[Fragment 1] [p. 153]  .....  Te Michena in die poort  Quam sinte Andries, daer grote moort  Seven duvele daden onder die lieden; [p. 154]    Si laghen, hore ic bedieden, 5  In graven bi den weghe, mit stene  Worpen si liede doot menich ene,  Als die lieden Andriese vernamen,  Mit love si jeghen hem quamen;  Si riepen: ‘Onse salicheit 10  Is in dine hant’; hi hevet geseit:  ‘Wildi geloven, van alre dere  Werdi quite!’ - ‘Ja wi, here,’  Riepen si alle, ‘na dijn woort’.  Doe riep hi die duvele voort; 15  Si quamen voor hem, hi hiet se varen;  Wech sonder quaet doen si misbaren  Ende voeren wech, niement wiste waer.  Alle die liede doopti daer  Ende wyede, bisscop te sine, 20  Enen goeden man, hiet Celestine.  Hiena sette sine vaert  Andries te Nicomedien waert,  Daer men hem brochte jeghen doot  Een kint, daeromme rouwe groot 25  Die liede dreven, diere quamen mede.  Andries hats ontfermich(e)de  Ende bat hem doen te verstane  Hoe den kinde den doot quam ane?  Men seidem, daert op sijn bedde lach, 30  Dat men seven honde comen sach,  Diet doden ende scoorden algader.  Doe vraechde Andries des kijnts vader,  Dat hi hem soude willen geven  Die sijn kint dade leven. 35  ‘Ic gheve hem tkint’, heefti geseit.  Doe dede sinte Andries ghereit  Dat kint leven, ende ledet met  In die poort; Ons Heren wet [p. 155]    Leerdi hem, ende doopte mede; 40  Vele goets dedi daer in die stede. Noch van denselven, lxv.      Goods wet ghinc voort leren scone  Sinte Andries; van Tessalone  Viel hem .i. jonghelinc ane,  Om in sijn leren te volstane. 5  Nu haddi moeder ende vader rike,  Die verdroghen dat swaerlike  Ende mieden den sone, ende baden  Dat hi hem anders liete geraden,  Tkint en micte niet hare bede 10  Ende winschede dat hare rijchede  Te niete w(o)orde, opdat si wouden  Gode kinnen ende an hem houden,  Doe quam Andries, diet hem riet  Hare nutscap, maer si ne mictens niet, 15  Als Andries sach al niet sine pine,  Sloot hi die dore ende ginc te sine.  Doe wilden die ander thuus verbranden  Ende staker tvier in altehanden,  Ende tkint blusschede tfier allene 20  Mit water, dat was herde clene  Dat het in tvier warp in Gods namen.  Als vader ende moeder (sic) ende dat vernamen  Seiden si, dat haer kint ware  Worden .i. sterc toverare; 25  Doe wilden si doen mit lederen gaen  Int huus; si die dat bestaen  Wilden, heeft Onse Here geblent;  Daer si some of hebben bekent  Ende riepen: ‘Hi is allen goden boven 30  God, daer dese an gheloven.’  Die nacht quam, entie daer verblent [p. 156]    Waren, heeft God licht gesent,  Ende gewonnen weder haer sien.  Te sinte Andriese gingen si mittien 35  Ende baden hem om hare salichede,  Ende hi, die dat gherne dede,  Leert se salichlike algader;  Maer des kints moeder ende vader  Bleven al ongeleert 40  Ende sijn in haer quaet thuus gekeert,  Ende storven beide binnen .l. daghen.  Nu heeft die jongelinc gewagen  Sinte Andriese, ende gebeden  So, dat si ghingen in der steden 45  Te Tessalone, daer mittien  Tkint van menigen was besien;  Entie jongelinc began  Prediken, daert Andries hoorde an.  Den volke wonderde van skints sinne; 50  Dierijn die baeliu wart in inne,  Dat an Andries so groot volc vel;  Bi sire lere nu waendi wel  Dat hijt bi toverien gedaen  Hevet, dus dede hine vaen, 55  Ende daerna dedine warpen sciere  Om te verteren voor die diere,  Daer hi of ongescaet is bleven;  Maer si, die die diere bedreven,  Worden gescoort ende gewont 60  Van enen stiere aldaer terstont.  Doe dede die baeliu enen lupaert  Doch (sic) stieren te Andriese waert,  Die des baelius sone verbeet thant,  Ende, nochtan dat die heilige sant 65  Den sone wedergaf sijn lijf,  So ne geloofde niet die keytijf; [p. 157]    Maer an Andriese viel menich man,  Die Gode loveden, ende wilden dan  Den baeliu daer slaen ter doot, 70  Maer dat sinte Andries verboot.  Een wijf sach dat wonder an,  Die sere bat den heiligen man,  Dat hi wilde tenen haren acker gaen,  Die lange woeste heeft gestaen 75  Van enen serpente groot ende stranc;  Want hets wel .l. cubitus lanc.  Die bede dede die goedertiere,  Ende ghinc mitten wive sciere,  Ende, als hi ten serpente quam, 80  Hief hi op sijn hoeft vreesam.  Doe sprac die apostel: ‘Lech neder  Dattu wileneer hiefs weder;  Den mensche, daer du ne bedrages met’.  Dat serpent heeft niet gelet; 85  Het wispelde vreselike ende want  Om enen boom, ende sterf tehant.      Nu hoort van desen apostel mee;  Eens predicti recht op die zee;  Voor hem quam gevloot .i. dode, 90  Dien hi saen leven dede bi Gode,  Ende vraechdem wie hi ware al bloot,  Ende hoe hem anquam die doot?  ‘Sostrates sone van Machedone  Was ic, in uwe leringhe scone 95  Lerende, ende menige mirakel groot  Doende, hoordic segghen al bloot  Van enen man, daer ic in mine vaert  Was van Ytale te minen lande waert,  Ende dattie man oec liede das, 100  Dat hi sal machtichs Gods knape was;  Ende om te wetene dat ware, [p. 158]    So pensedic mi te comen hare,  Daer ic ende mine gesellen mee  Allene verdronken in die zee, 105  Daer ic of woude, oft moghelijc si  Dat het ware mit hem alst is mit mi’.  Tehant wel Andries ter bede,  Ende si quamen daer alle ter stede  Doot gevloten mitten zeebaren, 110  XXXIX datter waren,  Die sinte Andries bi sire bede  Alle verwecte ende doopte mede,  Daer grote nutscap ave quam,  Want menighe bekeerde diet vernam. Noch van denselven, lxvj.      Hier quam Andries tere poort,  Die men Patras nomen hoort,  Daer hem .i. wijf te voeten vel,  Ende seide: ‘Het is .i. evel fel, 5  Here, mijn vrouwe Maximille,  Ende bit, dat het si dijn wille  Nu te comen tot hare;  Si wildi leren volgen nare’.  Haer man Egeas die baeliu, 10  Die staet mede voor haer nu  Mit enen swaerde getrect al baer  Ende seget: ‘Als si stervet daernaer,  Sal hi hem doden mede.’  Sinte Andries ghinc daer ter stede 15  Ende hiet den baeliu sijn swaert  Insteken, ende nam ter vaert  Die vrouwe, ende hief se op al gesont;  Die baeliu wilde menich pont  Den apostel gheven daer, 20  Des hi niet en woude .i. haer. [p. 159]    Sint heeft Egeas verstaen,  Dat an Andries lere is gegaen  Algader sijn wijf, Maximille;  Dies was hi sere te sinen onwille. 25  Nu moesti, om besichede,  Van Patras varen teer ander stede,  Ende, binnendien dat hi was danen,  Ghinc Andries leren, ende vermanen  Ons Heren wet daer in die stede, 30  Dat hi menigen bekeren dede.  Nu is Egeas wedercomen  Ende heeft er kerstine vele vernomen,  Die hi taenbedene die afgode  Wilde dwinghen bi sinen gebode. 35  Doe quam Andries toten baeliu  Ende sprac: ‘Du biste hier juge nu,  Des soude van di werden bekint  Dijn juge, geeert ende gemint,  Die in den hemel is God ende here 40  Ende laten die (sic) no min no mere  Ghene gode moghen wesen.’  Egeas die sprac te desen:  ‘Du bist Andries, die verkeert  Die liede, entie tempel ondeert 45  Mit ere onwiselike leren,  Die die van Rome, die keyser, die heren,  Hebben geboden te niet gaen.’  Sinte Andries antwoorde saen:  ‘Noch en hebben die Roemsche heren 50  Niet verstaen des Goods soens leren.  Egeas sprac: ‘Omdat Jhesus,  Daer du of spreecs, tvolc leerde dus,  Hebben die Joden ant cruce ghedaen.’ 55  Andries sprac: ‘Wiltu verstaen  Der crucen cracht, het waer di goet.’ [p. 160]    Egeas al in quade verstoet  Wat dat seide die heilige man;  Hi deden vaen ende kekeren (sic) dan; 60  Tvolc wilden hebben uutgedaen  Enten baeliu mede verslaen;  Maer dat sinte Andries verbat,  Want die here wilde dat.  Nuchtens deden Egeas 65  Voor here comen, sulc als hi was  Te voren, heeft hine vonden nu.  Doe sprac tAndriese die baeliu:  ‘Ic wane, du te nacht waers ontkeert  Van der dolinge, daer du of bist ondeert; 70  Men moeti mit tormente versaden.’  Andries sprac: ‘Wes wel beraden  Mi te tormenten hoe dattu wout,  Ic bin te gedogene al wel stout;  Do du mi meer pinen does, ende seer, 75  So ic verhoge ende winne te meer.  Doe dede hine mit stocken slaen  Hen drien, diet hebben gedaen  Totdien dat moede waren die,  Ende noch .vij. waerve drie. 80  Doe bat hem Egeas noch,  Dat hem sijns ontfermede doch?  Andries sprac: ‘Du ne derf mijns  Niet ontfermen, maer al dijns;  Ic ghenese wel der pine, 85  Maer sonder ende waert saen die dine.’  Doe hieten Egeas, die tyrant,  An dien cruce doen tehant,  Daeran binden ende nagelen niet,  Dat bi niets te saen sterve in dit verdriet, 90  Sodat sine pine langhe dure.  Doe wart dat volc verstormt sure, [p. 161]    Maer dat die heilige apostel Ons Heren  Ghepaysierde mit saligher leren,  Dat si hem hebben so gesacht 95  Dat hi was ten cruce bracht.  Als hi der cruce wart gheware,  Groete hi se in blider gebare,  Sodat men an den cruce bant.  Doe begondi altehant 100  Den lieden leren hare salichede,  Dien dach dure, den andren mede.  Doe ne mochte tfolc niet langer beiden  Ende liepen ten baeliu, ende seiden  In sere verbolgender manieren: 105  ‘Den gerechten vroeden, den goedertieren  Soutstu doen an den cruce niet.’  Dits dander dach noch hi bediet,  Dat nutte den lieden is, ende goet.  Als die baeliu dit verstoet, 110  Was hi van den lieden vervaert,  Ende liep tehant te cruce waert,  Als Andriese te doene ter spoet  Van den cruce; als dit verstoet  Andries, bat Gode dat hi hinge, 115  Dat men levende niet en bringe  Van den cruce altehant;  Wie daerom boot die hant  Sbleef (sic) hem stijf; ten derde daghe  Quam om hem, sonder saghe, 120  Een licht te groten wonder daer,  Ende geduerde ene wile daernaer,  Ende mitten lichte voer blidelike  Sijn ziele in hemelrike.      Als dit verstont vrou Maximille, 125  Si ne liets om niements wille  Si ne dede van den cruce den sant; [p. 162]    Met haren misnieden altehant  Sine eerlike in den grave groef,  Dat was gemaect thaers selfs behoef; 130  Ende Egeas, als wijt weten,  Wart saen van den viant beseten  Ende sterf in pinen groot, saen daerna,  Tot Patras in Achaya,  Dat men nu Moreye noemt. 135  Uut sinte Andries grave coemt  Ghevloeyt olye ende manna;  Alsvele coemt, als ict versta,  So wart die tijt daer goeder voorwaer;  Als luttel coemt, so wart hi swaer. Van sinte Matheus, lxvij      Eer seide ic u wat moeste gedogen  Sinte Matheus, daer men hem nam sijn ogen  Int lant van Murnisdia,  Hoe hem sijn oghen God gaf daerna 5  Dat hi in Ethyopen coemt,  In ene stede, die men noemt  Baldabar, ende vant in die stat  Zaraon ende Arfaxat,  Twee quade valsche toveraren 10  Daer die liede swaerlic of waren  Bedroghen; maer hi ontbant  Wat hi van hem gebonden vant,  Ende maecte hare valscheit openbare.  Hierna wart Matheus geware 15  Een, die Candacis was genant  Ende was der coninghinnen serjant,  Die sinte Philips .i. stic te voren  Ghedoopt hadde, als wijt horen,  Dese heeft Matheus tsinen huse geleit, 20  Daer groot volc toequam ghereit [p. 163]    Om te horen Matheus wijshede.  Die toveraren quamer mede  Mit .ij. draken gevenijnt;  Matheus daerjeghen ongepijnt 25  Dedi se slapen tenselven stonden  Voor sine voeten, of si conden,  Heeft hi geheten den toveraren:  ‘Doe se opstaen!’ - Si ne mochten, twaren,  Dies si hem alle mochten scamen. 30  Dapostel deet se opstaen in Goods namen  Ende wechgaen, men wiste waer,  Sonder quaet te doene daer.  Groot hantgeslach wart saen daernaer  Om sconinx sone, die doot was daer; 35  Doe worden gehaelt die toveraren,  Omdat men waende dat si te waren  Den doden bringen souden te live,  Maer si ne conden, die keytive.  Candacius quam ter coninginne 40  Ende maecte haer van Matheus in inne;  Doe was hi aldaer gebracht,  Daer hi dede, bi der Goods cracht,  Den doden te live comen.  Als die coninc dit heeft vernomen, 45  Heeft hi Matheus te doene geboden  Sulke ere als men doet den goden.  ‘Neen’, sprac Matheus, ‘in bin geen god  Maer cnape des Goods soens; sijn gebod  Es dat ic hier come tot u 50  Sinen wensc (?) te leerne nu;  Gaet saen ene kerke maken.’  Tfolc was gereet te deser saken;  Binnen .xxx. daghe wast gedaen;  Matheus gaf der kerken saen 55  ‘Verrisenisse’ te hare namen, [p. 164]    Omdat die dinghen so toequamen  Bi der verrisenisse van den kinde,  Sinte Matheus, als ict vinde,  Sat .xxiij. jaer in die kerke, 60  Ende wyede vele papen ende clerke;  Ghedoopt wart die coninc Egippus  Mit sinen wive, ic verstaet dus,  Dat si leden een salich leven  Ende in goeden ende bleven. 65  Na des coninx Egippus doot  Wart Hyrtacus here groot  Ende coninc over al tlant.  Doe wildi hebben te hant  Epygenien, Egippus dochter, 70  Te wive, die vele sochter  Ware te sterven dan te sijn sijn wijf,  Want si beloeft hadde suver lijf  Gode te houden al haer leven,  Alst Hyrtacus heeft beseven, 75  Is hi an sinte Matheus comen  Ende bat hem te sinen vromen,  Dat hi Epygenien rade  Dat si sinen wille dade.  Sinte Matheus antwoorde dus: 80  ‘Nu doe te gader, Hyrtacus,  Liede alsovele alstu sout mogen,  Daer saltu mi moghen horen toghen  Van goeden huwelic doochden vele.’  Dit bequam Hyrtacus wele 85  Ende dede eens daghes volc tsamen,  Daer sinte Matheus in Goods namen  Van goeden huwelic spreken began,  Daer hi dogede vele leide an;  Maer hi maecte dus sijn ende, 90  Waer een knape, die hem genende [p. 165]    Te nemen sinen here sijn lijf (sic, sed wijf?),  Mit rechte verlore hi sijn lijf?  Aldus ist, no min no mee,  Van Epygenien ende Hyrcate, 95  Si is des oppersten coninx bruut,  Die du hem wils overluut  Nemen, dits te sware misdaen,  Alse Hyrtacus dit heeft verstaen,  Ghinc hi al verwoet van dan. (sic) 100  Dies clene micte die heilige man  Ende ende te rechte sijn dinc;  Hi troeste die liede, ende ghinc  In die kerke, ten dienste Ons Heren,  Daer hi salichlike ende mit eren 105  Onbeide sine salige doot.  In sine verwoetheit groot  Sende Hyrtacus enen serjant  In die kerke, daer hi vant  Den apostel voor den outaer; 110  Mitten sweerde doorstac hine daer;  Daer sterf hi heilich mertelare.  In groten toerne ende in misbare  Worden die lande altehanden  Ende wouden des conincx zale verbranden 115  Enten coninc hebben versleghen;  Maer, datter die clergie was jegen,  Die mit oetmoede voort wilden gaen,  Dus lietent die liede staen  Ende namen den apostel Ons Heren 120  Ende greven mit groter eren.  Epygenia entie clerke  Maecten over hem ene diere kerke;  Den armen gaf al haer goet  Epygenia, ende seide: ‘Ic moet 125  Jeghen Hyrtacus hebben groten strijt; [p. 166]    Hi is oec, die hem niet vermijt,  Hi ne sende an haer vele vrouwen  Die hem pijnden hoe si gelouwen  Haren sin te sijnre minnen; 130  Maer dies en const si niet gewinnen,  Tenen andren rade is hi gevaren  Ende wrochte bi toveraren,  Dat hem ne halp groot no smal;  Doe dedi ontsteken al 135  Mit viere thuus daer si in was  Dat vier (?) onlangen vlooch na das  Van dane in sijns selfs zale  Ende verbrande al te male  Ende datter in was al begene, 140  Sonder hi ende sijn kint allene.  In dat kint voer die viant  Ende dwanct so, dat liep te hant  Sapostels grave, ende wroechde algader  Die quaetheit van sinen vader. 145  Die vader wart lasers oec tien stonden  Ende sijn lijf al vol wonden,  So dat hem die wanhopen so deerde  Dat hi hem dode mit sinen sweerde.  Doe namen si daer tenen here, 150  Des lieden blide waren sere,  Die Epygenien broeder was;  Aldus gesciet, als ict las. Van sinte Symoen ende van sinte Judas, lxviij.      Doe sinte Symoen ende sinte Jude  Quamen in Persen, doe vonden si lude  Die daer swaer bedrogen waren  Van .vij. valsche toveraren, 5  Die sinte Matheus hadde verjaget  Uut Ethyopen, als ment gewaget. [p. 167]    Hiervoren nu hadde versament here  Jeghen die van Judia ter were  Varardach, diet lede scone 10  Ende van sconinx halve van Babylone,  Ende micte te weren die Joetsche scaren  Die al in Persen comen waren  Ende hadden ghedaen den lande lede.  Dese .ij. apostelen bede 15  Quamen int here Warardacs,  Ende, daer there sijns ghemacs  Plach, ende ruste was hem geboden,  Daert offerhande soude doen den goden,  Ende vraechden hem of si souden gezegen; 20  Maer die afgoden dies daghes swegen.  Doe voer men tere ander stat  Ende vraechde daer den afgoden dat,  Twi die gode niene spr(a)ken?  Daer wart hem bediet die saken 25  Door Goods apostelen, die sijn daer:  ‘So ne spreken u goden niet al claer?’  Ende dit wart Warardac geseit,  Diet alsosaen heeft bereit,  Dat die apostelen waren gesocht 30  Ende vonden ende voor hem brocht,  Wane si waren ende om haer doen  Vragedi hem; doe sprac Symoen:  ‘Wi sijn Ebreusche ende knapen mede  Des Goods soons, ende hier ter stede 35  Comen wi om uwe salicheit,  Als ic die Juden’, heefti geseit,  Hebbe vernomen ende kere,  Wil ic horen van uwer lere.’  - ‘Di waer beter’, hebsi geseit, 40  ‘Al nu te kennen die waerheit,  Daer du bi kennen mochts dinen zege [p. 168]    Of pays mit eren allewege’.  Hi sprac: ‘Hoe mochte dat sijn nu?  Onse gode en spreken niet door u, 45  Die ons seggen souden tware’.  Doe spraken si al openbare:  ‘Omdattu sout dier gode lieghen  Seker kennen, ende haer bedriegen,  Selwi hem geven belof 50  Dat si antwoorde geven daerof;  Si niet en weten die waerheit  Men vraget hem, si hebben geseit  Groot wijch, ende swaer, die sal comen  In beiden siden wart scande genomen’. 55  Doe loegen die apostelen sere:  ‘Ghi lacht,’ sprac Warardac die here,  ‘Ende ic bin in grote vare.’  Doe seiden dapostelen openbare:  ‘Weest niet te droeve, na u begeren 60  Seldi pays hebben mit eren,  Morghen eer die tierche tijt.’  Dit hebben herde sere benijt  Der goden papen, ende quamen voort  Ende seiden: ‘Here, dese woort 65  Ghelooft niet; die dese spreken,  Si seggent al in losen treken  Dat men se niet over spiers hout,  Dut (sic) sout sien om dijn behout;  Dit sijn arme naecte lieden. 70  Den goden, die di tware bedieden,  Soutstu geloven;’ ende doe sprac  Totten papen Warardac:  ‘Al sijn dit arme liede naect,  Sint si hebben so bout gemaect 75  Dat si jeghen die gode orconden,  Sal men se houden tottien stonden, [p. 169]    Hem ende u, entdat men weet  Seker hoe die waerheit vergeet;  Alse dat moghen weten wi, 80  Wie men sculdich te eren si.’  Men dede also; ten morgenstonden  Also als die apostelen orconden,  No meer no min gesciede so.  Doe was Warardac herde vro, 85  Die die papen verbernen hiet;  Die apostelen wildens gedogen niet  Ende seiden: ‘Here, verstaet al bloot,  Wi ne comen hier om niemens doot’.  Warardac sprac: ‘Dats groot wonder; 90  Hier en is niement al besonder,  Hi nes om u leet gereet.’  - ‘Neen, here,’ hebben si geseet,  ‘Onse meester gevet in sinen rade,  Dat men mit goede lonet quade’. 95  Warardac sprac: ‘Doch wesen sal  Der papen goet u, groot ende smal.’  Die apostelen antwoorden: ‘Here,  Dies en wilwi min no mere,  Maer, int ewelike leven, 100  Daer wart ons onse loen ghegeven.’  Arfaxat ende Saroes,  Die toveraren, daervoren of es  Gheseit, verstonden hoe daer is gevaren  Ende doe so ghinghen si openbaren 105  Hare toverie onder die lieden,  Entie apostelen si oec bieden  Te verwinnen mit hare cracht.  Warardac, hebdi die macht  Dat ghi se mit redene verwint? 110  Hets recht dat si sijn gescint,  Si seiden: ‘Doe voor ons gebieden, [p. 170]    Die du kens welsprekende lieden.’  Die coninc ende Warardac  Daden dat; sulc onghemac 115  Hebben die toveraren gedaen  Den lieden, dat si verloren saen  Hare tale ende haren sin,  Ende liet se also gaen van hin.  Warardac heeft dit geseit 120  Ten apostelen: ‘Nu doe gereit  Seitse die liede voor ons comen,  Entie toverare oec verdomen  Selwi saen, ende al haren aert.’  Dit was gedaen, ende mitter vaert 125  Daedsi die liede in Goods namen  Spreken, die hem begonden scamen  Van dien dat hem was gesciet  Dapostelen seiden: ‘Hebt tons niet  Onweerde, om onse cleder quaet, 130  Want in den clederen leit niet die raet,  Maer in die herte suver ende goet.’  Die ander andwoorden mitter spoet:  ‘Mochti ons seker wel bewaren  Jeghen dese toveraren, 135  Wi wilden volghen uwer lere.’  Si seiden: ‘Ja wi’. Onse Here  Ghebaden si, dat aldaer teghinc  Der valscher toverien dinc.  Bi Warardacs heten, des hertogen, 140  Quamen si den coninc al voor oghen;  Dus hieten dapostelen den toveraren,  Dat si al hare macht daer openbaren.  Doe daetsi vele serpenten comen;  Die apostelen hebben genomen 145  In hare mantelen ongescaet;  Doe worpen si op der toverars quaet [p. 171]    Ende hieten se hem pinen ende doen niet.  Doe vloen die toveraers; als dit gesciet,  Die coninc ten apostelen hi seide: 150  ‘Laet se hem doden te haren leide.’  Si seiden weder: ‘Dat moet bliven;  Wi ne willen niement ontliven.’  Doe spraken si den serpenten an:  ‘Laet staen u quetsen;’ si dadent dan. 155  Hierof was wee den toveraren;  Doe si in haer bedwanc dus waren:  ‘Drie daghe sal men u sparen noch,’  Spraken dapostelen, ‘dattu doch  Die sin van der quaetheit kere.’ 160  Drie daghe bleven si gepijnt sere.