nemen, maar een overtuigend bewijs valt niet te leveren.

Een gaaf geheel is deze volledige vertaling van de Imitatio dus niet. Naast goed uitgevallen gedeelten komen, vooral in de eerste boeken, te veel passages voor, die de lezers moeilijkheden moeten hebben opgeleverd. Laten vele hiervan toe te schrijven zijn aan een gebrekkige overlevering van de Latijnse tekst die aan deze bewerking ten grondslag gelegen heeft, en aan vergissingen die bij het maken van het afschrift begaan zijn, er blijven nog genoeg plaatsen over, waarvan de betekenis niet is te vatten zonder dat men de Latijnse Imitatio er naast legt. Toen in 1548 bij de drukker Henrick Peetersen van Middelborch te Antwerpen een nieuwe vertaling van de Imitatio verscheen, schreef de uitgever - of stelde de vertaler Nicolaus van Winghe deze proloog op? - in zijn opdracht aan Theodoricus van Hese: ‘(Qui sequitur me) ... het welcke om zijn seer goede leeringhen in voortijden overgestelt is gheweest in verscheyden talen, als in Italiaensche, Spaensche, Walsche ende Duytsche, maer nergens en waert (na u goetduncken) qualijcker overghestelt dan in duytschen.’ Dit harde oordeel, begrijpelijk omdat het komt uit de mond van een man die de oude vertaling wilde vervangen door een nieuwe, heeft ook betrekking op boek III van ons handschrift, dat immers in de postincunabeluitgave was opgenomen. Al is er geen reden deze uitspraak ten volle te onderschrijven, toch gebiedt de eerlijkheid te erkennen, dat deze Middeleeuwse vertaling voor verbetering vatbaar was. Het werk van Nicolaus van Winghe1) betekende dan ook een aanzienlijke vooruitgang.