|
|
|
| |
| |
[Nederlandtsche gedenck-clanck tweede helft (p.
140-278)]
+In dese droeve tijden heeft God de
Heere verweckt
* de Majesteyt van Engelant
† die de Heeren
+ Staten heeft vertroost ende door expresse
Ambassadeurs doen aenbieden haere hulpe/ met raed ende daed/ 'twelcke de landen
sulcken blyschap heeft aen gebracht/ datmen terstont Ambassadeurs sent na
Engelant om met hare Majesteyt in handelinge te treden/ ende te presenteren de
opper-heerlickheyd der vereenichde Provintien/ op dat daer door den onderganck
van soo veele schoone bloeyende Kercken/ die de Heere in dese eeuwe hadde
belieft inde voorsz. landen zijnen Zoone Jesu Christo te versamelen/ mochten
werden bewaert. Over dese aenbiedinge (streckende tot groote eere der
loffelijcker Coninginne) werd groote danckbaerheydt bethoont; Maer om
verscheyden redenen/ neemt haere Majesteyt in bedencken de selve t'aenvaerden/
met groote genegentheydt om de Landen te helpen beschermen tegens haeren
wreeden vyand. Gelyck dan de selve daer over mette voornoemde gesanten
verdragen haer te helpen ende te beschicken 5000 mannen te voet/ met 1000
peerden/ onder eenen Gouverneur Generael van haere Majesteyts wegen/ een
aensienelick man/ doende professie der Gereformeerde Religie. Ende wert
geconditionneert/ al wat de kroone van Engelant voor de Landen soude
verschieten dat 'tselfde soude werden gerestitueert wanneer de Landen souden
tot vrede gebrocht zijn; waer over/ tot verseeckerheyt der voldoeninge men
haere Majesteyt in pantschap gaf de | | | | stad van den
Briel, in Holland, de stad Vlissingen mettet Casteel
van Rammekens/ in Zeelant/ welcke
+ plaetsen met Engelsche souden werden
beset/ die daer in gekomen zijn den 29. October 1585/ ende gebleven tot den
Jare 1616
†/ als wanneer de kroone is
opleg
* van
penningen gedaen ende betalinge van haer verschot. De Prins van Parma is mede
niet ledig geweest om zijn regeringe te verseeckeren/ hy
+ bekomt Nimmegen/
Mechlen/ Brussel ende Doesborch. Doch de
stad Arnhem heeft de Graef van Moers verseeckert voor de Heeren
Staten. Daer waeren aenslagen op 'sHertogenbosch ende
Steenwijck/ die misluckten. La Motte hadde op
Oostende des gelycken eenen/ die oock niet voort en ging.
By't jagtig dorstig hert, dat inde waterbeken
Syn heeten dorst verslaet, wel mogen syn geleken
De Nederlanders al, Die even alsoo soet
Nu werden t'saem verquickt door Gods genadig goet;
Als synd' in syn verbont, en van hem wel gekocht dier;
Die liepen als verdwaelt, heeft hy nu self gesocht hier,
En bygestaen in noot, en hare pyn verkort.
Geluckig is hy die van God geholpen word.
Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in Veritate.
+
O grooten konstenaer die't alles door u woort/
+
En door den geest uws monts het yet uyt niet bracht voort.
J'en appelle o Seigneur! j'appelle du Dieu juste,
+
Au Dieu bon & clement, & quoy? ton bras robuste
Fait gloire de jetter dans le tombe un hameau,
Qui na rien que les os, les tendons & la peau?
| | | |

§
§
Stem: Gallarde Suit Margriet.
O Heer; die daer des Hemels tente spreyt,
End' wat op aerd'is heb alleen bereyt
*,
Het schuymig woedig meyr kond maken stille,
End'alles doet naer uwen lieven wille;
Wy slaen het oog,, Tot u om hoog,,
Die ons in ancxst en noot,
Verlossen kont,, Tot aller stont,,
jae selfs oock vande doot.
Als
* ghy (o
vrome!) dickwils hebt gesmaeckt
*,
Vermaeckt u nu vry dat't u herte raeckt.
Looft God den Heer met singen ende spelen,
End' roept vry uyt te saem met luyder kelen.
Hadd' ons de Heer (Hem sy de eer)
Wy waren lang (Ons was soo bang)
+Sir Robbert Dudlei,
Graef van Leycester
†, is by de Majesteyt van
Engelant nae de vereenigde Nederlanden afgesonden/ ende voor Gouverneur
Generael der Landen erkent/ op de conditien mette | | | | kroone van
Engelant aengegaen/ met hem afbrengende veel Engelsche guarnisoenen. Doch heeft
evenwel elcke Provintie behouden zijnen besonderen gekoren Gouverneur. De
Koning van Spanjen heeft dese daed van haere Majesteyt so ten ergsten genomen/
dat hy de selve tracht alle afbreuck daer voor te doen daer hy kan of mach. Hy
doet alle der Engelsche koopluyden goederen in Spanjen synde/ aentasten/
confisqueeren/ ende de persoonen gevangen stellen/ die werpende op Galeyen/
tirannig daer mede om springende. Sijn oock d'Engelsche schepen by hem verbeurt
gemaeckt. Hare Majesteyt doet
+
+ hier tegens toerusten
treffelicke oorlog-schepen die sy op de Spaensche kusten send/ om den Spanjaert
mede afbreuck ter Zee te doen/ dewelcke treffelycke buyten bekomen; De Overste
Schenck den Heeren Staten goeden dienst doende/ verovert voor de selve
Blyenbeeck
†/ Roeroort/ Ysseloort ende Berckhooft: sterckt het Eylandeken
'sGravenweerd/ daer van de schansse nu nae zijnen naem genoemt
+ werd/ de selve
nu eene stercke Frontier plaets zijnde. De Graef van Mansvelt poogt inden
winter met 4000 Spanjaerden yet besonders aen te rechten/ maer komende inde
Bommeler-waerd werd daer benaerd
* vanden Graef van Hohenlo/ die de dijcken doorsteeckt/ daer
door al de Spanjaerts van honger souden moeten hebben sterven/ so daer niet een
subite vorst hadde gekomen/ ende sy also over 'tys sHertogenbosch hadden
geraect. De stad Nuys
† is (na een hard beleg)
by Parma gewonnen/ doende
+
aldaer den Gouverneur Cloet met den Predikant ende andere op hangen/ een groote
moord aldaer aenrechtende. De steden Grave
†/ Venlo/ Alpen/ Cracou/ ende Berck/ zijn mede onder 't
Spaensch gebied geraeckt. Wanneer de Graef van Leycester nu te velde soude
trecken/ om den vyand mede offensive oorlog aen te doen/ so werd der Staten
macht te kleyn gerekent/ 'tselve wel te konnen uytrichten/ daer over men
resolveert meerder volck aen te moeten nemen. Senden derhalven de Heeren Staten
eenige | | | |
+ persoonen uyt met last ende geld/ nae
Oostlant
*/ om aldaer aen te nemen 7000 paerden met
4000 voetknechten: 'twelcke Leycester seer qualick heeft genomen/ seggende/
datmen de vermeerderinge van volck hadde behooren t'ontbieden uyt Engelant/
alwaer men volcx genoeg konde krijgen. Eenige verre siende persoonen onder den
Heeren Staten hebben hier over een groot achterdencken op Leycester gekregen/
+ also
datmen des op synen handel wat naerder insicht neemt. De stad Axel
†
is door seeckere verrassinge gekomen onder't gebied der Heeren Staten. De Graef
van Leycester treckt te velde
† met een
+ statig leger van 1500 paerden ende 7000 te voete/
ende verovert daer mede Doesburch/ ende Deventer mette buyten-schansse van
Zutphen. Maer alsoo de selve in zijn veroverde steden ende plaetsen stelde niet
dan Engelsche Gouverneurs/ oock eenige die te vooren den vyand hadden gedient/
ende daer en boven mede niet naer behooren in achtinge hadde de Gouverneurs van
elcke bysondere Provintie/ daer beneffens alle hooge ampten in chrijgs-saken
overgaf alleen aen zijne natie/ al vielen die onder de regimenten van andere
natien; Dat oock d'Engelsche Compagnien niet soo compleet en waren als het
behoorde/
+ ende
andere dingen meer: so hebben de Heeren Staten een groot naedencken op hem
gekregen/ ende gepoogt hem te stutten in zijnen voort-gang/ hem besnijdende
inde finantien ende andere middelen/ aen hem mede doende hare schriftelijcke
klachte. De Grave belooft op zijn wederkomste uyt Engelant alles te verbeteren/
versoeckende dat den Raed van State
† in zijn afwesen
beliefden zijn ampt te bekleeden/ daer toe gevende speciale acte/ het welcke
aengenomen werd. Maer den oproerigen Grave geeft mede een acte van gelijcke
date aen eenige van zijne best-vertrouwde by de welcke hy wederriep den last
aen den Raet van State gegeven/ volle macht de selve verleenende om eenige
saken (geduerende zijn absentie) uyt te voeren/ ende sommige saken op te houden
tot zijn wederkompste. Dese dobbele
+ daed/ kenbaer zijnde/ maeckt groote verslagentheyt onder
de Heeren Staten/ te meer also Deventer/ Gelder ende de Zutphensche schans/
beset met Willem Stantley/ Roelant Jorck/ ende Patton/ gestelde Leycestersche
Gouverneurs/ aen Parma waren gelevert
† ende verraden. Hier over doen
de Heeren | | | | Staten hare klachte aende Majesteyt van Engelant
†/ versoeckende de sake te mogen werden
verbetert. Ondertusschen groeyden inde vereenigde Landen groote twisten ende
oneenigheden; d'eene heeft voorgesproken Leycesters handelinge/ d'andere der
Heeren Staten; Dewelcke haer gedrongen vindende/
+
nemen eenen moet/ verkiesen (terwijlen Leycester in Engelant was) tot haren
Gouverneur over al het volck ter oorloge/ den Vorst Mauritium, daer hen eenige
Leycestersche Gouverneurs tegen stellen. De
+ Prins van Parma vind/ door desen middel/
gelegentheyd om op de vereenigde Landen voordeel te krijgen/endewerd hem
'tCasteel Woude
†
gelevert. De stad Sluys
† werd by hem wel heftich belegert/ ende eyntlijck (hoe wel
kloeckelijck gedefendeert) bekomen ende verovert. De Graef van Leycester nu
komende met eenig chrijgschvolck uyt Engelant/ hebben die van zijne factie/
door zijn komste seer zijnde gestijft tot alsulcke onbehoorlijcke daden
uytgebroken/ dat de Heeren Staten ende den gemelden Grave geraeckt zijn tegens
malkanderen in groot misnoegen. Doch de wijse Coninginne heeft dit verhindert/
met Leycester t'huys t'ontbieden/ ende te belasten afstant te doen van zijne
ampten. Ende is dus in Decembri 1587/ Leycester gescheyden uyt de Nederlanden/
met groote blyschap der selver/ het vyer van oneenigheyt allencxkens alsdoe
uytgaende. (Wy stellen de Tablatuer
* weer voor om het omslaen te
vermyden.)
Als Marius te Room was overst' der soldaten,
Soo heeft d'eergierigheyd in hem so buyten maten
Geheerscht, dat hy het ryck in groot perijckel
bracht.
Leycesters heerschappy heeft ons dat oock gewracht.
Een onbetoomt gemoet baert int gemeyn het quade;
End' brengt syn meester aen op't lest de meeste schade.
Hy die daer was in staet, geacht de aldergrootst,
Valt leeg
*, om dat
hy selfs het Conings-ampt na bootst.
Sic rerum invertitur ordo.
Pourquoy te vantes tu du mal, vaillant homme? La gratuité
du Dieu fort dure tous les jours.
+
| | | |
Een woelend' aertsche mensch door't vleesch is so verblent/
+
Dat hy geen God en kent: derhalven't quaet hem lust/
En wenscht ooc menig wensch/ vernoegloos sonder ent/
Of hem 'tgeluck al sent/ 'tbegeeren heeft geen rust.
Nullum ingenium magnum sine mixturâ dementiae fuit.
+

* (in figuur)
1. GHy die tot een Opper-Held
*
In den Lande syt gestelt,
Hoe komt dat u weerdigheyt,
Tegens recht en reden pleyt,
Of dom of blint? Dat ghy 't vint,,
Wat dat ghy drijft,, Ofte schrijft,,
End'versiert
* in u
gemoet?
2. Denckt doch datter is noch een
Die de groote maecket kleen,
Wanneer dat hy tydt en stont
Acht bequaem, tot straf der sond,
Noch te gelyck In het slyck:
3. Ghy die sit in staet en macht,
En misbruyckt niet onbedacht,
'tRecht van't rechts gerechtigheyt,
Noch al't geen dat daer op draeyt.
God toch siet Waer ghy vliet,
Loopt of gaet, Ligt of staet:
Niet so secreet, Of God weet
| | | |
Het vyer des tweedrachts inde Nederlanden/ ontstaen door de
Leycestersche factie
†/ heeft soo haestlijck niet konnen werden gedempt of het heeft
merckelicke schade voort-gebracht: want tot Medenblick/ Vlissingen/ ende ter
Vere is daer door een groote moeyte ontstaen. De stad Geertruydenberg
†
+
+ is by't oproerig
guarnisoen vercocht ende aen Parma gelevert. Bonna
† wierd by den oversten Schenck gewonnen/ doch by Parma
weder gekregen. Desen loosen Italiaenschen Vos/ heeft door hare
+ Majest. van Engelant doen versoecken/ om met de Heeren Staten
vande vereenigde landen/ te komen in handelinge van vrede
†/ maer de Heeren Staten
hebben dadelick 'tselve afgeslagen: Hare Majest. hoogelijck bedanckende vande
affectie ende aengenomen moeyte/ ende de selve met eenen Christelijck
waerschouwende/ dat sy toch soude willen (neffens henlieden) wesen ernstig op
haer wacht ende hoede/ alsoo men voor seker hielt/ dat in Spanjen toegemaeckt
wierd soodaenigen stercken scheepsarmade als noyt te voren was gedaen/ die/
soomen vreesde/ op Engelant/ of op dese landen yets soude aengrijpen. Hier by
doende hoe menichmael de Staten in gespreck zijn geweest metten Spanjaert/ daer
uyt noyt niets was ontstaen dan alle onheyl ende swarigheyt. Daerom/ ende
andere redenen meer/ sy niet geraden achten op dees tijdt met den Spanjaert in
handelinge te treden. De Heeren Staten (ontslegen van Leycester) hebben
malkanderen vermaent tot eenigheyd/ trouwe/ ende liefde/
+ neerstigheyd ende wackerheyd/ op alle
saken (die seer in confusie waren geraeckt) goede ordre stellende/ so om
d'oorlog te lande ende te water te beleyden/ als ooc op de middelen vande
Convoyen/ Licenten
†/ contributien ende andere saken meer. Wanneer nu Parma by de
Heeren Staten niet konde | | | |
+ uytrichten door zijn versochte
*
occasie van valschen Vredehandel; so heeft hy 'tselve te wege gebracht mette
Majest. van Engelant/ die haer liet verleyden/ hare Ambassadeurs nae Vlaenderen
sendende/ tot Bourborg
† tracterende met de Spaensche
gesanten van vrede. Ondertusschen werd' by Parma niet nagelaten alles gereed te
maken om de Spaensche vlote
† (die hy
wist dat onderwege was) te helpen verstercken. Het gebeurde wanneer den
Zuytwesten wind waeyde/ dat Parma inde vergaderinge mede synde/ tot d'Engelsche
gesanten seyde: Mijn Heeren 'tis lange genoech van het tractaet van vrede
gesproken/ sonder yets daer in te doen: De wint die daer waeyd/ sal ons haest
een overeen-kominge doen maken. Dit en werd' by d'Engelsche Heeren in het
eerste niet verstaen; maer gewaer
+ wordende 'theftig schieten der Spaensche tegens d'Engelsche
armade/ zijn de selve Engelsche terstont na Engelant gekeert. De Spaensche
vlote was onder Engelant/ sterck 134 groote schepen/ voorsien met 30000 mannen/
2600 groote stucken geschuts/ ende van alle ander voorraet naer advenant.
+ De Paus Sixtus de vyfde
†, hadde mede met zijne bulle
verklaerd/ d'Engelsche Coninginne onwettich/ stellende hare Majesteyts
onderdanen goederen tot prooye van een yder die de selve konde bekomen/ aflaet
van sonden gevende alle die den Spanjaerden souden helpen/ daer en tegens
verdoemende alle zielen die hen souden tegen staen. Parma hielt inde Vlaemsche
havens gereet ontrent 25000 mannen met veel oorlogs-tuyg om den Spaenschen te
helpen/ ende Engelant met gemeene-macht t'overweldigen. Doch de Heeren Staten
hadden onder den Heer Admirael Justinus van Nassou
†, de Vlaemsche Havens met dertig
schepen van oorlog beset/ datter niemant van Parmas macht ofte volck dorsten
uytkomen. Ondertusschen hebben d'Engelschen hen so mannelick gedragen in het
gevecht met de Spansche vlote/ de goede God daer toe sendende zijne
merckelijcke genadige hulpe/ dat de Spaensche vlote/ die eenige dagen tusschen
Calis ende Douvres hadde gelegen/ ende door eenige Engelsche brand-schepen by
nachte grooten schrick was aengebracht/ hebben moeten de vlucht nemen. Duc de
Medina Sydonia haeren Admirael/ merckende zijne alreede-geleden-schade/
hopeloos vande hulpe die Parma hem soude bybrengen/ daer en boven siende dat
het uyt den Zuytwesten seer hard stormde/ | | | | daer hem noch het meeste
quaet stond van te verwachten/ sackt zijn spillen op
*/ ende neemt syn cours noortwaerts aen/ om achter Schotland
na Spanjen t'huys te geraken; doch heeft evenwel onderwegen so veel schepen
verlooren datter maer 53 in Spanjen zijn weder gekeert. Dit was voor den
Spaenschen Koning sulck een groot verlies/ so van schepen/ geschut/ als van
volck: dat in Spanjen niet een vermaert huys van adel ofte hoogheyd was/ of
'thadde zijne naeste vrienden in dese vlote tot 'sConings dienst meest
verlooren. By d'Engelsche/ ende by de Nederlantsche oorlog-schepen zijn eenige
Spaensche schepen bekomen. Over dese seer groote heerlicke victorie/ heeftmen
so in Engelant als in Nederlant groote vreucht bedreven/ ende boven al God (die
dese saken dus hadde ten besten gestiert) hertelijck gelooft ende gedanckt met
openbare danckseggingen/ doende mede slaen sekere gedenckpenningen/
+ met dit opschrift: Soli Deo
gloria. Venit, ivit, fuit, 1588.
Een monster op de zee sag God uyt zyne sale;
'tWelck dreygde aerd en locht; de menschen altemale
Verschrickten hier van seer; noyt was haer sulcx
ontmoet
Dies elck geloovig mensch den Heere viel te voet.
En bad: o Heere God! och wilt ons nu toesenden
Een Engelsch'
* machtig heyr, 'twelck van ons af mach wenden
Dit fel en wreet gespuys. Terstont quam daer een
woort:
De vyand vlucht confuys; 'tgebed dat is verhoort.
Si Papae licitum est, fies de Caesare servus,
So 'sPaus ban hadde volle macht/
Een Prins waer haest tot slaef gebracht.
Fortiter malum qui patitur, idem post potitur bonum.
+
In mynen diepsten noot gerocht
* ic uyt't
gequel:
+
De weg ten hemelwaerts legt dichte by de hel.
Quand j'ai esté en adversité, j'ai crié a
l'Eternel, & ai crié a mon Dieu: il a oui ma voix de son palais,
& le cri que j'ay jetté devant lui est parvenu a ses oreilles.
+
| | | |

* (in figuur)
Stem: d'Engelsche klocke dans.
ICk meyn g'u veeren,,Vry vind gekort,
Hoogmoedig Spaensch tyran,,
So sal m'u scheeren,, Als u wat schort,
Seg my,, Meynt gy,, Te dwingen alle man
Neen vriend, ghy moeter van.
Als God der Heeren Heer,,
U quaed' aenslagen Die sullen niet
God heeft mishagen, Die't alles siet,
Aen u soo wreet opstel
*.
Want hy, Waer't zy, 'tRecht voorstaet en bemint,
Dat niemant haer een hayr
Kan krencken hier off daer,
Als hy't niet goet en vint.
Vervreuchde sielen, Staet op nu ras,
Verbreyt Gods lof en eer.
Die't wou vernielen Al watter was,
Wie sou Den rou Daer konnen af verslaen,
Als hy most vluchten gaen.
Syn toevlucht stelde blint,
Die heeft hem 'tquaet gedaen.
| | | |
De Spaensche hebben dit verlies niet wel konnen lyden/ sonder den
Prins van Parma grootelijck
+ te beschuldigen dat hy een groote oorsaeck had gegeven tot
het selfde: hem naegevende dat hy geen behoorlijcke neerstigheyd hadde gedaen
om zijne macht mette Spaensche te vervoegen
*/ alsoo
de vlote daer door dese schade was overgekomen. Parma sich pogende hem weder
eenen goeden naem te maecken ende yet groots ende voorderlijcx aen te rechten
tot profijte zijns Konings/ heeft zijn leger/ uyt Vlaenderen brengende/
getracht te leyden met het leeg
* water door het
Vosmeer
† in 't eyland van der Tholen; doch door den kloecken
wederstant die hy daer vond/ is hem 'tselve belet; neemt derhalven
+ voor de stad Bergen op
Zoom
† te beleggen/
daer voor gebruyckende alle zijn macht/ volck noch geld sparende: Maer de stad
is so wel beschermt geworden door den Colonnel Morgam, Gouverneur aldaer, ende
ander kloecke chrijgs-helden/ dat hy met schanden/ geleden hebbende groote
schade/ heeft moeten vertrecken den 22. November 1588. De stad Wachtendonck
† heeft Parma den 20. December
+
+ gekregen. In dese tijt is de Prince
Mauritius (door het overlijden zijns Heeren Vaders) gehuld voor Marquijs der
steden Vere ende Vlissingen
†/ tot groote vergenoeginge der Inwoonders. Parma
heeft mede/ door Monsieur Baligni
†/
bekomen de stad Camerijck. De Ligue in Vranckrijck
† heeft alle spijt/ oneere/ ende schade de
Majesteyt aengedaen; daer over hy/ de stad van Parijs (daer uyt hem het meeste
quaet quam) gaet beleggen. Gedurende dit beleg/ so heeft een Monnick (gehuyrt
by die vander Ligue) den Coning Henricus de derde
† vermoort/ zijne
Majesteyt in zijn kamer steeckende inden buyck
+
| | | | met een fenynig
* mes/
int overleveren van seeckere brieven. De Koning hem gevoelende doodelijck
gequetst/ willende voorsien (eer hem de dood overviel) dat dese heerlijcke
kroone komen mochte aen den wettigen navolger: versoeckt dat by hem soude
werden ontboden zijns susters wettigen man
+ Henry de Bourbon, Koning van Navarre, &c. dewelcke in
presentie van vele edelen ende Princen vanden bloede de kroone wert op't hooft
geset
†/ ende belast het gouvernement van't rijcke op
hem te nemen/ d'andere vermanende onderdanigheyd/ met ernstige recommandatien.
De Koning is gestorven 22 uren nae dat hy gewont was/ ende den Koning van
Navarre is (in spijt zijnder vyanden/ door haer lieder eygen moordadigheyd)
sonder moeyte
† aende kroone gekomen. De
Konings-moorder werd terstont
+
doorsteken ende zijn lichaem gejustitieert. Ende de huyrders van desen
moordenaer hebben dit snoode instrument tot een sanct gesteld onder hare
heyligen.
Wie heefter oyt gehoort van meerder Goddeloosheyt?
De Koning wert vermoort, om dat hy niet de boosheyt
Van't heyloos snoode volck genoeg wil volgen in,
End' alles niet wil doen naer haren dullen sin.
Is dat oock heyligheyt? Elck heefter van afgrysen,
Selfs 'talderwreetst' gedrocht en kan de daet niet prysen.
Foey snoo vervloeckte guyt! Beroerder van het land!
Rechtvaerdig komt u toe de straf van Godes hand!
Nullum ad nocendum tempus angustum est malis.
+
Mel in ore gerit, sed retrò pungere quaerit.
Les ouvriers d'Iniquité n'ont il point de cognoissance,
mangeans mon peuple comme s'ils mangeoyent du pain?
Ils n'invoquent point Dieu.
+
Ick wil des Heeren toorne dragen; want ick hebbe tegens hem
gesondiget: tot dat hy mijne sake uytvoere/ ende my recht doe: Hy sal my aen't
licht brengen tot dat ick mijnen lust aen zijner genaden sie.
+
| | | |

§
Stem: Het was een ryck mans burgers zoon, &c.
BEgeertens lust baert altyt quaet
Haer siel verkoopen sy alst gaet
Hier slechts maer naer haer wenschen.
Doch als des Heeren plagen
Dan ist te laet,, Daer is geen raet,,
Gelyck een appel buyten aen
Wel schoon schynt, end' van binnen
Gantsch niet en doogt; soo sietmen't gaen
Met dees fenyn'ge spinnen.
Sy schynen wat van buyten,
Van binnen zy niet stuyten
*;
Doortrapt, doornaeyt
*
Syns' en daer leyt
Int hert geen heyligheyt.
Bedriegt u niet, siet toe, siet toe!
Schyn-heylige gesoorden
*,
Ghy zyt nu Gods-gesalfde
* moe,
End' hebt soo gaen vermoorden
Doch wat u daer Voor naeckt hier naer
Sult ghy wel worden waer.
De Prins van Parma verovert Hemert
†/ Heyl met Blyenbeeck. d'Overste
Schenck/ meenende de
+
+ stad Nimmegen te verrasschen/ is
verdroncken in Augusto 89. De Prins Mauritius van Nassou maeckt/ | | | | onder't beleyt van Joncker Charles d'Heranguiere
†/ met 70 kloecke mannen/ een
wel-bedachten aenslag
+ op de stad Breda/ door gelegentheyt van een Turf-schip/ daer
het volck in verborgen lag/ 'twelck in het casteel gevoert zijnde/ 'tselve
veroverden/ ende daer na de stad. Dit werd gehouden voor een seer goede sake
voor de vereenichde Landen. De Prins van Parma 'tselve ter herten nemende/ bout
een schans ter Heyden
†/ om dese stad weder te beleggen/ doch te
vergeefs also die by Prins Maurits haest wert gewonnen. Ontrent Sevenbergen
hadden de Heeren Staten een schans/ die Parma oock meende te vermeesteren/ maer
werd mannelick afgeslagen. De Provintien van Gelderlant ende Uytrecht/
+ noodig van doen
hebbende eenen Gouverneur
†/ door het afsterven van haren voorgaenden/ hebben
Prins Maurits daer met vereert/ als 'tselve waerdig zijnde/ die den selven last
heeft aengenomen. De Ligeurs/ also de Koning van Vranckrijck/ Henrick de
vierde/ de stad van Parijs so strenge benaut ende belegert hadde/ dat den
hongers-noot daer seer groot is geworden/ syn genootsaeckt geweest hulpe te
versoecken vanden Spaenschen Koning/ die haer tot ontset heeft toegeschickt den
Prins van Parma, dewelcke uyt Nederland met zijn volck vertreckende na
Vranckrijck de Parisianen heeft ontset
†
Onderwijlen
+ hebben de Heeren Staten/ in Mey 1590/ te velde gebracht onder
haren Gouverneur een statich Leger/ ende heeft Prins Maurits daer door gebout/
onder de stad Nimmegen/ de schansse Knotsenburch/ ende de schansse
vande Voren
†/ voor de Heeren Staten bekomende Hemert
†/ Elshout/Creveceur/ ende Heyl.
De Grave van Mansvelt krijgt het beleyt van't Gouverneurschap in Parmas
plaetse/
+ gedurende zijn afwesen. De Keyser Rudolphus
† heeft op dese tijt door
zijne Ambassadeuren versocht dat de Heeren Staten wouden in handelinge van
vrede komen met den Koning van Spanjen; van zijne Majesteyts wegen soude alles
bygebracht werden dat tot eendracht ende een goet accoort soude konnen dienen;
de byeenkomste daer toe ordonneerende te Ceulen. De Heeren Staten antwoorden:
Wy bedancken zijne Majest. ootmoedelijck vande eere ende vrientschap ons
bewesen/ doch hadden wel gewenscht dat zijne Majest. de kost ende moeyte van
dese besendinge aen ons gedaen/ hadde | | | | gespaert/ also daer geen
vaste/ of geloof-houdende vrede met Spanjen voor haer te maken was/ 'tselve al
te dickwils beproeft hebbende/ gelijck sy zijne Majest. met verscheyden bondige
redenen daer van onderricht deden. Door de kloecke beleydinge vanden getrouwen
wackeren Helt ende Gouverneur Mauritius, ende de voornemelycke
+
bestieringe Gods/ hebben de Heeren Staten desen Jare onder haer gebied ende
macht gekregen/ eerst de Zutphensche schans/ daer na den 30. Mey de stad selfs.
De
+
stad Deventer den 10. Junij daer aen. Delfzijl/ de schans vanden Opslag/ ende
Immentil
† zijn in korten dagen gevolgt.
Oock is mannelick ontset Knodsenburch/ het welcke de Prins van Parma sterck
hadde belegert; Parma daer ontrent (door middel van een stercke hinderlage die
zijn Excell. hem maeckte) een groot verlies in zijn volck krijgende. Van
Knotsenburch is desen victorieusen Prins/ in alder yl met 4000 voetknechten
ende 7 vanen
* ruyters
getrocken na Zeelant/ ende sich landende int lant van Hulst/ heeft de stad ende
'tland van Hulst mede vermeestert den 24. Septembris. Van daer 'tselve volck
met haren Gouverneur
†/ weder optreckende na Nimmegen/ hebben de selve stad gedwongen
den 22. October 91 oock over te geven onder 'tRegiment der Heeren Staten. Alle
dese seer heerlicke victorien heeft God aende vereenigde Landen verleent in
vijf maenden tijts/ waer door Gods Kercke ende 'tlieve Vaderlant is gebracht in
een meerder ende versekerder staet.
Soo Prins! gaet wel gemoet, vry uwen vyand tegen!
Ontsiet hem niet een hayr; God sal door zynen segen
U geven d'overhand: Want hy nu het gebet
Verhoort heeft van syn volck, end 'op haer saken let.
Syn gramschap die daer was so over ons ontsteken,
Is met geluck en heyl nu van ons af geweken,
End' die daer saten vast in weelden en geluck,
Gaen nu verdrietig heen, end' sitten inden druck.
Fide Domino, & ille efficiet.
Aen allen kant/ Werckt Godes hant.
Savorez & voyez que l'Eternel est bon: o que bien heureux
est l'homme qui se retire vers lui!
+
| | | |

§ Stem: Op de Engelsche Min. Of: Noch leef ick in
verdriet, &c.
Dat God den Heer beschermt,,
Als daer met moord en brand,,
Dat dan, dat dan, dat dan Hy
Die slaept noch sluymert noyt,
Hy helpt uyt veel gequels
Syn volck, 'twelck was verstroyt
Door 'tSpaensche boos gebroet
End' doet haer noch dit goet,
Dat self, Dat self, Dat self, De
Gelyck 'tvolck in een schip,
'tWelck hort, en stuyt, en steeckt,
Van ancxst het sweet uytbreeckt.
Die nu, Die nu, Die nu met
schand moet loopen t'huys.
Gedanckt moet zyn de Heer,
Wat wonder heeft de kracht
O Heer! O Heer! O Heer! Hoe
Wanneer nu Parma uyt Vranckrijck nae Nederland was getrocken/ soo
is den Koning van Vranckrijck/
+ zijnde seer gesterckt
ende gestijft/ door de hulpe
† die hem de Majesteyt van
Engelant/ ende de Heeren Staten der vereenigde Landen hadden toegeschickt/
andermael met zijn macht voor Parijs gevallen; de stad inde uyterste
hongers-noot brengende: waer door de Ligeurs hulpe versochten aenden Paus
†
ende aenden Koning van Spanjen/ die den Prins van Parma
† belaste om sich andermael | | | | met macht te vervoegen nae
Vranckrijck/ ende de benouwde te hulpe te komen/ gelijck hy dede/ stellende den
Graef van Mansvelt weder in zijn plaetse. De Heeren Staten ondertusschen hebben
seer noodig geacht dese gelegentheden waer te nemen/ onder 'tbeleyt van haren
Gouverneur een Leger
+
+ te velde
brengende; waer mede sy bequamen Steenwijck den 4. Julij 92/ den
30. Julij Otmarsum/ den 12. Septembris Coevoorden. Is oock de
stercke stad Geertruydenberg (die den landen te water veel
ongemacken maeckte) in Martio 93 beleyt/ ende den 23. Junij daer aen mede by
den Heeren Staten gewonnen/ niet tegenstaende dat Mansvelt met een machtiger
leger/ als d'Heeren Staten daer vooren hadden/ quam om de selve stad te
ontsetten. Inde maent van December 92/ is den Prince van Parma tot Atrecht
overleden/ die lang' hadde gaen quellen
*/
ende soo men meende door een Spaensche vyge
+ vergeven was. De Koning van Spanjen sent in plaetse den Graef
van Feuntes
† tot Gouverneur; dewelcke een Spanjaert
ende vanden huyse ende maegschap was van Duc d'Alve. Inden jare 93 heeft men
doen brantschatten Lutsenburch ende Vlaenderen/
doende aldaer oock eenige tochten/ door 'twelcke alles de E. Heeren Staten
eenige goede sommen gelts tot behulp haerder oorloge bequaemen. In Januario
1594 is hier te lande den Eershertog Ernestus van Oostenrijck
† broeder des Keysers Rudolphi,
+ afgesonden van den Spaenschen Koning/
om de landen te dienen als Gouverneur in plaets vanden Graef van Feuntes, die
te rugge ontboden werd. In't begin zijnder regeringe/ heeft hy de E. Heeren
Staten Generael der vereenigde landen gesanten toegesonden/ om te treden in
seecker acord ende handelinge mette selve/ waer op de Heeren Staten
schriftelick den selven Ernesto antwoorden/
+ dat
sy in geenen deele van sinne waren in gespreek met den Spanjaert te treden/
also hen/ ende al de | | | | werelt kenbaer was/ dat daer onder niet en
schuylde dan bedrog/ gelijck sy dat meermalen tot haren ongelucke hadden
vernomen; ende dat te min also alreede by den Spanjaert twee uytgemaeckte
* afgehuyrde moordenaers
†
waren gejustitieert/ namelyck eenen Pieter du Four met eenen Michiel Renichon/
die den Vorst Maurits hadden voorgenomen te vermoorden. Van sinne zijnde van
den God des Hemels te verwachten een goede gewenschte uytkomste deser strenger
oorloge. De vrome ende
+ strijtbare Helt Graef Willem van Nassou
† Gouverneur van Vrieslant etc. sterckt
Belling-wolder-Zijl/ ende verovert Wedde/ ende den pas der
Bourtange/ daer hy een fort op maeckt. Hier tegens wind den Spanjaert
Otmarssum/ dewelcke belegert hebbende Coevoorden/
ende het nieu gemaeckte fort op de
+ Bourtange/ heeft door de
kloeckheyt van den Prins Maurits met schande moeten opbreken. Den 23. Julij 94
is de groote vermaerde ende stercke stad Groeningen oock gekomen onder het
gebied der Heeren Staten generael/ niet tegenstaende uyt de selve groote
tegenweer werd gedaen/ de generaliteyt aldus seer versterckende met de stad
ende ommelanden.
Weest nu van herten blyd', oprechte vrome menschen!
Hoe kont ghy meerder goet hier op der aerden wenschen?
Merckt hoe de goede God aen uwer nu gedenckt!
End' wat hy u al goet door syn genade schenckt.
Wel heeft de Heer geseyt door een van zyn Propheten:
Ick sal myn kind'ren noyt verlaten noch vergeten,
Ick hebs' als eenen ring gedruckt aen myne hand,
End' moeten koopen met myn alder-dierste pand.
Immensa est, finemque potentia caeli non habet: & quicquid
superi voluere peractum est.
+
Gods wegen schillen veel van 'smenschen kromme wegen/
+
Dat hier is meest veracht/ heeft 'tmeest geluck verkregen.
O Dieu! ta Justice est comme hautes montagnes, tes jugemens sont
un grand abisme. Combien est precieuse ta gratuité! aussi les fils des
hommes se retirent sous l'ombre de tes aisles.
+
| | | |

Stem: Gaillarde Belle.
AL woud'ick,, Hoe soud'ick,, Volkomen danck,,
Myn sinnen,, Van binnen,, Syn veel te kranck,,
Want syn genaed,, Is inder daet,
Veel grooter dan,, 't Gespan,, Des werelts staet.
Myn herte Vol smerte Voorheen gequelt
End' schier van ancxst verstickt,
Noch teder Wert weder Gerust gestelt,
End' vanden Heer verquickt.
Daer ick terstont
* Haest viel te grond,
Door droefheyts smert, Daer werd Ick nu gesond.
O Heere! Vermeere Toch in dit Land
Hout stadig Genadig Aen ons de hand,
End' 'svyants ryck verstoort;
So sullen wy Verheugt en bly,
Met herten lust Gerust Steets loven dy.
De Ligeurs in Vranckrijck ziende dat sy met macht den Koning niet
konden uyt 'tveld slaen/
+ hebben hem gepoogt te doen ombrengen/ daer over eenen
Jean Chastelet
†
afhuyrende om zijne Majesteyt te vermoorden/ dewelcke den Koning meynende de
kele af te steken/ heeft den selven/ missende/ een van zijne voorste tanden met
een mes uytgedout. De Koning onderricht zijnde dat de Jesuyten
+ hier van oorsaecke waren/ heeft hare geheele
ordre uyt zijn rijck gebannen/ ende scherpelijck | | | | gelast te moeten
vertrecken den 29. Decembris 94; ende vooerders tegens den Spaenschen al om
laten publiceren openbare oorloge
†/ van wegen dat den
Spanjaert/ daer de Ligeurs het meeste steunsel aen hadden/ de reden was der
bloediger Inlantscher oorlogen van Vranckrijck. Door dese afroepinge der
oorloge zijn veel plonderingen ende verwoestingen van landen ende luyden in
Arthois ende Henegouwe
+ gevallen.
Het Italiaensche Chrygsvolck des Eershertogs Ernesti, overmits hare groote
achterstellige gagien/ zijn in mutinatie gekomen/ haer begevende onder de
sauveguarde
*
der Heeren Staten
+ Generael. De Gouverneur van Breda/ Joncker Charles de
Herauguieres krijgt/ met behendigheyd de stad Hoey
† in't land van Luyck/ die de Bisschop wederom hard
belegert ende weder krijgt. Op den 21.
+
+ Februarij 95 is binnen
Brussel overleden den Eershertog Ernestus, in wiens plaets uyt Spanjen
afgesonden word den voorgenoemden Graef van Feuntes
†. De Graef van Embden
† verschil hebbende met de
regeerders der stad Embden/ hebben de Heeren Staten Generael hen laten
gebruycken als middelaers/ om de partyen te bevredigen/ tot des stadts
verseeckerheyd 1000 soldaten daer in sendende. In dese tijdt heeftmen besloten
uyt de Landen van Hollant ende Zeelant eenige schepen te senden/
+ om daer mede Noordt-waerts op
† te soecken den kortsten weg naer Oost-Indien: maer
d'eerste schepen zijn onberichter saecken weder gekeert; doch daer toe andere
gereet gemaeckt zijnde/ om de selve landen te beseylen voor by de Cabo de bonne
Esperance
†, is wel geluckt/ met groot
profijt/ 'tsedert wanneer de selve vaerd in de vereenigde Landen seer heeft
toegenomen. Wanneer nu de Legers der Heeren Staten/ als des vyants/ noch te
velde waren/ ende dat de belegeringe van Grol
† was
gebrooc- | | | | ken/ soo isser een hard treffen geweest tusschen de
Nassouwsche Graven, Philips, Lodewyck, ende
+ Ernst, gebroeders
†/ als den Jongen Graef van
Solms, tegens des vyants troupen/ daer al de Graven voornoemt gevangen werden/
behalven Graef Lodewyck, die het ontreed
*/ de Graven, Philips van Nassou ende van Solms, (ontfangen
hebbende sware quetsuren) zijn inde gevangenisse gestorven/ ende Graef Ernst is
gerantsonneert
*
ende gelost geworden. Op den vierden
† November 95/ is de stad Weerd by de soldaten der Heeren
Staten gewonnen/ den Graef van den Berg
† daer binnen vindende/
+ die mede
rantsoen
* betaeld
hebbende/ is ontslagen. De stad Liere
†
is door practijcke ende beleyd vanden
+ voorsz.
Gouverneur Herauguiere ingenomen/ doch door de disordre die in het plonderen
geschiede/ is der Staten volck weder daer uyt geslagen/ met verlies van de
haere. Cameryck is by den
+ Graef van
Feuntes ingenomen.
Alst dickwils binnens huys al vreucht is naer ons wenschen,
Staet droefheyt voor de deur, verteerend' onse
jeucht,
Doch God stiert alle ding ten besten voor ons menschen,
Hy slaet en hy geneest, naer droefheyt komt de
vreucht.
Elck ding heeft synen tyd; nu geeft de Heer zyn segen,
Dan straft hy wederom, en vordert soo syn eer,
Na harde vorst en droogt verleent hy weder regen.
Het liefste kind word meest besocht van God den Heer.
Scilicet interdum miscentur tristia laetis.
+
Die geestelijcken sterft/ sal't sterven nimmer vreesen;
+
Die sterft voor dat hy sterft/ die moet geluckig wesen.
Car nous scavons que si nostre habitation terrestre de ceste loge
est destruite, nous avons un edifice de par Dieu.
+
| | | |

§ Stem: Isser yemant uyt Oost-Indien gekomen. Oft: Est ce le
grand Dieu des alarmes, &c.
GE luckig is hy die leert sterven,
End'sich tot God, ons aller leven erven,,
'tAerdsche goet, Oock hoe soet,,
Voor het Hemelsch eeuwig niet en acht,
End'van't quaet sich wacht.
Die daer steets gaen in 'sHeeren wegen,
Daer voor verkrygen grooten segen
'sHemels kroon Is haer loon,
Of sy schoon Hier hadden al wat stryt,
De Heer is waerheyt, weg, en leven,
De weg die laes! daer leyt beneven,
Naer den schat Des Hemels henen treed,
In dese tijdt hebben haer verscheydene vyants schepen uyt
Duyn-kercken in zee begeven/ daer van eenige/ groote schade aende
Nederlantsche koopluyden ende schippers gedaen hebbende/ zijn bekomen/ ende de
Capiteynen ende Boots-gesellen daer van opgehangen/ tot exempel van andere. In
de Nederlanden is uytSpanjen gearriveert den Eershertog Albertus van
Oosten-Ryck
†, des Keysers | | | | Rudolphi, ende des overleden Ernesti broeder/ Cardinael, Viceroy van
Portugael; om het Gouverneurschap
+ te bedienen over de
Nederlanden gelegen onder 'tSpaensch geweld. Met hem is mede af gekomen
Philips, Prins van Oranjen
†, Graef van Buren, &c. die Duc d'Alf Anno 1568 uyt de
hooge schoole van Leuven/ met geweld wech geruckt hadde/ als hier voren
verhaelt is. De Vorstelijcke Cardinael die wint de kroone van Vranckrijck af/
de steden Calis ende Ardres
†. Daer na heeft hy
in Augusto 1596 gekregen de stad Hulst in Vlaenderen/ met groot verlies van
zijn volck. Verrast wijders de stad Amiens: doch zijne Majesteyt van
Vranckrijck weder alle moeyte ende neerstigheyt aenwendende/
+ krijgt de selve stad weder. Ende op dat desen Cardinael/ de
bysondere lust ende yver die hy hadde totte Roomsche Religie/ de gantsche
wereldt door mochte bekent maken/ bestaet hy een afgrijselijcke
+ daet int
werck te stellen/ om den Paus ende den Koning van Spanjen als
Opper-ketter-meesters ende Inquisiteurs te behagen: want hy toestaent dat eene
seer eerbare Godvruchtige Jonge dochter/ genaemt Anneken van den Hove
†, gevangen binnen der stad Brussel/ om haers geloofs
bekentenisse/
+ de Gereformeerde Religie belydende te
zijn de suyvere ende oprechte leere des H. Evangelij/ levendig inde aerde werde
gedolven.
O Heere Jesu Christ! ghy konne't al beschouwen,
Uyt dynen hoogen throon, wat dat de mensche doet,
End' oock hoe dat u bruyt doorkerft word en doorhouwen,
U Bruyt! die ghy soo dier gekocht hebt met u bloet.
'tGeen ongeschonden bleef by d'Heydensche vyanden;
Dat mach by desen hoop niet blyven ongeschend,
Sy snyden't al in stucx, verscheuren't met haer tanden,
Dat't alles beven moet wat datter is ontrent.
| | | |
Pontifices nunquam martia bella decent.
De cappe mettet swaert/ En zijn niet wel gepaert.
+
Pilatus wiesch zijn hand/ maer binnen in zijn ziel
+
Hy meer van 'sKeysers gunst als vande waerheyd hiel.
Et Christ veut que les siens francs de peins & d'ennuy,
+
N'ayent, apres leur mort, autre logis que luy.

§ Stem: Engels Com again, metten Bas: Ende is
een tweespraeck tusschen Jan en Pieter.
Ach! ach! waer vlieden wy?
P. Wel! waerom dus geschreyt?
Hoor ae n,, Marae n,, Doet spae n
*,,
't Volc levend' onder d'aerd,
Haer joncheyt hy niet spaert.
Was in Gods woord geschickt,
Wort van de Spaensche schaer
In d'aerden muyl verstickt.
'tBedrog 'tSchoffieren en 'tgeschend,
End' dit gemoord geen end?
Bewyst hier door voorwaer,
Soud' dooden, kond hy maer.
Vergaen, Wanneer ghy seer belaen
Sult voor Gods oordeel staen.
| | | |

BASSUS
Ach! ach! waer vlieden wy?
P. Wel! waerom dus geschreyd?
Hoor aen,, Maraen,, Doet spaen,,
't Volc levend' onder d'aerd,
Haer joncheyt hy niet spaert.
Hare Majesteyt van Engelant neemt voor met groote courage den
trotsen/ machtigen Spaenschen Coning in zijn eygen Lant te bevechten. Rust
derhalven toe een schoone armade schepen ter Zee/ daer by de Heeren Staten
haere Majesteyt tot hulpe schicken 24 wel gemonteerde schepen. Dese t'samen
+ zijn wel aengekomen
te Calis Malis in Andolousie
†/ alwaer
gevonden werden een goet deel schoone
+ schepen die hen toerusteden na de West-Indien/ dewelcke
alle werden vermeestert ende verbrant/ het geschut ende koopmanschappen daer af
gehaelt/ ende de stad geplondert. Naer dat nu eenige dagen d'Engelsche mette
Nederlanders hen hier hadden onthouden/ zijn victorieus met goeden buyt na huys
gekeert. Sijn Princelijcke Excellentie Maurits krijgt te deser tijdt seecker
onderricht dat den vyand een grooten hoop volcx by een vergaderde ontrent
Turnhout
†/ om mette selve eenen aenslag
+ te maken/ ende eenige plaetsen/ door
middel van den harden vorst/ te vermeesteren. Waer door onse Prins bewogen
werd' de selve te gaen besoecken/ sterck zijnde 4 regimenten voet-knechten ende
5 vanen ruyters. De vyand d'aenkomste des Princes vernemende/ is geweken; doch
achterhaeld zijnde van de Ruyters der Heeren Staten/ zijn onder't beleyt van
den hoog gemelden Prins so aengetast/ dat des vyands heele troupen geslagen
werden/ ende den oversten van hen/ den Grave van Waracx ter | | | |
+ plaetse doot bleef/ veele gevangens bekomende. Sijne Majesteyt
van Vranckrijck (van wegen de groote macht zijner vyanden) is in sulcken nood
van volck ende geld/ dat hy vreesde perijckel te lopen/ sonder bystand/ om
selfs gedempt
* te
worden/ 'twelcke de Heeren Staten verstaende/ zijn beweegt om zijne Majesteyt
hulpe te senden van volck ende geld/ schepen van oorloge/ ende andersins; waer
door met Gods hulpe de saecken zijns Majesteyts wel uytgevallen zijn. De selve
daer voren willende danck-baerheyd bewijsen; heeft zijn recht d'Aubeyne
*
† quijt gescholden aen alle den
Nederlanders onder der Heeren Staten gebied zijnde; een recht van sodanige
kracht/ dat wanneer eenen vreemdeling in Vranckrijck quam t'overlijden/ alle de
nagelaten goederen mosten komen aende selve kroone. De brieven van represalien
werden oock opgehouden. De onop-houdelicke neerstigheyt/ de groote wetenschap/
als den sorg-dragenden yver tottet welvaren der vereenigde Provintien/ heeftmen
desen Jare 97 besonderlijck
+ konnen bemercken in onsen Vorstelijcken Prince Mauritio,
Gouverneur der vereenigde Landen/ als Capiteyn Generael ende Veldt-overste van
het leger der Heeren Staten; want in drie maenden tijts heeft hy (door Godts
segen) van den machtigen Spanjaert verovert/ den 1. Augusti Alpen
†/ den 21. Augusti de stad
Rijnberck/ daer nae de stad ende 'tCasteel Moers; Van daer/ over den Rijn
getrocken zijnde mettet voorsz. leger/ den 28. Septembris Grol/ Breefort/ ende
den 12. Novembris de stercke stad Lingen; Niet tegenstaende dat alle dese
plaetsen wel voorsien waren van oorlogs-gereetschappen/ ende beset met oude
kloecke guarnisoenen/ geacht sterck 5000 mannen/ onder 'tgebied staende van
Graef Frederick vanden Berge
†/ ende ander oude/ ervarene/ ende
kloecke Colonnellen. Het geschut ende de schepen by de Heeren Staten aldaer
bekomen zijn groot geld waerdig geschat/ alles goet om te gebruycken tegens
haren vyand/ die hier door dapperlick verswackte. Hier door werd den doorgang
des Rijns seer bevrijt/ als oock de Landen van Zutphen/
Overrysel/ Drenthe/ Twente/
Vriesland ende Ommelanden/ die daer naer seer hadden
verlangt. Daer werd gegist dat de groote der gewonnen landen wel so veel was
als het vierde paert
* der xvii
Provintien konde bedragen. Alle dese victorien | | | | zijn des te grooter
geacht geweest/ nadien den Vorstelijcken Cardinael van Amiens/ so victorieus
† komende/ in zijnen dienst wel hadde 60000
soldaten. Hy vertoont hem voor Oostende om dat te beleggen
+/ maer heeft het niet vervolgt/ daer weder
aftreckende. Over dese groote weldaden heeftmen (buyten-gewoonte) Biddagen van
danck-segginge gehouden/ Gode alleen d'eere gegeven/ oock gedenck-penningen
geslagen/ welckers op-schrift waren: Venit, Vidit, Deus vicit, Victoria parta
spatio
+ trimestri.
Laet veel eer de Zee uytdroogen,
Met seer menich schoon rivyer,
Laet veel eer der sonnen oogen
Blind syn, en gantsch kout het vyer,
Hagel, snee, veel eer laet branden,
Yser, lood, en swaer metael
Swemmen lancx de natte stranden
Vliegen lancx de lucht te same,
D'eeuwicheyt eer slapen gaen,
Laet de lang-getongde fame
Eer oock van haer spreken staen.
Eer ghy soudet in't vergeten
Stellen Godes liefd' en daet,
Die ghy (so ghy wel moet weten)
Nu van tydt tot tydt ontfaet,
Brengt danck-offers Batavieren!
Tot de horens van d'altaer,
Lippen-calvers
* daer op vieren
Wilt; tot Godes eer te gaer;
Dan so sult ghy sien en tasten
End' hoe dat syn eygen lasten
Zelfs hem drucken totten grond.
Timenti dominum omnia cooperantur in bonum.
Beminner vande mensch/ eer dat ghy waert geboren!
+
Verlosser van de mensch/ na dat hy was verloren!
Wat hebt ghy niet gedaen? wat hebt ghy niet gesocht
Tot onser hulp en troost? wat hebt ghy niet bedocht?
O que bien-heureuse est la nation de la quelle l'Eternel est le
Dieu, & le peuple, lequel il s'est choisi pour heritage!
+
| | | |

§
§ Stem: Hey wilder dan wild.
WIlt heden Nu treden Voor God den Heere;
Hem boven Al loven,, Van herten seer,
End'maken groot syns lieven naemens eere,
Die daer nu onsen vyand slaet ter neer.
Ter eeren Ons Heeren, Wilt al u dagen,
Dit wonder Bysonder Gedencken toch.
Maeckt u
*, o
mensch! voor God steets wel te dragen,
Doet yder recht, en wacht u voor bedrog.
D'arg-losen, Den boosen
* Om
yet te vinden,
Loopt driesschen
*, En briesschen Gelyck een Leeu,
Soeckende wie hy wreedelyck verslinden,
Of geven mocht een doodelycke preeu
*.
Bid, waket End' maket Dat g'in bekoring
End' 'tquade Met schade Toch niet en valt.
U vroomheyt brengt de vyand tot verstoring,
Alwaer syn ryck noch eens soo sterck bewalt.
De Koning van Spanjen te deser tydt nae de Nederlanden sendende
4000 Spanjaerden te water/
+ is daer van een schip met
150 mannen gekregen by de schepen van oorloge der Heeren Staten/ die de selve
alle verdroncken
† De Nederlantsche
Coopluyden/ poogende haer geluck ende fortuyne meer
+ en meer
te bevorderen mette trafijcke
*
van de Oost-Indien/ senden langs hoe stercker hare schepen | | | | derwaerts. Eenen Pr.
* Panne/
hebbende voorgenomen zijn Excellentie te vermoorden/ is tot Leyden gerecht
†. Desen Jare 98 is den vrede
† getroffen tusschen Vranckrijck ende Spanjen.
Heeft mede de Koning
+
van Spanjen Philips de tweede, goet gevonden zijn dochter d'Infante van
Spanjen, Isabella Clara Eugenia, den Vorstelicken Cardinael
† Alberto, ten houwelijck te geven/ draegt
hem daer by over
+ de Nederlanden met Bourgonjen/ onder verscheydene
conditien/ die des Konings Zone toestaet. De maniere van dese gifte werd geacht
te stryden tegens 'slants vryheden ende Previlegien/ alsomen heeft gemerckt dat
de vrye Nederlanden by den Spanjaert gehouden werden voor/ ende als een
Spaensch-Leen; 'twelck eeuwelick onder Spanjen moet staen ende blyven. De
Vorstelicke Cardinael (afgelegt hebbende zijn geestelijck gewaed) in de
over-heerde Provintien alom als Heer (uyt den name zijns Bruyts) aengenomen
zynde/ is daer nae terstont vertrocken na Spanjen om te trouwen; de Cardinael
Andreas
† van
Oostenrijck (zijn Cousyn) als Gouverneur in zijne plaetse stellende. De
Velt-Overste des machtigen Spaenschen Legers/ Don Francisco de Mendoza
†,
Admirant van Arragon, sich vervoegende met zijn volck op den bodem der neutrale
Landen/ bekomt Orsoy, dat hy versterckt.
De Grave van den Broecke
†/ een Godvreesende neutrael Heer/ van den Admirant
verheert
*
+
zijnde/ ende zijn Casteel ingenomen/ wesende de Gereformeerde Religie
toegedaen/ is door den Spanjaerden boven belofte
* deerlijck vermoort. Vele moetwilligheden heeft dit volck aengerecht/
daer over de Rijcx-steden ende stenden
† genootsaeckt waren haere klachte te doen aen de Keyser- | | | | lijcke Majesteyt/ de welcke den Admirant expresselijck belast te vertrecken/
daer hy niet op passende/ mede spot/ latende de zijne in alle boosdaden
voortgaen. De stad Rijnberck werd by de Spaensche vermeestert/ ende de stad
Wesel/ heeft met 150000 guldens te betalen de Spaensche furie afgecocht.
'tSelve leger treckende over den Rijn/ heeft ingenomen Rees/ Deutecum/
Emmerick/ ende 'thuys te Schulenberg/ ende van daer vorder treckende/ heeft syn
winterplaets gehouden in Westphalen; daer dese moordadige niet nagelaten hebben
alles by der hant te nemen wat strecken mocht tot uytvoeringe
+ van haren
boosen wille. Ondertusschen zijn de Heeren Staten met haeren Gouverneur seer
sorgvuldig geweest haere frontier-plaetsen wel te voorsien/ goede wacht
houdende dat haren machtigen vyand nergens in en braecke/ gelijck oock den al
sorghdragenden God de vrye vereenigde Landen voor inbreuck haers vyants
genadelijck bewaerde; daer van over al gemeene danck-seggingen ende
+ Bede-dagen gehouden
werden. Hier en tusschen is de tydinge in de Nederlanden gekomen van de
+ doodt des Conings van Spanjen/ Philips de tweede
†, oock vande gelegentheyt zijnder sieckte/ hoe dat die
lang-durich ende deerlijck geweest was. Sijne Majesteyt hadde zijnen Zone/
geduerende syn indispositie/ in't rijck doen bevestigen/ genaemt Philips de
derde
†, ontrent twintich Jaren out zijnde/ die vele oude Raetsheeren
afdanckt ende andere jonger in plaetse in zijn regeringe gebruyckt. Voor zijn
eerste daed/ heeft hy met zynen Raed goet gevonden alle de Nederlanders ende
haere goederen (onder zijn gebied zynde) aen te tasten ende te confisqueren
†/ de koopluyden ende schippers/ seer mishandelende/ ende op Galeyen
settende/ ende andere boosheyt aen haer plegende, 'tWelcke alles andere
Coopluyden ende schippers veroorsaeckt de vaerd op de Oost-Indien te meer te
doen aen gaen/ ende den Spaenschen Koning aldaer wederom vergeldinge te doen/
gelijck hy (God moet gedanckt zyn) syne vergeldinge daer gekregen heeft.
O Coning! ghy syt wel van afkomst' groot en machtig,
Och of g'in vroomheyt oock soo kloeck waert en so machtig,
Wat waer't een wensch'lyck ding? Maer Nederlant dat
mach
Beklagen wel de uer van u geboorten dag.
| | | |
End' haken naer u eynd': God wil u Soone geven
Een beter geest en sin; End' g'lyck hy is verheven
In goet, en bloet, en eer, in pracht en hoogen staet,
Dat so mach in Gods vrees' zyn al zyn doen en laet.
Mors sceptra ligonibus aequat.
De Rechters zyn de geen die Godes beeld verthoonen/
+
En speelen op't tonneel des werelts d'hooge rol;
Dies hun siel bloedig staet/ so sy het quaet verschoonen/
En wroeten in het aertsch gelijck de blinde mol.
l'Homme né de femme, est de courte vie, & plein
d'ennuy; Il sort comme une fleur, puis est coupé, & s'enfuit comme
l'ombre, qui n'arreste point.
+

O Mensch! denct dat ghy toch
Syt sterflyck, End'dat ja daer en boven noch,
U leven oock,, Is maer een roock,,
En als een licht vergaende smoock,,
Een blomme,, Die omme Licht leyt,,
Verwaeyt, Tot dorrigheyt,,
End' morgen hooy is op den Tas.
| | | |
Dus leeft dan so ghy meent
Te sterven, Doet goet, En u van't quade speent,
Op dat g'op 'tend Door veel ellend,
Niet valt int eeuwig helsch torment,
Wanneer den Verkeerden Voort an Alsdan,
Des werelts noyt te syn gebrocht.
End' of de mensch voorwaer
Schoon
*
hadde tot 'sHeeren dag veel duysent jaer,
So kan hy, siet, Toch nergens niet
De doot ontgaen waer dat hy vliet.
Daar neven Dit leven, Hoe bly Het sy,
Is als hier duysent jaer, en meer.

O Mensch! denct dat ghy toch
Syt sterf'lyck, End'dat ja daer en boven noch,
U leven oock,, Is maer een roock,
End' een licht vergaende smoock,,
Een blomme,, Die omme,, Licht leyt,,
End' morgen hooy is op den Tas.
+Den vijfden Septembris 99 is tot Brussel
aengekomen/ den Eertshertog Albertus
† met zijn nieugetrouwde Huysvrouwe. De Duytsche Vorsten
ende neutrale Landen om met gewelt te stuyten de | | | | groote
verwoestingen van Landen Steden ende Menschen/ die de Spaensche in haere
quartieren deden/ brengen een sterck leger te velde/ onder 'tbeleyt vanden
Graef Symon van der Lip
†/
doch den Admirant hier niet veel op passende
*/ heeft 'tselve leger alsulcken afbreuck
gedaen/ dattet is gescheyden ende verdwenen met confusie. Ende op dat des
vyants groote macht geen inval ende schade doen soude/ op de vereenigde Landen/
hebben de Heeren Staten met haeren Oversten Capiteyn
†/
+ een uytnemend meester in het stuck
der fortificatien zynde/ haer Leger verdeeld inde noodigste plaetsen/ daer den
vyand best een aenslag op konde maken. Alle de frontier-plaetsen behoorlijck
mede voorsiende van bol-wercken/ trencheen
*/ ende
noodige strijckweeren
*. De vyand ondertusschen met zijn Leger op ende neder
swierende/ is eyndlijck tusschen Kessel ende Marem
† (een brug over de
riviere gemaeckt hebbende) over gekomen inde Bommeler weerd. Maer den
sorg-dragenden Prins
+ Maurits, een oog terstont in't seyl hebbende/ treckt
persoonelijck binnen Bommel/ op alles goede ordre ende wacht stellende/ ende
van daer naer Heusden/ doende daer oock 'tselve/ vreesende of den
vyandt teghen dese steden yet wat mochte voornemen. Ondertusschen bekomt den
Admirant de schansse van Creveceur/ ende doet alle geweld op
Bommel/ maer door den kloecken tegenstant heeft daer van moeten
wijcken/ met groot verlies van volck/ te meer naer dien zijn Excellentie/ door
twee seer lange bruggen de Waerden van Tiel ende
Bommel aen malkanderen te gebruycken hadde gemaeckt. Den Admirant/
niet tegenstaende hy zyn hooft aldus gestooten heeft/ vind evenwel goet/ voor
zijn vertreck uyt de Bommeler waerd/ een royale stercke schans te maken by
Rossum over de Lorregracht/ daer de selve Waerd een seeckere nauwte heeft/ die
daer den Cardinael Andreas (voor die tydt in't leger zijnde) hadde goet
ghevonden/ welcke schansse voltrocken zynde/ men geheeten heeft nae des
Cardinaels naem. Dese schans maeckte seer onveyl de Maes/ de
Wale/ ende hield de Betuwe in gedurigen allarm. Syn
genade Graef Willem van Nassouw Gouverneur van Vrieslant/ ondertus- | | | |
+ schen niet ledig synde/ wint den
Spanjaert af Deutecum
† ende Schulenburg.
De stad Emmerick is de Spanjaerd mede (door syn Excellentie
†) afhandig gemaeckt; ende zijn de Legers ten wedersyden in hare
guarnisoenen geleyt. In dese tijt/ den nieuwen Spaenschen Koning/ willende dat
alle handelingen mette vereenigde Nederlanden ende zijne ondersaten souden
ophouden/ heeft verboden dat geene
+ goederen op't
Licent
* meer mochten in syn land komen.
'Twelcke de Heeren Staten vernemende hebben aen hare zijde diergelyck verbot
†
gedaen. Hier en boven nemen de Heeren Staten voor/ tot afbreuck haers vyants/
mede yet wat te water aen te rechten/ latende toerusten een schoone vlote
schepen/ daer over als Admirael stellende den kloeckmoedigen Heer Joncker
Pieter Verdoes
†/ dewelcke
+ d'eylanden van Canarien vermeestert/ als oock 'teylant van
Sint Thome/ doch een groote sterfte onder 'tvolck komende/ is de vlote weder na
huys gekeert met goeden buyt. d'Eertshertog Albertus, opgevoet in Spanjen/op de
Spansche maniere de Nederlanders mede willende plagen/ maeckt een accort
+ met Don Frederick Spinola
†, dewelcke inde Vlaemsche havens
onder des Hertogs gebied brengen soude ses groote Galleyen/ om daer mede by
stil weder te vermeesteren de schepen ende Zeeluyden die hy konde bekomen/ mits
dat alle de gevangenen ende goederen desen Spinola souden eygen syn. Werden hem
derhalven gesonden uyt Spanjen/ binnen de havens ende 'tgat van Sluys/ ses
Galeyen daer mede hy verscheyden coopvaerdy-schepen onder-roeyt ende bekomt/ de
schippers ende boots-luyden der selve op de Galleyen werpende/ voor geen
rantsoen haer willende laten lossen/ ende de goederen voor buyt verklaerd ende
vercocht; 'twelcke seer grooten schrick aende Zee-varende luyden
+ veroorsaeckte. Op den 16.
Octobris syn dese Galleyen (gelegentheyd van weder waer genomen hebbende)
dapper aen gecomen op't oorlog-schip van Capiteyn Legier Pieters/ met meyninge
om 'tselve t'overvallen: maer zijn soo getreft geworden dat sy met schande ende
schade mosten afwijcken. Eenige vrybuyters/ uyt de haven van
Duynkercke/ mede groote schade doende aende Coopvaerdyschepen/
+ syn oock by
der Heeren Staten schepen beseylt ende verovert/ 'tvolck daer van opgehangen | | | | werdende tot schrick van andere. Het groote leger des vyants/ niet
tegenstaende 'tselve alle stroperyen
+ ende
plonderingen aen rechtede op de neutrale landen/ is in mutinatie gekomen. Op
den 23. January 1600 heeft den Jongen held Graef Lodewyck van Nassouw
†, met verrassinge
over het ys/ ingenomen
+ de stad ende 'tCasteel van Wachtendonck. Den vijfden Februarij
is gevallen den harden velt-slag tusschen Monsieur Bruaute
†/
Fransch edelman/ in dienst der Heeren Staten synde/ met 21 ruyters/
+ tegens
gelijck getal van Grobbendoncx Compagnie/ maer Bruaute/ verlaten vande zijne/
is gevangen/ ende daer na in coelen moede leelick vermoort. Ende alsoo Godes
segen merckelijck heeft gebleken inden handel van de Oost-Indien/ soo hebben
hier over de Heeren Staten Generael met veel treffelijcke
+
Coopluyden een vasten voet
* beraemt/
met seer goede over een kominghe/ op dat desen geheelen handel bestonde in een
treffelycke Compagnie
†/ ende alles verricht mochte werden met behoorlyck octroy
der gemelde Heeren Staten/ buyten de welcke niemant coopmanschap aldaer drijven
soude. Dese Compagnie geeft een groot voordeel aende vereenigde Landen; daer
tegens een merckelijcke schade aenden vyand. Ende als nu tydt synde/ dat de
schans van Sint Andries
†/ liggende in't hert der
+ vereenigde Landen eens aengetast werde/ overmits de mutinatie
van 'svyants volck/ so hebben de Heeren Staten/ de selve omringende/ beleyd/
ende naderende door neerstigheyt ende kloeckheyt gedwongen te moeten haer
overgeven onder het gebied der Staten voornoemt. Men betaelde de soldaten/ die
daer binnen lagen/ 125000 guldens van verachterde gagien/ die haer den vyand
schuldig was. Ende men bequam daer in veel schoon geschut met ander
oorlogs-tuyg/ ende heeft het volck sich meest begeven in dienst vande E. Heeren
Staten/ genoemt wordende: De Nieuwe-Geusen, daer nae het Walsche Regiment.
+
| | | |
Ghy vogels maeckt u nest, voor die u komen soecken,
Ghy Schapen draegt u wol, voor die ghy niet en kent.
Ghy Ossen treckt den ploeg, voor die u slaen en vloecken,
Ghy Byen maeckt honig-seem voor die u daer nae
schent.
Haes op!
* moet
ghy nu al, ghy volck van licht alloye,
Die boud' op onse land, en bruyckten ons gewas,
Want uwe stercke schans, die is der Staten proye,
En komt haer rechte voort
* nu wonder wel te pas.
Sic Vos non Vobis nidificates aves.
+
Dominus perficiet pro suis.
Non point a nous, non point à nous Seigneur; mais a ton nom
donne gloire & honneur, pour ta grace & foy seure.
+
Die daer siet en vint het nest/ Die is niet soo seer
geluckig;
Maer die't rooft die heeft'et best/ Al siet d'eerst daer op seer
druckig.
Incarnatie
o dronC andrIes! VVs sChans VerLIes
aL sCheen sY sterk, 'tVVas papen VVerk,

§ Stem: Almande Nonette, Of: Vne Ieusne fillette.
MAraen, hoe moogt gy Spies en Lans
Merckt hoe ghy met u stercke Schans
Ghy, door u moorders'spel,
Wilt al de Werelt drucken,
End'alles slaen in stucken;
Maer God die siet het wel.
| | | |
Hy heeft de winden in zyn hand,
End' stuertse waer hy wil,
De wat'ren en het vaste land,
De nacht, en oock den dag,
Mensch, Vee, oock waer sy vlieden,
'tStaet onder zyn gebieden
Wie pochter dan op macht en kracht,
Wat dat hem schiet in zyn gedacht?
Daer niemant, wie't mach wesen,
Kan voor hem, sonder vreesen,
+Ende also/
als voorgeseyt is/ vele van des vyants volck in mutinatie waren/ ende t'samen
rotteden/ van wegen het groote achterstel
* haerder soldye: so hebben de Heeren Staten Generael
dit geval niet inden wind geslagen; maer/ met advys van haren Gouverneur/ als
des Princen Henricx
†/ jongste Broeder van zijn Excellentie (nu mede tot Raed van State
ghekooren zijnde) ende d'ander Nassousche Vorsten/ voorgenomen in Vlaenderen te
trecken/ ende met geweld aen te tasten de Zee-havens van
Nieu-poort/ Duyn-kercke ende andere/ die als
roof-nesten den vrybuyters dienden om de Nederlantsche schepen ter zee te
beschadigen. Het leger der Heeren Staten is gevoerd met 2000 schepen/ oft daer
ontrent tot Philippine
†/ een
fort op de Vlaemsche cust leggende/ al waermen te lande gestelt heeft 12000
voet-knechten ende 2000 ruyters/ ende naer voorgaende bid-dagen ende
smeeckingen tot God/
+ dat hy de saken der Landen wel
wilde stueren ten besten van zijn kercke/ zyn de selve getrocken naer
Oudenburg
†/
Bredene/ Snaeskercke ende Plassendael/
de Spaensche dese plaetsen verlaten hebbende. Den eersten Julij is't leger voor
Nieu-poort/ aen beyde zyden des stadts/ neder geslagen. Den Eerts- | | | | hertog Albertus met zyne voornaemste Heeren/ aen hare zyde den tydt mede
willende waer nemen/ baden de gemutineerde seer/ met schoone beloften/ so zy
syne hoogheyt eenen grooten dienst wouden doen/ dat zy haer nu souden vervoegen
by zyne andere troupen/ om haren vyand/ die nu in haer eygen land/ ende gelyck
in den knip gevallen was/ gemeender hand aen te vallen ende te verslaen/ daer
door zy dan eenen eeuwigen lof ende name souden verkrijgen/ so by den Paus/
Koning van Spanjen/ als andere Heeren. De gemutineerde dit ter herten nemende/
zyn opgetrocken/ ende is des Hertogs leger gemarcheert/ sterck over de 4000
† mannen/ geleyt
door d'Admirant van Arragon ende andere oude Chrijgs-Overste/ den Hertog
† oock personelick mede treckende. Daer over de voornoemde
gewonnen plaetsen weder quamen aen des Hertogs volck/ die (boven
* belofte) een
leelijcke moord begingen aende soldaten die in Snaeskercke hadden gelegen. De
Heeren Staten Generael/ binnen Oostende zynde/ verstaende dat haren vyand op
trock/ ende alreede in hadde genomen de voornoemde forten/ oock de moord aen de
hare tot Snaeskercke begaen; hebben dit metten eersten
* den Prins Maurits doen verwittigen; op dat hy ordre mochte
stellen dat des vyants voortocht wierde belet. Sent derhalven
+ syn Excellentie terstont op dese tydinge
af Graef Ernst van Nassou, mettet Zeeusch ende Schotsch regiment/ ende vier
vanen ruyters/ doch quamen al te laet/ also den vyand alreede den pas
† ingenomen hadde. Waer over de Spaensche macht
gevallen is op dese twee regimenten voet volcx/ van hare ruytery verlaten
werdende/ de selve seer haest vermeesterende ende veel gevangens bekomende/ die
zy daer na (in koelen moede) hebben doorhouwen ende doorsteken/ niet
tegenstaende dat onder andere/ veel kloecke Capiteynen haer rantsoen alreede
hadden gemaeckt
*. Dese dingen alles
zijn Excellentie secretelick verstaende/ als mede dat synen moedigen/
victorieusen vyand naer hem toequam/ heeft zijne hoopen by een doen komen/
chrijgsraed gehouden/ ende de proviand-schepen/ die inde haven van Nieu-poort
lagen (daer door eenige souden mogen willen vluchten) doen vertrecken/ het
geschut reed maken/ ende op alles goede ordre gestelt/ alle Colonnellen/
Capiteynen/ ende Soldaten goeden moet gegeven/ seggende: nae dien sy nu daer op
het strande sagen aenkomen haeren vyand/ dattet nu tyt was/ naer datmen God
soude hebben gebeden om hulpe ende victorie/ sich kloeckelijck aen te stellen
om vromelyck voor de goede saecke/ ende 'tvaderlant te strijden/ ende een dach
van eere te behalen/ | | | | te meer also daer geene uytkomste was van te
konnen wijcken; d'eene zijde des Legers omcingeld zynde vande Zee
†/ ende d'ander van den vyand/ daer van geen genaede
was te verwachten. D'eerste schermutsinge is gevallen op't strand tusschen de
ruytery van weder syden. Eenige oorlogschepen der Heeren Staten zijn so dicht
onder't strand gekomen dat sy het leger des vyants dapper beschadigden. Ende
eyndelyck beyde de legers aen den anderen geraeckende
*/is Godes sorge
† over de
syne wonderlick
+ geweest/ also
hy de selve Son ende Wind te bate gaf/ ende den vyant int aensicht. Daer werd
lange heftig ende schrickelyck gevochten/ so dat de victorie eenigen tyt
twijfelachtig stond. Maer wat
+ kloeck beleyt Prins Maurits
gehadt heeft/ so in het aenbrengen/ als afvoeren ende ververschen van zyn
volck/ heeft hier seer wel gebleken. Den hoop der gemutineerde deden groote
tegenweer; maer door eenighe Staten ruyteren seer onvoorsiens aengetast synde/
na dat eerst 'tgeschut vry onder hen hadde gespeelt/ hebben zy beginnen te
vluchten. Hier door hebben der Heeren Staten volck sulcken
+ moet gekregen/ dat den
Spaenschen hoop t'eenemael op de vlucht geraeckte. d'Admirante van Arragon,
+ met veel
Spaensche Dons ende Signoren/ Graven ende Edelen van alle natien/ ende seer
veel gemeene soldaten zijn gevangen/ oock seer nae
* den Eertshertog
selfs. Daer werden bekomen vande vyand 105 vaendels/ vier Cornetten/ de groote
standaert der gemutineerde/ verscheyden stucken geschuts/ ende veel bagage. De
dooden werden geraemt te zyn 4000/ die daer gebleven waren. Ende is hier also
Gods rechtvaerdigheyd merckelycken
*
gebleecken/ die daer heeft gestraft/ beneffens andere
+ boosheden/ het
moordadige stuck dat de Spanjaerden hadden begaen/ soo aen den luyden tot
Snaeskercke/ als aen de gevangene Zeeusche ende Schotse Capiteynen ende
soldaten. Wanneer nu den slag geeyndigt was/ heeft zyn Excellentie gelast een
gemeene dancksegginge
† te doen aen God over
+
| | | | d'ontfangene weldaed; 'twelcke achtervolgt zynde/ heeft hy zyn
avontmael gehouden metten gevangenen Admirante. Den derden Julij
† isser goet gevonden
by de Heeren Staten/'tleger uyt Vlaenderen te voeren naer de quartieren daer
elcx vaendel bescheyden was.
Wanneer ghy Heere quaemt, ghy schotet uyt den boge
U pylen scherp gevyld, de bergen sagen Toe
De diepte gaf geluyd, de stromen liepen hooge,
De Sonn' en Maen' stond stil, na u behagen Doe
*,
Den blixem wierp groot vyer, den donder gaf voor henen
Een ysselick geluyd, elck was bevreest, verschrickt
Voor uwe macht en kracht; 'tvolck is oock als verdwenen
Daer op Heer uwe oog wel starlincx had gemickt
*.
Ardua deturbans, Vis animosa quatit.
Quos dies videt veniens superbos, hos dies, Vidit fugiens,
iacentes.
Men proevet Gout in't vyer/ de menschen inder noot.
+
Een kloeck gesel houd moet in alles even groot.
Cest Dieu le fort qui a duit mes mains au combat, tellement qu'un
arc d'arain a esté rompu avec mes bras.
+

| | | |
DE Heere geeft ons groote stof,
Om hem te geven danck en lof;
Dat hy de vrye Nederlanden
So verlost van haer vyanden;
End'haer geeft sulcken hert, sulcken sin, sulcken
raet,
Sulcken moet, sulcken macht, sulcken kracht in der
daet,
Dat de Speck,, Als geck,, staet siende dit,
Loopt beducht,, Neemt de vlucht,, Metter haest,, Seer
verbaest,
Die niet toch,, Als bedrog,, Ende moort, Stedig blaest,
Waer hy gaet,, Of staet,, Of waer hy sit,
End'die als een woedend'Beer,,
Offet hem is schand of eer,
Soect die alle te verslinnen
*,,
Die de goede saeck beminnen.
Maer God die heeft zyn schimpig woord
Uyt zynen Hemel wel gehoord,
End' heeft hem henen weg doen lopen,
End' gestort met grooten hoopen;
End' bewaert, End' gespaert, End' beschermt, end'
bevryd
'tHeylig werck Van syn kerck, Zyne Bruyt, inde stryd
Voor het Spaensche, Maraensche Gebras
*,
'tWelc daer self, met haer macht, Met haer kracht, t' Haerder
schand,
Onbedacht, Bleef versmacht, En versmoort in het sand;
'tQuam ten val, Schier meest al, Watter was.
Batavier, prijst God de Heer,
Die daer van alleen komt d'eer,
End' Nassou wilt niet vergeten,
Die sich hier soo heeft gequeten
| | | |
Maraen, ter Zee moet g'oock al voort,
Men komt u over al aen boort,
In't Noord, of West, of waer't mach wesen,
Men u geensins meer wil vreesen.
Of ghy stoft, Of ghy poft, Of ghy snorckt, of ghy
blaest,
Of ghy woed, of ghy dreygt, of ghy tiert, of ghy
raest,
Men ontsiet u toch nu langer niet;
God de Heer Sal ter neer Vellen eer Ghy't verwacht,
Uwen throon End' u kroon End' u ryck end' u pracht,
Oock hoe seer Of hoe veer Ghy gebiet.
End' de stricken die ghy braeyt
*,
End' de stroppen die ghy draeyt,
Om daer and're med' te vangen,
Daer sult noch ghy selfs aen hangen.
De moordadigheyd ende wreetheyd der Spanjaerden/ noch geen eynde
nemende/ hebben de Eertshertogen inde Noord-Zee afgesonden (onder 'tbeleyt van
den Heer van Wacken
† haren Admirael) twaelf schepen van oorloge/ dewelcke
aldaer bekomende eenige schamele/ ongewapende Zuyr-broodwinnende Visschers/
verscheydene der selver hare schepen hebben verbrand/ ende andere doende
beneden gaen in het ruym inden gront gehackt/ dat schepen ende menschen t'samen
vergingen. Voorwaer een ongehoorde wreede daet/ strijdig tegens Godlijcke ende
Wereltlicke rechten. Dese Zee-rovers ende moorders/ gesocht werdende vande
oorlog schepen der Heeren Staten Generael/ zyn eyndlijck inder selver gesicht
gekomen/ achtervolgt ende nagejaegt tot in Spanjen/ doch maer een van de twaelf
gekregen/ daer van het volck opgehangen werde. Den Admirael Wacken/ in Spanjen
zijnde/ is van ongenuchte
* aldaer
overleden. Den 29. November 1600 heeft den Admirael van Zeeland d'Heer
+ van Haultain
†/ voor de stad van Antwerpen gehaelt/ ende afgebracht na
Zeeland/ het Admiraels schip van den vyand/ voorsien van schoon geschut ende
andere provisien. Het gebed ende 'tsuchten der
+ arme Nederlantsche gevangene Schippers ende Coopluyden/
soo in Spanjen als tot Sluys/ in banden op de Galleyen sittende/ is eyndelyck
van den Heere verhoort/ die/ als een mensch-lievenden God/ een onverwacht
middel der verlossinge hen heeft toegesonden; in de herten der Heeren Staten
Generael stortende aen te gaen een accord mette Eertshertogen, als dat den
gevangenen Admirant
† met de zyne (onder eenige
conditien) souden werden vry gesteld/ tegens al de onse die in boeyen ende
gevan- | | | | genissen by haer hier en daer waren/ 'twelcke een groote
vreucht heeft veroorsaeckt aen veel bedroefde Weduwen met haeren kinderen.
Waerom ginckt ghy doch uytschieten
Lieve Son! u helder licht?
Hemels dou! waerom uytgieten
Ginckt ghy doch u nat so dicht?
Westen-wind! ay waerom waeyde
Ghy so soet? en oock ghy Zee!
Liet ghy toe dat op u draeyde
Sulcken stoker van groot Wee?
Sulcke moorders, sulcke stoorders,
Sulck een wreeden strengen guyt.
Sulcke Visschers-Boots-doorboorders
Gaf het Nederland noyt uyt.
Wed'wen smerte, mensch verslinders,
Eeuwig hoon ghy op u laed't,
Dat sulck arme broode-winders
Ghy so vinniglyck verslaet.
Godes geessel, Godes wrake,
Volgt u waer ghy gaet of staet.
'tIs gewis een seecker sake
Dat God recht doet in der daet.
Sult ghy worden so geloont,
Alsmen loont het quaet der quaeden,
Als ghy and'r hier hebt verschoont,
Heu! cadit in quenquam tantum scelus.
+
De dove-volg-begeert/ gedompelt inde fluymen
*
+
Van domme-herssens-drop/ doet uyt den setel ruymen
Ne fai ce que tu peux, mais bien ce que tu dois.
+
Courbe-toy le premier sous le joug de les loix.

Stem: Fransche Gaillarde.
SIet toch Heer,, Hoe dat weer,, Alsnu de Spanjaert woed,
End'uyt haet, Wreed'lyc staet, Het arm onnosel bloed.
Het slecht
*
Zeevarend' volck hy moord en drenckt
*,
Dat he toch noyt misdaen heeft noch gekrenckt.
| | | |
Dese moort Ongehoort Die sal (ja) t'aller tyt
U Maraen Tegen gaen En dienen tot verwyt;
End' of u dat so soet'lyck sal vergaen
Dat sult ghy noch wel proeven en verstaen.
Maeckt o God! Eens tot spot Toch desen Goddeloos,
Met syn raed, Want syn daet Is niet als quaet en boos;
Hy soeckt ons al te villen en te braen.
Help ons o Heer! eer dat wy al vergaen.
Het leger der Heeren Staten/ onder't beleyt van zyn Excellentie/
weder te velde komende/ heeft
+ verovert/ den 30. Julij 1601/ de stad Rijnberck. De stad ende
'tCasteel Moers (des Princen eygen zijnde) heeftmen den Spanjaert mede afhandig
gemaeckt/ alwaer zijn Excellentie als Heer is gehult ende aengenomen geworden.
De stad van Oostende eenen scherpen doorne inder Vlamingen voet zynde/ also het
meeste quartier van hare Provintie daer door werde onveyl gemaeckt/ ende in
eenen geduerigen allarm gehouden/ ende den tocht des voorleden Jaers/ als oock
de bataille daer uyt ontstaen was/
+ versoecken de Staten van Vlaenderen aen hare hoogheden om de
selve stad te willen beleggen ende te vermeesteren/ sy souden daer toe
opbrengen extraordinare schattingen. Dit versoeck is by hare hoogheden so
aengenomen dat haer leger daer voren is gebracht den 5. Julij 1602
†. De Heeren Staten het voornemen des vyants bemerckende/ hebben in
alder haest binnen Oostende gesonden stercke besettinge van Crijgsvolck onder
den kloecken Ridder Franchois Veer
†/ die
veel buyten wercken maeckte. Na den selfden den Oversten Frederick van Dort als
Gouverneur. Daer na Joncker Charles vander Noot. Ende na den selven de Colonnel
Gistelles/ die geschoten werd. Jonck-heer Johan van Loon/ ende de Colonnel
Jacob van Berendregt/ malkanderen volgende/ syn mede geschoten. Na dese Heeren
werde gesonden de Colonnel Uytenhove/ swaerlyck gequetst werdende; ende so uyt
de stad gebracht zynde/is de Heer Daniel de Hautain/ Heer van Marquette/ den
10. Junij 1604/ als leste Gouverneur in Oostende geraeckt/ die den 20.
September 1604 tot overgevinge des stads metten vyand heeft gehandelt/ door
last vande Heeren Staten Generael/ ende syn Excellentie/ die alsdoe Sluys
belegert hadde. Alles int besonder te verhalen wat/ gedurende het beleg van 3
Jaren ende 80 dagen/ buyten ende binnen is geschied/ als vande mannelicke
daden/ subtyle vonden
*/ harde aenvallen/ dapper afslaen/ met vierige kogels te
schieten/ remedie om die te blusschen/ afsnyden van aerde wallen/ opgravingen/
ende seer veelderhande andere wercken meer/ werd den bet-wetenden Leser | | | | gesonden tot de Historie
† hier van
in druck uytgegaen. Noyt isser stad beter beschermt geweest dan dese. Men
rekende datter wel 100000 menschen in dese belegeringe syn doot gebleven/ so
binnen als buyten de stad. De Heeren Staten (als na gesegt sal worden) hebben
gedurende dit beleg verovert vier steden
†/ die haer tot frontier-plaetsen dienen,
d'Eertshertogen syn selfs (wanneer de Heeren Staten volck daer uyt waren
getrocken) daer binnen gekomen/ om dese stad besien; maer vonden die niet
anders als een Mols hoop omme gewroet/ doorweyckt van menschen bloet/ ende
opgehoopt vande lichamen der dooden.
Al was Oostende meer dan drie Jaer lang belegen
Door 'sHertogs groote macht; met wonderbaer gedruys
Bevochten vande Zee, van pest en vanden regen,
Van sieckt, end' ooc bestormt van't boos' Maraensch
gespuys;
'tBleef even onbevreest voor alle dees' allermen,
'tBleef even wel-gemoet: maer na een lang-verloop,
Alst menig dooden romp niet konde meer beschermen,
Gaf't 'tVaderlant vier steen, Albert een mollen-hoop.
Plus triennio obsessa hosti rudera, Patriae quatuor ex me Urbes
dedi. A domino factum est istud.
Sulck werck is niet van God' het minst,
Wanneer't verliest
*
geeft dobbel winst.
Or soint de l'eternel la louange eternelle, ainsi, ainsi soit-il
en la troupe fidele!
+
| | | |

§ Stem: Windeken daer het bosch van drilt.
1. T'Spaensche gedrocht met haer gespuys
Quamen met een groot gedruys
Voor Oostende, Met haer bende
Die daer rende om de stad,
Schoten de wallen by naer plat.
2. Mynden en stormden gantsch verwoet,
Spaerden oock geen menschen bloet;
Om te dwingen En te bringen
Sonderlingen
* Na haer sin,
Dese daer uyt, en zy daer in.
3. Maer die van binnen pasten oock
Wat te raken int gesmoock,
En sy schoten Onverdroten
Dat de kloten
* Treften
wel
Menig jong, kloeck en fraey gesel.
4. Trommel en fluyt en oock trompet
Hoordemen seer soet te met,
't Vroylyck wesen Werd gepresen;
Al wast vreesen Noch so groot,
In blydschap werd' verwacht de doot.
5. 't Is waer de stad werd Spanjaerts prooy:
Laet hem wesen daer met mooy:
Ons op heden Syn vier steden
*
Weer met vreden Aen ons land
Daer voor gebracht tot synder schand.
+Om des vyants beleg op te doen breken voor de stad
Oostende; soo is by den Heeren Staten goet gevonden te beleggen de stad
'sHertogenbosch
†/ daer zyn Excellentie grooten vlyt toe gedaen heeft; maer nadien
de tijt des Jaers 'tvoornemen hinderlyck was/ ende des vyants macht haer daer
binnen had begeven/ so is't leger opgebroken/ ende zyn de soldaten wederom in
haere guarnisoenen ver- | | | | deelt. In Zeelant is wel te passe ingebracht
een rijcke welgeladene Portugesche Carake
*
†/ by
de schepen van Zeelant/ uyt Oost-Indien komende/ verovert. Door het aenraden
vande Majesteyten van Vranckrijck ende Engelant
†/ om de belegerde stad van Oostende te
verlichten/ ende op hope dat den vyand van daer soude moeten wycken/ hebben de
Heeren Staten voorgenomen te marcheeren met een machtig
+
leger door Brabant ende andere quartieren des vyants/ om dat te brant-schatten/
ende te brengen onder contributie
*. Het
leger is den tweeentwintigsten Junij 1602 over de Mase getrocken; maer niet
verre van Thienen zynde/ heeft den Admirant, met een leger aldaer
op zyn voordeel leggende/ alle de wegen onbruyckelijck gemaeckt om te passeren:
is derhalven goet gevonden 'tleger weder af te brengen/ zyn Excellentie
Helmont
† met hem nemende; ende korts daer aen de stad Grave
†/ in't gesichte
+ van
het Spaensch leger/ veroverende/ ende gebracht onder 'tgebiet der Heeren
Staten. De verwerringe ende mutinatie in 'svyants leger meer ende meer
ontstekende/ is hier over den Admirant in na bedencken
+
*
gerakende/ van zynen dienst ontslegen geworden/ die daer na vertreckt na
Spanjen. Om dese gemutineerde te stutten
*/ hebben d'Eertshertogen doen afkondigen een onbermhertig
placcaet
† tegens haer eygene soldaten/ die zy vele gagien schuldig
waren/ die beschuldigende begaen te hebben d'hoogste sonde der gequetster
Majesteyt/ so zy haer binnen drie dagen/ na de verkondinge deser sententie/
niet en begaven onder hare vaendels; 'twelcke niet naer komende werd' een
yegelyck volkomen last gegeven/ die te dooden ofte te vangen/ sullende
ontfangen voor yeder hooft der gemeener soldaten | | | | 10/ der Officieren
100 kroonen/ vande Officieren der ruytery 200/ ende voor 'thooft vanden Electo
*
+ 500 kroonen. Vele ende verscheydene soldaten zyn
omgebracht/ ende is 'tbeloofde daer voor betaeld. Dese daed gaf den
gemutineerden/ sterck zynde 1000 ruyters en 3000 voetknechten/ oorsaeck om tot
haerder verseeckeringe te handelen mette Heeren Staten/ hen beschanssende te
Hoogstrate
†/
brantschattende de Landen der Eertshertogen/ ende dagelycx stercker werdende.
Den achtsten October 1602/ zyn acht vanen ruyters geslagen by de ruyterye der
Heeren Staten tot Bilsten
†. Don Frederick
+ Spinola
† heeft uyt Spanjen noch
ontboden acht groote Galleyen/ om de vereenigde Landen daer mede te plagen/ met
syn andere ses Galleyen die ter Sluys lagen/ doch in Zee achterhaelt zijnde/
zyn by de schepen van hare Majesteyt als der Heeren Staten: sommige omgebracht/
andere doen stranden ende ongebruyckelyck gemaeckt. In dese tyt is oock den
Admirael van Duynkercke
† gekregen vande oorlog
+ schepen der
Heeren Staten. Het quartier van Lutsenburg werd mede gebrantschat door Graef
Lodewyck van Nassou
†, voor de Heeren Staten. De Spaensche hadden eenen aenslag op de
stad Bergen op
+ Zoom
†/ die aldaer met schade moste aftrecken.
Desgelycx op Wachtendonck
†/ 'twelck sy in kregen;
maer syn door middel van't Casteel weder daer uyt gedreven. Elisabeth
† Coninginne van
Engelant
+ (oud 70 Jaren) is in Martio 1603 inden Heere
Godsalig gerust
*/ hebbende
44 Jaren geregeert met wijsheyd/ voorsichtigheyd/ kloeckmoedigheyd/
sorgvuldigheyd/ deugt en eer/ met stantvastige liefde tot alle redelickheyt
ende rechtvaerdigheyt: Hare Majesteyt is geweest een instrument/ 'twelcke God
beliefde te gebruycken om zijne bedruckte Kercke inde Nederlanden te
ondersteunen/ ende de woedende tyrannye der Spanjaerden ende hare toegedane te
helpen stutten/ waer over hare doot by | | | | vele vrome seer werd
beklaegt. Jacobus de seste Koning van Schotlant
†,
&c. is in de krooninge gevolgt/
+ voerende den tytel van Koning over groot Britanien;
overmits de rijcken van Engelant/ Schotlant en Yerlant/ nu vredelick onder
zijns Majesteyts regiment gebracht synde/ van ouden tyden Britania zyn genoemt
geweest.
Een opper-lant
* in storm, een goe gewenschte haven,
Voor alle die ter Zee haer oyt in onwe'er gaven,
Een goede hoop ter rust, in ancxst een soeten troost,
Is d'al-bekende-doot, voor die daer dient verpoost
*.
Die hier wel heeft geleeft, mach seggen met den vromen:
Myn siele sal tot een gewenschte haven komen.
Die hier gestreden heeft int g'love door Gods Soon,
Verkrygt en wint op't lest des Hemels waerde Croon.
Sic pater sic ô numerare fluxae nos doce vitae spatium,
caducis mens ut a curis revocata, veri Lumen honesti cernat.
+
Onnosel
* was
haer kleet/ gelovig was haer hert/
Voorsichtig was haer gang/ dies Spanjen vluchtig wert.
Mais moi je verrai ta face en Justice, & serai
rassassié de ta ressemblance, quant je serai resveillé.
+

DEn mensche, Godes handen werck,
Geschapen om syn waerde Kerck,
Te rechten op tot prys en lof
Van die daer is den Schepper of,
Liet boos'lyck,, Sich loos'lyck,,
Verleyden van 't Serpent,
Dat daer door all,, Wy totten val,
Gekomen syn en gantsch geschent.
| | | |
Gelijck des menschs verderffenis
Door eenen mensch gekomen is;
So is de mensch (God hebbe d'eer!)
Door eenen mensch behouden weer.
'sDoots banden Met schanden,
Heeft Christus door veel pyn,
Voor ons gesmaeckt End' oock gemaeckt
Dat wy des doots vry mochten syn.
O mensch! weest danckbaer uwen God,
En houdet altyt syn gebod,
Weest danckbaer die u so veel goet
Syn woord toch nemen aen,
Op dat ghy moogt Hier na verhoogt,
Die eeuwig-lange doot ontgaen.
+Den verwaenden Don Frederick Spinola een lichtvaerdigen eed
gedaen hebbende/ als dat hy eenighe der Staten schepen soude vermeesteren/ ofte
daer selve by blyven/ is den 26 Mey 1603 met al syne Galleyen/ smorgens vroeg
op een stille weder uyt gekomen/ met groot geweld aenranssende
*
d'oorlogs schepen der Heeren Staten/ die op de wacht voor't gad vander Sluys
waren leggende: Maer hy ende de zyne zijn so gewillekomt dat hare volcks schade
ende der Galleyen so groot is geweest/ | | | | dat sy niet alleen met
schande zyn te rugge gedreven/ maer den Oversten
† daer selve gebleven is. De Gemutineerde
† in naerder verdrag tredende met den Heeren
Staten Generael/ trecken na de stad Grave/
+ ende ruymen hare beschanssingen te Hoogstrate/ die sy
(onder eenige conditien) der Heeren Staten volck over gaven. Dit heeft den moet
ende courage so doen groeyen dat de Heeren Staten wederom voornemen de stad
'sHertogenbosch
† te belegeren. Sijn Excellentie heeft 'tleger/ den 21. Augusti 1603/
+ daer voor gebrocht/ ende den vyant/ zynde gesterckt met
4000 nieuwe Italianen/ sich aen de andere zyde des stads legerende/ is het
leger van de Heeren Staten andermael van daer vruchteloos vertrocken/ ende aen
beyde syden in hare guarnisoenen geleyt. Wanneer nu het Jaer 1604 was gekomen
op
+ zyn bequaemste om een
leger te velde te slaen/ so hebben de Heeren Staten Generael/ met den Prins
haren Gouverneur/ ende de Nassousche Graven goet gevonden (gedurende des vyants
belegeringe voor Oostende) yets merckelicx
* aen
te vangen tot afbreucke van haere partye. Is derhalven het leger der vereenigde
Landen gevoert over water/ ende geleyt in't eyland van Casant
†/ ende meester daer van geworden
zynde/ als van Ysendyck ende andere forten heeft zyn Excellentie
'tselve leger (met groote verwonderinge ende door de merckelycke bestieringe
van de goede Godt) gebracht over de soute ende versche
* wateren/
daer mede de stad Sluys rontom is beleyt geworden. De Schorren
ende Creken/ door de uytnemende neerstigheyt der Matrosen/ zyn soo bequaem
gemaeckt om den belegerden te verhinderen/ dat sy geen hulpe van victaillie oft
amonutien konden aen de stad krijgen. De vyand poogde met gansche macht op
verscheyden stonden dese stad t'ontsetten/ doch te vergeefs/ alsoo de belegerde
gedwongen zyn geworden haer over te moeten geven aende Heeren Staten. De Prins/
met d'andere Nassousche Graven/ hebben in dese gelegentheden gethoont haer
wijsheyd/ mannelijck hert ende onophoudelijcke sorge/ die sy dag ende nacht
hadden om het leger van buyten tegens den machtigen vyand te beschanssen; de
Colonnellen/ Ritmeesters/ Capiteynen/ Officieren ende gemeene Soldaten mede
trachtende de voetstappen van hare Overste te volgen/ gelyck daer van de
Historien
†/ | | | | die hier van bysonderlyck ende in't breede
hebben geschreven/ syn getuygende. Daer werden met dese stad bekomen elf groote
Spaensche Galleyen/ verscheydene fregatten/ 70 stucken grof geschuts/ ende 1400
slaven (meest Turcken) die verlost zynde/ na haer Vaderlant gesonden werden.
Over desen merckelicken segen ende groote victorie heeftmen inde vereenigde
Nederlanden grootelyckx verblyt geweest; danckseggingen tot Godt gedaen/ als
wesende den aenleyder ende volvoerder des wercx/ ende gedenck-penningen
geslagen/ alsoo dit is geweest een saecke daer aen de Landen ten hoogsten
gelegen was/ hebbende nu een goede voet gekregen in 'svyants frontieren/ ende
tot niet gemaeckt den schrick vande Galleyen/ die nu alreede veel quaets hadden
aengerecht.
O Meliboee! Deus nobis haec otia fecit.
Wie kan Godes wysheyt gronden,
End' zyn oordeel wel verstaen,
Niemant oyt so wys bevonden
Die so hoog heeft konnen gaen.
Sy syn hooger dan de tippen
*
Vande bergen, of het steylst
Van des Zees bemosde klippen;
Dieper als het onbeseylst
Is van d'afgrond van der Hellen;
Gladder als het ys heel kout;
Strammer als des puymsteens vellen,
Snelder als een pyl oft bout.
Swaerder, harder als het yser,
Scherper dan't gevylt pinsoen
*,
Wyser als den alder-wyser,
Teerder als een jong plantsoen,
Liefgetaller dan de minn'er,
Gloyender dan brandend' vyer,
Rechte-rechter, groot besinn'er
Van het arme menschlyck dier.
Die in noot maer op hem hopen,
Sal hy noyt verlaten niet,
Die tot and're helpers lopen,
Laet hy steken int verdriet.
Cedunt triremes navibus victae perempto Spinola. - Beatus populus
cuius adiutor Deus. - Traxit, Duxit, Dedit.
Want de Werelt is voor u (o God) als het tongsken aende
weeg-schale/ ende als een drop des morgen-dauws die op der aerden valt/ wie kan
de macht uws arms wederstaen?
+
Hà! tu fuis dans ton nid: o cruel! la costume
+
Ne veut que les tyrans trespassent sur la plume,
Comme alterez du sang, ils sont au sang noyéz
Et d'un cruel trespas leurs forfaits sont payez.
+ | | | |

§ Stem: Engels Woddecot. Ofte: Datmen eens van drincken
spraeck.
BAtavia
* ghy
syt de Bruyd
Daer al de Werelt is om uyt.
De pronck van 't heele Christenrijck,
Veel landen eenen 'dam en dyck.
God doet veel wonders door u hand,
End' maeckt uw's Vyands doen ter schand,
Hoe wel hy luyde tiert en baerd,
Ghy syt niet van hem eens vervaerd.
So ghy maer by de waerheyt blyft,
Het sondig wesen van u dryft,
So sullen noch u palen aen
Het eynde van de werelt staen.
Al pocht de snorcker noch so seer,
End' acht syn stoffen gantsch niet meer
*,
Syn Roomsche Spaensche groote macht
Sal werden haest tot niet gebracht.
Ghy Batavier zyt niet so sot
Dat g'ander roem draegt als in God,
D'wyl d'overwinning en het goet
Van God den Heer al komen moet.
In Hollant is oock ingebracht een welgeladen Portegesche Crake
†/ by de schepen van de Oost-Indische
+ Compagnie door den Generael Heemskerck verovert.
Wanneer nu de Heeren Staten Generael | | | | waren verdragen
*
om mette hoopen der Gemutineerde
† eenige tochten te doen in 'svyants landen/ ende die te
brantschatten ende onder contributien te brengen/ op halve deelinge/ so hebben
d'Eertshertogen/ wetende wat een groote schade hare landen hier door stonden te
verwachten/ alle middelen aengewend om met de selve te veraccorderen/ als
eyndelyck geschiet is. Trecken derhalven de Gemutineerde
+
+ uyt de stad Grave/
hen weder Hoogstraten leverende. Den 28. Augusti 1604 is den vrede
† besloten
tusschen de kroone van Engelant ende Spanjen. Inde maent Meye 1605/ hebben de
Heeren Staten Generael eenen aenslag gehad op de stad Antwerpen
†/ doch misluckt; doch het vermaerde
roofnest
+ genaemt
Wouwe
†/ gelegen omtrent Bergen op Zoom/
vermeestert. Het Spaensche Leger/ treckende in Vlaenderen om yets uyt te
rechten tot nadeel vande frontieren die de Heeren Staten daer inne
+ hebben/ doet zyn Excellentie voornemen het Leger der Heeren
Staten mede daer henen te voeren/ beyde de legers liggende tot Water-vlied
†. De Spaensche hadden daer en boven noch een grooten hoop
+ volcx inde opper-quartieren/ waermede sy bequamen
ende wonnen Oldenseel/ Lingen
†/
Wachtendonck/ ende Crakou. Het weynige volck dat
binnen de stad Bergen op Zoom
† in
guarnisoen lag/ heeft vande | | | | Spaensche moeten deurstaen twee seer
sware ende groote aenvallen; d'eene den 21. Augusti 1605/ ende d'ander den 19.
September daer aen volgende; ende al hoe wel de selve alreede vande stad eenige
voordeelen hadden bekomen/ so is nochtans/ door de groote courage der borgeren
ende soldaten den vyand mannelijck daer afgeslagen/ moetende de vlucht nemen
met groot verlies. Dit selve jaer heeftmen de Duynkerckers afhandig gemaeckt
ende benomen een van haer treffelycxste schepen
†/ daer
+ van het volck
werd opgehangen/ andere roovers tot een schrick. Is oock dit jaer een
vervaerlyck ongehoord duyvels verraed/ door wonderlycke bestieringe van God
Almachtig/ in Engeland aenden dag gekomen; eenige Spaensch-gesinde Jesuyten
voorgenomen hebbende den Koning ende Koninginne met hare Majesteyts Kinderen/
ende den voornaemsten Adel ende Raetsheeren des Lands inde locht te doen
springen door't buspoeder/ op alsulcke ure als wanneer het Parlement gehouden
soude worden/ de Sale daer't voorschreven Parlements oude vergaderen/
ondermijnt hebbende/ ende met ses en dertig tonnen buspoeder gevolt. Dese
verradery uyt komende/ zyn de schelmen daer van gevangen/ ende naer verdienste
gestraft. Tot welcken eynde dese boeven dit schandelyck schrickelijck stuck
sochten uyt te voeren/ kan den Leser int lange vinden by de History-schryvers
†. Op de stad
+
Sluys
† hebben d'Eertshertogen mede gehad
eenen kloecken aenslag/ door middel van Petards
*/ maer
God heeft de selve stad miraculeuselijck willen bewaren; want indien den vyand
geene merckelijcke beletsels van den Hemel waren toegesonden geweest/ hy soude
daer Meester van geworden hebben. De Spaensche brengen dit Jaer 1606 twee
Legers in't veld/ d'eene onder't beleyt vanden Marquis Ambrosius Spinola, ende
d'ander onder den Grave van Buckoy
†, zijnde twee treffelycke Velt-Oversten/ | | | | ende al hoe wel de Heeren Staten alle Frontier-plaetsen van hare
steden wel hadden voorsien/ so is
+
nochtans by de Spaensche verovert Locchum ende Grol. Doch wanneer de selve
meenden in Maesterlant in te breken/ soo is hen 'tselve verhindert. Syn
Excellentie/ vernemende dat onder eenige soldaten
+ des
vyands weder mutinatie ontstaen was/ wend sich naer Locchum/ 'twelck hy weder
verovert/ ende belegert hebbende Grol/ moste daer van aftrecken door de stercke
aenkomste der vyanden. In dese tijt hebben eenige goede Patriotten voorgeslagen
articlen om inde vereenigde Landen op te rechten
+ een Compagnie/ die handelen souden op de
West-Indien
†; maer daer en is doe
ter tydt niet van gekomen. De Prins Graef Hendrick van Nassou, bekomende
'tstedeken Arckelens
†/ vint daer
binnen Graef Hendrick vanden Berg zyn Cosyn/ met 50 Ruyters/ die goeden buyt
waren/ ende haer mosten
+ rantsonneren. De
voornoemde Zee-ridder Jacob van Heemskerck, sich latende gebruycken in dienste
vanden Lande/ de Heeren Staten Generael hem hebbende doen toe rusten 26 kloecke
oorlog-schepen/ om den Spanjaert daer mede te gaen besoecken op zyn eygen
kusten ende havens/ is met dese vlote schepen gekomen den thienden Aprilis 1607
ontrent Lisbona/ ende verstaende dat de Spaensche armade van daer vertrocken
was voor Gibraltar
†/ oock de
quantiteyt der schepen/ ende haer qualiteyten/ soo heeft hy hem daer nae
toegeschickt; ende naer dat hy op alles goede ordre gestelt hadde/ een yegelick
Capiteyn tot zyn plicht ende behoorlyck devoir
* vermaent
hebbende/ is hy den Spanjaerden (binnen scheute
* zynde van de stad ende 'tCasteel Gibraltar) op't lyf
gevallen. De Spaensche waren sterck 10 Gallioenen/ by haer hebbende noch 11
andere kloecke schepen versien met 4000 mannen ende onder de selve 100
Cavalleros
†. Ende naer een bloedig/ schrickelyck gevecht is de victorie
gebleven | | | | aen de zyde van de Heeren Staten Generael. De Generael
Heemskerck, is ('tis waer) wel doot geschoten/ maer zyne doot heeft den
Spanjaerden genoeg gekost/ also de Spaenschen Admirael met vijf gallioenen
gantsch t'onder gebracht werd en verslagen/ de reste dapper ontstelt/ zyn aen't
land gedreven/ de schepen veel geborsten/ een groote menichte volcx
verdroncken/ ende veel van schrick gestorven/ men segt ontrent 2000 menschen.
Vander Staten volck/ zyn ontrent 100 doode ende 60 gequetste geweest. Nae dese
overwinninge zyn de schepen der Heeren Staten wederom t'huys wel aengekomen/
het doode lichaem van den Generael Heemskerck mede brengende/ 'twelcke tot
Amsterdam heerlyck begraven werd/ ende door last der Heeren Staten tot een
eeuwige memorie/ gestelt in een verheven graf
†.
Die wysselyck doorsiet den loop van 'swerelts dingen,
Bevint et al geneygt tot veel veranderingen,
Het avontuerig Rad, door't al bestierend' oog,
Werpt d'hoogste nu om laeg, de laegste weer om hoog.
Al word Gods volck gedruckt, men sal't niet t'onderdrucken,
Het sal op't eynd het hooft noch altyt boven rucken:
End' die dat aldermeest gedruckt heeft en geplaegt,
Sal worden self tot stof versmeten en verjaegt.
Classis monumenta subactae.
La voix de l'Eternel est sur les eaux, Le Dieu fort fait tonner,
l'Eternel est sur les grandes eaux.
+
Ghy Heemskerck diemen sach Mars over Thetis
* bringen/
+
En op zyn eygen stroom den Spanjaert gingt bespringen/
Al liet ghy daer den geest/ soo is de eer bewaerd;
En ghy ligt nu bedeckt met vry-gevochten aerd.
| | | |

1. O Heemskerck! noyt u kloecke daet
Die met lust,, Na de kust,,
Gibraltar,, Voert so var',
Om Maraen Daer wat op te slaen,
Met menich kloecken Held,
Die u te schepe was besteld,
Elck geaerd,, Als een Leeu,,
Onvervaerd,, Voort geschreeu
Van het snoode Spaensch gedrocht;
'tWas een wonder soo elck vocht.
2. Doe g'op den blaeuwen Oceaen
Daer versoop Schier meest al den hoop.
Vol Castiljanen heen en weer,
Sachmen daer Voor en naer;
Die best konde, packt hem dra
Op de vlucht, of tot gena.
3. Daer bleef den trotsen Arragon/
Als een bloem Lag geveld,
Al haer macht Werd meest om gebracht.
De lust vant Spaensch gebroet,
Die werd so lustig daer geboet,
Dat haer trots, Hogen moet
Doe lag plots Onder voet;
Daer van d'hoogste God en Heer
Toequam lof, en prys en eer.
| | | |
Des Konings van Spanjen groote nederlage ter Zee/ op zyn eygen
kust/ onder zyn stad ende kasteel/
+ aen
zyne groote schepen/ so wel voorsien van volck ende geschut/ geleden; ende de
vreese die hy hadde vanden voortgang vande West-Indische Compagnie in de
vereenigde Provintien; van gelycken zyn groot achterstel
* van gelde; de mutinatie
† syner soldaten/ ende ander swaricheden meer/ heeft
+ hem zynen hoog moet so doen
sincken/ dat hy hem gedrongen vind' door d'Eertshertogen secretelyck te doen
versoecken om in gespreck te mogen komen met de Heeren Staten Generael der
vereenigde Nederlanden/ nopende
* eene
handelinge tot vrede ofte schorssinge van Wapenen; met presentatie datmen de
Heeren Staten souden alsulcke voorderlycke conditien laten hebben/ als sy
souden konnen wenschen; ja/ datmen haer pampier/ pen/ ende inct soude in de
hand geven om te stellen by geschrifte sodanige voordeelen als zy souden
begeeren. Met welcke schoone presentatien zy de Heeren Staten voornoemt hebben
beweegt tot gehoor te komen; Al voren dese swaer-wichtige sake wel ende
rijpelick overleyt hebbende/ haerder E. niet onbewust synde wat ongemacken ende
nadeelen hare voorsaten ende den landen overgekomen waren/ gehoor te geven ende
in gespreck van accoort te treden met hare onversoenelycke vyanden; wetende
wyders eenen generalen regel te zyn/ dat wanneer een meerder met zyn minder in
onderhandelinge komt/ den minderen altydt moet toegeven; Ende den
+ Koningen seer gemeen is/ niet
langer eed ende belofte te houden/ als zy die achten haer Rijck ende staet
voorderlyck te zyn. Dat volgens
* een
Prins handelende met eenige zynder rebellen (daer voor den Spanjaert de
Nederlanders is houdende) niet langer zyn woord ende accoord na komen sal als
hem dat sal profytig zyn/ met meer andere redenen. 'tGene den kloecken Sextum
Pompejum
†
was weder- | | | | varen/ handelende van vrede metten Keyser Augusto/ daer
van hadden haer Ed. mede kennisse genoech uyt de Historien. Evenwel om
gewichtige redenen hebben hare Ed. Mog. op den vierthienden Junij 1607
toegestaen/ eerst voor 8 maenden/ een trefves
* met
d'Eertshertogen aen te gaen onder sekere
+ bepalinge.
Pater Jan Nai
† Provintiael vande Minnebroers/ ende
Biecht-Vader der Eertshertogen, werd als gesante in dese treffelycke sake
gebruyckt. Daer na eer de Ed. Mog. Heeren Staten hebben willen toestaen datmen
voor langer tydt ende over alle de landen/ ten wedersyden de schorssinge van
Wapenen soude onderhouden/ hebben zy eerst hier over willen hooren 'tadvijs der
Koningen/ Vorsten ende Heeren/ met de welcke zy in verbond waren; gelyck zy dan
aende selve versochten/ dat hare Ed. Ambassadeurs/ van wegen dese sake inde
Nederlanden mochten werden afgesonden/ als geschied is. Ende wanneer nu de
Heeren Staten verstonden de grondige genegentheyd haerder partye/ om in voorder
handelinge van vrede of trefves te treden/ soo hebben hare Ed. Mog. daer toe
+ noch niet willen
resolveren/ voor en al eer dat den Koning van Spanjen met d'Eershertogen de
vereenigde Nederlanden verklaerd souden hebben voor Vrye-Landen, het welcke de
Eertshertogen gedaen hebbende/ ende acte daer van overgesonden/ onderteeckent
ende versegelt by hare hoogheden/ daer nae met aprobatie van den Koning van
Spanjen/ erkennende de landen/ onder der Heeren Staten gebied gelegen/ voor
alsulcke vrye landen/ daer op zyne Majesteyt nochte hare gemelde hoogheden niet
en hadden te pretenderen/ heeftmen daer op in naerder onder-handelinge
getreden. Vele trouhertige
+
+
Nederlanders hebben eenige epigrammata gemaeckt/ op dese gelegentheyt des
tydts: want zy vreesden dat Pater Jan Nay eenen vreemden naed den lande soude
naeyen/ die niet licht soude werden ontarrent
*/ ende
dat Justi Lipsy raed
†
(den Spaenschen Koning overlanghe gegeven) door desen handel soude werden int
werck gestelt/ ende de vyanden (die met macht de vereenigde Provintien niet
hebben | | | | konnen overheeren) aldus komende te nestelen in het
binnenste vande landen/ het herte veler inwoonderen souden innemen/ omsetten
ende verkeeren/ secreten ondersoecken/ tweedrachten saeyen/ landen ende steden
verspieden/ ende voorders alles doen om tot haer meeninge te komen/ ende dat
(gelijck het spreeck-woord segt) den Lupaert zyn vel/ den Wolf zyn boosheyt/
ende den Vos zyn loosheyt niet suode veranderen.
Men heeft wel eer gesien, men kant oeck nu bekijcken,
Hoe dickmael naem en daet malkander seer gelijcken,
Ian, Nai is: Spelt verkeerd
*, en Nai is weder Ian.
Ist wonder dat Ian Nai so listig naeyen kan?
'Tis voor en achter Nai, oock achter Ian en vooren:
Met dubbelt Ians geNai soeckt m'in ons Land te booren,
End' door een loos geNai, met eenen brosschen draet
Van Trefves voor een tyd, te schenden onsen staet.
Conveniunt rebus nomina sepe suis.
Daet en naem/ Passen t'saem.
Cum haereticis nullum commercium, nulla pax catolicis esse
debet.
+
Op dese Wet/ dient wel gelet.
Eternel! condui moy par ta Justice, à cause de mes ennemis:
dresse ton chemin devant moy; car tu beniras le Juste & l'environnas de
bien-Veuillance comme d'une rondelle.
+
| | | |

§ Stem: 't Engels Malsims, metten Bas; zynde op een twee-spraeck
gestelt, tusschen A ende B.
A. AY hoor eens buerman lieve kaer
*.
B. Wat brengt g'ons voor een nieuwe naer?
A. Vry wat wonders, End'besonders.
Ick hoor de Wolf is by het Schaep,
Daer is gekomen eenen Paep,
Met toelaten,, Vande Staten, In ons vrye Land.
A. Ja myn vaer, 'tIs maer al te seker,
B. Wat sermoen, Sal toch doen
Met syn heylig schynsche Cap?
A. Ay toch wat een malle klap;
Hy gaet hier gelyck een Heer.
B. Wat sal hier uyt broeden weer?
Ick vrees het leyd (o broer!) Op eene vreemde moer
*.
B. Hoe noemt men desen Priester toch!
A. Ian Nai, die't garen van bedrog
Wel kan Naien En verdraeyen
B. Maer wat toch heeft de Paep voor last?
A. Hy is een seer doorslepen gast,
En met smeken
*, Hoofsche
streken,
| | | |
Het begeer Van myn Heer Is te maken Treves.
B. Treves! Wat? Sal ons dat Al syn goet? A. God
geves.
Hoop ick datmen passen sal.
B. Och daer moet geluck toe slaen.
A. Laet het Land daer met begaen,
BASSUS.
N. Om den aert van dit voysken niet te benemen, en konnen hier wel
de woorden onder den Bas gebracht worden, ofte men moste de selve geheel op een
ander maniere componeren.

Wanneer nu de Gemutineerde soldaten des vyants meer en meer
vermenigvuldigden/ haer tot
+ Diest sterck makende/ soo
hebben d'Eertshertogen raed geschaft om die te doen betalen: maer so haest en
hebben sy haer geld niet ontfangen/ of zy en hebben moeten op lijf straf binnen
vierentwintich uyren
† vertrecken uyt des Hertogen
Landen/ veele der selver dootslaende/ volgens der Eertshertogen last/ die voor
elck hooft noch betaelden 25 Kroonen. Inde vereenigde Provintien is een
algemeenen bede ende danck-dag
† gehouden/ op dat God Almachtich dese handelinge die nu begonnen
was met den
+ Spaenschen Koning ende
d'Eertshertogen soude willen segenen/ ende dat alles dienen mochte tot zijns
naems prijs en eer/ opbouwinge zijnder Kercken/ ende welvaren van ons lieve
Vaderlant; de genadige God danckende van zyne verlossinge. De gesanten die de
Spaensche na den Hage toesonden hadden om met de Heeren Staten te spreken/
waren den Marquys Ambrosius Spinola, den Spaenschen Secretaris Mancidor
†, den President Richardot
†, Pater Jan Ney, ende den Greffier
† Verreycken, | | | |

1 Pater Ian Nay Commissaris. 2 Don Ambrosius
Spinola, aenbiedende 3 den Olyftack of vrede aen den 4 vryen
Nederlantschen Leeu. 5 De 7 pyle, dat syn 7 Provintiën, vry
van't Spaensch gewelt. 6 Tien pyle, betekenende de Provintien die
onder't gebiet van den Spanjaert staen. 7 Twee Provintien,
namelick Brabant ende Vlaenderen daer de Hoog. Mog. Heeren Staten mede steden
ende forten in hebben. 8 De Paus, vergaderende de verheerde
Provintien, leggende onder't Spaensche gebiet. 9 De Cardinael,
treckende aen eenen Pyl van den Leeu, dat is Gelderlant, daer de Spaensche mede
eenige steden in houden. 10 Een Iesuyt met stroppen, gereet om
(onderhandelinge van vrede) den Nederlantschen Leeu te vangen. 11
Spanjaerden met stroppen, gereet om (onderhandelinge van vrede) den
Nederlantschen Leeu te vangen.
| | | | die alle den eersten Februarij 1608 soo by
den Prins Maurits/ als de Graven van Nassou/ ende de Gecommitteerde
+ van de Heeren Staten
Generael seer heerlyck
* syn
ingehaelt ende gewellekomt. Vele verre-siende
† Vader-landts-liefhebbende Patriotten
oordeelden dat het bedriegelycke Troyaensche Paerd ingehaelt werd/ 'twelcke het
Land naemaels wel mochte veel schade toebrengen; gelyck dan vele een quaet
naebedencken
* hadden. Oock werd seer veel gesproken dat de
afgesondene Gesanten alle/ vreemde natien waren/ ende datter geen Staten van
Vlaenderen/ Brabant/ van Arthois of
Henegouwe/ etc. in bekent of bemoeyt waren. Doch is evenwel
eyndelyck naer een lange t'samen spraeck/ den Trefves voor twaelf
achter-een-volgende Jaren besloten op den negenden Aprilis 1609
†/ daer van
+ de articulen/ hier te lang zynde/ inde Historien te lesen
zyn. Men heeft de seventien Provintien door met grote blydschap ende vieringen
doen afkondigen/ den lieffelycken Vrede/ behagelyck voor God ende den Menschen/
de selve gewillekomt/ ende God daer over gedanckt.
Verklaringe deser figuere door twee-spraeck van A. ende B.
A. De Vrede komt van God; kom, kom, gewenschte Vrede!
Die God en Mensch behaegt. B. Ay! meent ghy doch hier mede
Te hebben ware Vreed', end' vaste rechte trou,
Gelyck m'in sulcken saeck wel gaerne willen sou?
Och neen! De Spanjaert sal wel veel van Vrede spreken,
Gelyck dat altydt so geweest syn zyne streken:
Maer 'thert wat anders denckt; 'sPaus wetten houd hy vast:
Houd Ketters geen geloof, wanneer't u niet en past.
A. Wat raet in dit geval? Want naer ick hebb'
vernomen,
De saeck is met ons vry al wat te verr' gekomen?
B. Ick raed' hout goede wacht, bidt God en omme siet,
Met 'tswaerd in uwer hand, vertrout den Spanjaert niet.
| | | |
Nunc equidem pax est, at non fiducia pacis.
+
Garde moy o Dieu fort: car je me suis retiré vers toi,
l'Eternel est la part de mon heritage, & de mon beuvrage: tu maintiens mon
lot.
+
Slaept niet vaster als den Haes: want Seignoor luymt op het
aes.

§
§ Stem: Engels Prins Daphne.
VErstandige, Handige, Dappere voochden vol trouw,
Die als Goden
* zyt gestelt, Om te breken al't geweld
Dat ons lant verheeren won,
U zy lof, u zy danck, U sy eer al-so lanck
Als de Sonne schynen sal, Als de Maen het aertsche
dal
'sNachts haer licht sal deelen uyt,, End'so lang het
groene kruyt,,
Uyt de swarte aerde spruyt.
| | | |
Wat quaet het Spaensch Wreed Maraensch Boos gedrocht Oyt had
bedocht
Tegens u uyt louter trots, 'tLiep als tegens eene Rots;
'tWas te klimmen aen de locht:
Want g'en past Op de gast Niet so seer Langer meer,
End' ghy biet hem soo het hooft, Dat't hem schier int midden
klooft:
Daerom komt de loose Vos, Om hier met des Treves glos
*,
Onsen staet te maken los.
Godvruchtige, Tuchtige
*, Moedige, vry Batavier!
Gaet ghy uyt de wapens niet, Schoon den Speck u vrede biet:
Want zyn herte brant als vyer,
Om door twist End' met list End' bedroch Looslyck noch
U te vangen in zyn net, Dat hy altydt open set;
Daerom hout toch goede wacht, Wilt ghy wesen wel bedacht,
End' bid God voor al om kracht.
De Koning van Spanjen met d'Eertshertogen/ haer acte in Julio 1609
gegeven hebbende/ dat
+ zy de vereenigde Provintien
bekenden voor Vrye-Landen; zijn de Heeren Staten Generael (als haer na rechte
toekomende/ haer vry hebbende gevochten) voor sodanige oock erkent by de
Majesteyten/ so van Vranckryck/ Engelant/ Denemarcken/ Sweden/ als by andere
Vorsten ende Republycken/ ende zyn volgens dien hare Ambassadeurs/ in allen
Hoven der voornoemde Rijcken voor sulcks gerespecteert ende aengesien; haer
voortaen derhalven noemende ende titulerende
†: Hoog-Mogende
+ Heeren Staten Generael der Vereenigde V R Y E Nederlanden. Johan
Willem
†, Hertog van Gulig, | | | |
+ Cleve,
Berg', &c. deser Werelt overleden zynde den vijfentwintichsten Marty 1609/
sonder Kinderen na te laten/ heeft de Keyser Rudolphus last gegeven den
Eertshertog Leopoldo hem van dese Landen te versekeren/ gelyck hy gedaen heeft
mettet Chrijgsvolck der Eertshertogen Alberti ende Isabellae. De Keur-vorsten
van Brandenburg ende Nieuburg (nabestaende vrienden des overledenen) hebben
hier over hare klachten gedaen aen de Majesteyten van Vranckryck/ ende
Engelant/ mitsgaders oock aen andere Heeren/ ende mede aen de Hoog Mog. Heeren
Staten Generael; by dewelcke goet gevonden is de stad Gulig (met Spaensch
guarnisoen beset) te beleggen ende te vermeesteren/ gelyck dan
+ de selve stad ende 'tCasteel is berent/ daer na beleyt ende
dapper bevochten door den Prince Mauritium, met der Hoog Moog. Heeren Staten
Leger/ ende eenige Fransche troupen hun daer by voegende/ is alsoo de stadt
ende tCasteel gewonnen/ ende aende rechte Erfgenamen gelevert. In dese tydt
gebruyckte
+ den Koning van Spanjen Philips de derde, sulcken over groote
tyrannye tegens alle de Moriskens
† die in Spanjen woonden/ de welcke oude ingeborene ende inwoonders
des Lants waren/ haer benemende alle hare goederen/ vele vermoordende/ ende de
meeste uyt zyn lant voerende nae de kust van Barbaryen/ dattet gejammer ende
droevig geschrey deser bedruckter menschen vele mylen verde
* gehoort werd/
ende nemmermeer uyt des menschen herte geraken en sal; D'historien
† (hier
van beschreven) meldende d'ongehoorde tyrannische onbermherticheden over dese
arme/ ongewapende/
+ geduyrig arbeydende menschen gebruyckt/ zyn daer vol van. Den
viertienden Mey 1610 heeft eenen snooden/ boosen/ overgegeven
*
Mensch genoemt Franchoys Ravaillack/ verradelyck binnen de stad Parijs vermoort
den Koning van Vranckryck, den grooten Henricus de vierde, zijne Majesteyt
sittende op zijnen Koets-wagen. De Moordenaer bekende/ dat hy tot dese
grouwelycke daed is bewogen geweest door het lesen des Boecx Marianae des
Jhesuyts
†/ ende 'tselve bestaen te hebben/ om den
Paus ende de Roomsche Kercke eenen dienst te doen/ ende zyn eygen-werckende
saligheyd
* te verkrygen. | | | |
O Moorders! Duyvels aes! kan niemant u ontvlieden?
Noch Koning, Prins noch Graef? noch ryck noch arme lieden?
Foey helsch, vervloeckt gespuys! foey aldersnootste
fielt!
Die met u moorders priem
*
bloet-dorstig hebt ontsielt
Dien Helt, die't harde stael syns vyands niet en schroomde!
End' menig trots gemoet gelyck een kint betoomde!
Dien Held die't Fransche Ryck in vreed' en welvaert
bracht!
End' d'alderGrootste was der Koningen geacht!
Pernicies hominum quae maxima? Solus homo alter.
+
Diabolus non invalesceret contra nos, nisi ei Vires ex vitiis
nostris praeberemus, & locum ei dominando nobis peccato faceremus.
+
O sceptres! o bandeaux! o throsnes Hault montez?
+
Combien de trahisons cruels Vous enfantez!
David sprack tot zijne mannen: Dat late de Heere van my zyn/ dat
ick dat doen soude/ ende myn hand leggen aen mynen Heere den gesalfden des
Heeren; want hy is de gesalfde des Heeren.
+
Al hoe wel de Vorst van Nieuborg in zyn land' en eere (beneffens
den Vorst van Brandenborg)
+ was gestelt ende gehult
*/ door
besondere hulpe ende toedoen vande macht der Hoog Mog. Heeren Staten Leger/
ende 'tgoet beleyt des Princen Maurity
†; so heeft hy hem/ onaengemerckt alle
'tselve/ laten verleyden door de Jhesuyten; ende verlatende de Gereformeerde
Religie/ begeeft hem tot de Paepsche/ verkiesende de zyde des Eertshertogen,
tot groot herten leed van zyn Heer Vader/ als vele andere vrome luyden; Ende
laet hem misbruycken met den Marquis Spinola op te trecken/ met de welcke hy/
in Septembri 1614 wint/ gesterckt zijnde met het Spaensche Leger/ de vrye rijcx
stad Wesel
+
†/ die in de heetste vervolgingen des bloet-honts Duc d'Alve, is
geweest een schuyl-plaets der ge- | | | |

§
§ Stem: Pavane Lachrime met den Bas.
MYn Ziele treur'! en doet u klachten! Wend' u
gedachten,
Om over luyd,, Te schreyen uyt,,
Met smert,, U droevig hert!
O Goddelose mensch! Hebt ghy nu u al u wensch?
Als wanneer,, Ghy u Heer,,
Dus helpt voort,, End'so schandig hebt vermoort?
Die naer Godes ware Wet Tot een Koning was geset?
Siet eens wat ghy hebt bedreven,, Ghy moogt wel beven.
Boose, loose, snoode fiel! Wat raet nu met u arme siel?
Myn Ziele treur'! en doet u klachten! Wend'u gedachten,
Om over luyd,, Te schreyen uyt,,
Met smert,, U droevig hert!
O Goddelose mensch! hebt ghy nu al u wensch?
Als wanneer,, Als wanneer,, Ghy u Heer,,
Dus helpt voort,, End'so vermoort?
Die naer Gods Wet,, Tot Koning was geset?
Siet wat ghy hebt bedreven!
Boose, loose, snoode fiel! Wat raet nu met u arme siel?
| | | |
vluchter Christenen. Daer zyn noch eenige andere plaetsen meer by vermeestert. Tot
Santen
† is seker
+ accoort getroffen tusschen de twee t'samen eysschende Vorsten/
belangende haer aenbestorven heerlycke goederen/ doch 'tselve is korts daer aen
gebroken. Binnen Bordeaulx is den achtienden Octobris | | | |
+ 1615 gehouden dobbele Bruyloft
† tusschen Louys de dertiende, Koning
van Vranckryck, met Anna Marie Mauricette, Infanta van Spanjen; ende Dominicus
Victor, Outste Zoon des Konings van Spanjen,
+ met Elisabet
d'Outste Dochter van Vranckryck. d'Hertog van Savoyen
† ende daer nae de Seigneurie
*
van Venetien/ in openbare oorloge komende/ so metten Koning van Spanjen/ als
tegens d'Hertog Ferdinand van Oostenryck van Graits/ etc. hebben de selve hulpe
van volck ende geld versocht aende Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ dat haere
hooge Ed. is toegestaen ende gesonden geworden. Die van Ceulen hebben den 30.
Septembris deses jaers een leelicke daed begaen aen de stad
+ Mullem
†/
omwerpende des selven stads schoone geboude huysen met alle de voornaemste
groote wercken/ ende anders meer. Het verschil
* datter
was tusschen den Hertog van Bruynswijck
† met zyne borgeren/ die oock zijne stad Bruynswijck had belegert/
is geeyndigt/ door de goede middelen die de | | | | Hoog Mog. Heeren Staten
derwaerts hadden toegeschickt. Tusschen de Koningen van Denemarcken
+ ende Sweden/ mitsgaders de Hanssische
steden/ ende de Hoog Mog. Heeren Staten Generael is op dese tydt een naerder
verdrag gemaeckt/ door d'Ambassadeuren/ van haere Majesteyt. In Junio 1616 zyn
de steden Briel
†, ende Vlissingen, alsmede 'tCasteel Rammekens ontlast vande
Engelsche Guarnisoenen/
+ die 'tsedert den Jare 1585 daer in
hadden gelegen/ als verpand zynde geweest aende kroone van Engelant/ voor
sodanige penningen als hare Majesteyt alsdoe verstreckt hadde en d'oorlog te
voeren tegens den wreeden Spanjaerden/ alsoo alle de achterstellen
* by hare Hoog Mog. aende selve kroone volkomentlyck nu betaelt
ende voldaen waren; Het welcke geen kleyne oorsaecke van blydschap ende
vreuchde gaf aen allen getrouwen Patriotten/ haren staet nu vry ende onbelast
vindende van uytlantsche Princen.
Wat worter meer gelieft? Wat isser meer te roemen?
Dan Vryheyt, en te zyn van slaverny verlost?
Ons Vyand most ons selfs Vry' Nederlanders noemen
Eer dat hy zyn begeer en wenschen krygen kost.
Vry syn wy, end' dat blyckt te klaerder noch in desen,
Dat wy de steden die daer waren dier verpand,
Nu hebben vry gemaeckt. God moet gepresen wesen,
Die soo gesegent heeft ons lieve Vader-Land!
Clamaverunt Iusti & Dominus exaudivit eos.
+
l'Eternel est vivant, & mon rocher est benit: & pourtant
le Dieu de ma sauveté soit surhaussé.
+

§
§ Stem: Pots hondert duysent slapperment.
WAer datmen sich al keerd of wend,
End'waermen loopt of staet;
Waer datme n reyst of rotst
*, of
rend,
Daer vintmen, 'tsy oock op wat Ree,
d'Hollander end'de Zeeuw',
Sy loopen door de woeste Zee,
Als door het bosch de Leeuw.
| | | |
In koud' en heete Landen al,
Of Oost, of West, op berg' en dal,
Men van haer spreecken hoord.
Sy krygen menig Schip en Boot
Daer zyn geen volcken, oock hoe groot,
Het dryft haer alles op de hand.
Hoe menig Schip en Schuyt
Beseylter wel dit soete Land?
Of tyd'
* van
hier oock uyt?
Wat vaerter menig of en an?
Wat komt haer niet al voor?
Daer met s' haer handel dryven dan
'tVereenigd' vry-gevochten volck
Maeckt Spanjen d'oorlog' moe,
Sulcx dat hy zynen vreden tolck
Dit Land moet senden toe.
Wie soud' oyt hebben dit gedacht,
Dat d'hoogmoet van Papou,
Dat soo een groote trotse macht
Met and're volck'ren veel,
Hadd' Spanjen oock al me verward,
Hy meynd' hy soud' se slocken op,
Gantsch dempen en verslaen:
Maer't Staten volck op Spanjaerts kop
Daer self haest heeft gegaen.
O Neerland! so ghy maer en bout
U pylen vast gebonden hout,
End' t'saem eendrachtig zyt;
So kan u Duyvel, Hel, noch Doot,
Niet krencken noch vertreen,
Al waer oock Spanjen noch so groot,
Ja 'swerelts machten een
*.
| | | |
In de vermaerde stad Aken
†/ zynde geweest
een opgaerster/ vlucht-plaets ende Magasyn der gevluchte
+ Christenen/ wanneer
de Spaensche tyrannige regeringe in de Nederlanden hard aengesteken ende
uytgebroken was/ is in dese tydt ontstaen een harde vervolginge ende wreede
executie over de gene die vande Gereformeerde religie waren/ alsomen aldaer
ingestelt heeft Spaensch gesinde Regeerders/ die met hard-druckende wreetheden
de God-salige luyden seer hebben geplaegt. In Vranckryck by na tot d'hoogste
macht/ neffens den Koning/ ingekropen zynde eenen Cochino Cochini
† Italianer/ Marquis d'Ancre/ geduerende de minder jarigheyt zyns
Majesteyts/ is de selve/ zyne boose daden nu
+ totten oppersten trap geklommen zynde/ door
schoten geworden/ met syn lichaem daer na verdienste handelende. Door welckers
doot d'Inlantsche troublen /die in Vranckryck dapper
* geresen
waren/ zyn geslist
*; Syn
Huysvrou daer na/ by sententie zynde verklaerd de doot oock weerdig te zyn/ is
mede geexcuteert. Binnen de stad Brussel is den tienden February 1618/
overleden Philips
+ Prince van Oranjen,
&c.
† sonder wettige kinderen na te laten; in wiens plaetse de
Vorst Mauritius, Gouverneur der vereenigde Vrye-Nederlanden, &c. als outste
broeder ende rechte Erfgenaem (by Testamente vanden overledenen) is gekomen/
ende gehult. Over dese voortreffelycke erffenisse hebben de vroome seer verblyt
geweest/ als zyn Excellentie 'tselve waerdig zynde/ van wegen zyne
Godsaligheyt/ ervarentheyt/ deuchden ende kloecke daden/ de heele Wereld door
bekent/ die nu door zyne groote middelen de rycxste ende geeerste Prins der
Nederlanden werd geacht; te meer door dien/ zyne Excellentie met groote
magnificentie
*/ vanden Koning van Groot Britanien al in't begin des Jaers 1613
vereert was met de Koninglycke ordre der Jartiers ofte Caussebants
†. | | | |
Weest vrolick, wenscht geluck de Prins, die van Oranjen
Is Erfgenaem gehult, spyt 'tmoedig trotse Spanjen
End' alle die't benyt. Com vrome! waer ghy syt,
Wenscht uwen Prins geluck! die nu te deser tydt
'tCieraet is van ons Eeuw', de Peerel onser Landen,
Die u gegrepen heeft uyt Spanjens wreede tanden,
Dat Goddeloos gespuys! dat u van goet en bloet
Beroven woud' en gantsch vertreden onder voet.
Bid Gode dat dees Prins noch lange jaren leve,
End' dat hy sulcken last hem oock als Moyses geve
Int voorstaen van Gods Volck; met Salomons beleyt;
End' Samsons kracht en macht, met Davids heyligheyt.
Och glory van u tydt! die staet-sieck noch eer-suchtig/
+
Manhaftiglyck verkreegt den tytel van doorluchtig.
Les cieux racontent la gloire du Dieu fort: & l'estendue donne
a cognoistre l'ouvrage de ses mains.
+

§
Stem: O Heere! geeft so lange leeft, &c.
Verciert werd', en ons jeucht verheugt,
Verciert met ware deucht.
| | | |
De sterckste van het Christenryck;
Doet ruymen 't Spaensch geweld Het velt,
Naer synes vyands bloet, Maer doet
End' elck nu meynde hy Was vry
Door 'sPrincen goeden raet En daet,
Bracht in een goeden staet.
Tot wechneminge der Kerckelicker droeviger misverstanden/ ende
swarigheden die nu eenige
+ jaren inde vereenigde Nederlanden
waren opgeresen/ hebben de Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ mettet goet vinden
van haren Gouverneur den Prince van Oranjen, &c. noodig geacht een Sinodum
Nationalem te doen houden/ van vele God-salige geleerde Mannen/ gelyck dat
binnen de stad Dordrecht
† is begonnen inden Jare 1618/
ende in Meyo 1619 geeyndicht; hebbende gemaeckt onderlinge ende over een
stemmende resolutien ende besluyten/ tot hanthavinge ende voortsettinge van de
ware Gereformeerde leere. Anna
† de Huysvrou des Konings van Groot Britanien is gestorven den
twaelfden
+
| | | |
+ Marty 1619; ende den twintigsten der selver
Maent den Keyser Mathias
†, in wiens plaetse by de
meeste stemmen in't Keyserlicke ampt gekoren is Ferdinandum
† Hertog van Oostenryck ende Graits, &c. te
vooren Koning van Hongeren ende Bohemen. Om dese verkiesinge wille/ mitsgaders
om andere
+ redenen/ die de
Hongeren ende Bohemen in druck verspreydeden/ hebben die van Hongeryen ende
Bohemen den gemelden Ferdinandum verworpen/ ende hebben de Staten van
Hongeryen/ Moravien/ Silesien ende andere aengrensende Landen voor haren Koning
aengenomen den Prins Bethlem Gabor
†. Die van Bohemen verkoosen voor haer/ Fredericum de vierde
†, Palsgraef op
den Rhyn, &c. getrout hebbende de Dochter des Konings van Groot Britanien/
de welcke met zyn Huysvrou voor Koning ende Koninginne des selven Rijcks mede
verklaert ende gekroont is. De Keyser/ gestijft
* zynde
door den Paus
†/ den Koning
van Spanjen ende andere Papistige Heeren/ met macht van volck ende geld/ steld
hem hier tegens met een Leger/ geleyd door den Grave van Buckoy
†/ die d'Eertshertogen van | | | | Brabant/ etc. hem hadden
bestelt
*/ in't
Koningryck van Bohemen/ desgelycken mede door een leger
+ vanden Velt-Oversten Marquis
Spinola/ bestelt in de Palts ende Duytschlandt. Ende neemt de Keyserlycke
Majesteyt also voor de Hongeren/ Bohemen/ ende de Duytsche Vorsten/ die hem
tegens waren/ te dwingen tot zyne gehoorsaemheyt. Hier tegens hebben sich
eenige Duytsche Heeren met groote hoopen volcks by den anderen gevoegt/
hebbende verkregen tot haer hulpe van de Hoog Mog. Heeren Staten Generael een
hoop goede Ruyterye/ die den Prins Henrick van Nassou, &c.
† commandeerde.
+ Daer op
vele ende verscheydene schermutselingen ende slagen in Bohemen tusschen de
Keysersche ende des gekroonden Konings van Bohemen zyn gevolgt ende gevallen/
doch heeft eyndlyck des Keysers macht d'overhand behouden/ ende 'tLeger des
Konings van Bohemen inde vlucht geslagen; de stad Prage
† (de hooft-stad des Rijcx) ingenomen/
veel moorden ende allerhande moetwilligheden
+ daer in bedreven; Syne Keyserlicke Majesteyt daer en boven
latende doen een schrickelycke harde te vooren-noyt-gehoorde executie
†/ over sodanige treffelycke
Heeren des Lants die in bedieningen van eenige offitien
* haer hadden laten gebruycken/ de
Gereformeerde leere alom uytroeyende/ ende de Paepsche instellende. In Junio
1620 is in den Heere gestorven Graef Willem van Nassou
†,
+
Gouverneur van Vriesland, &c. wiens doot seer beklaegt werd/ zyn plaetse
ende heerlyck ampt is gegeven aen Graef Ernst Casimir
† Broeder vanden
overledenen. Die van Venetien
† hebben in dese tydt
+ eenen extraordinaren Ambassadeur afgesonden naer de vereenigde
Landen/ die seer heerlyck alom (door ordre van de Hoog Mog. Heeren Staten
Generael) ingehaeld ende getracteert
* werd.
+
| | | |
Wie geeft den Rovers toe dat Jacob werd geplondert?
Dat Israel werd verwoest? en dat't op Sion dondert?
Ist niet de Heer die dit soo toelaet, schickt en
doet?
Die uyt syn Hemel stoel ons send een heeten gloet
Van syne grimmigheyd? Wanneermen synen segen,
Syn wet, syn wil, syn woord, verachtet aller wegen,
End' dat elck anders niet als eygen lust betracht.
Och Is'rel dit bedenckt! Och Jacob hier op acht.
Och ick sie dat ick gae hincken
+
In dees' pyn/ helpstu my niet/
En moet Heer sonder op houwen/
Mijne smert en groot verdriet.
O Dieu fort! Je t'invoque, d'autant que tu as accoustumé de
m'exaucer: encline ton aureille vers moi, escoutemon dire.
+
Sancte parens, nullos cuius clementia fines novit, Vocantem
& destitutum respice.
+

§
§ Stem: Com sheap Herders deck jour heds, &c.
LAndsaten altemael, Com treed hier voor wee moed'lick;
Schreyt met een droeve tael, U hert nu uyt, end'spoed'lick
Bid God dat hy beschick, Van boven uyt de wolcken,
Troost, hulp, End'oock verquick Dees arm'bedroefde volcken.
| | | |
De Tiranny gantsch wreet Heeft ingenomen 'trycke
Van B'hemen/ och draecht leet, Ghy vroomen algelycke!
Doet treur-gewaden aen End' laet u dese smerte
Toch in u siele gaen En't binnenst' van u herte.
Och ongeluckig Praag! Hoe werd ghy nu geschonden?
Wat heeft de Spaensche plaeg Al volck in u verslonden?
Wat baet nu al u sterckt? Wat baet u groote machten?
Als God niet mede werckt 'tSyn al verloren krachten.
Wie dat hem meest verlaet Op menschelyck vermogen,
Die word dick
* inder daet
Wel aldermeest bedrogen:
Maer die op God vertrout En houdet syn geboden,
Sulck een het Veld behoud In alle zyne noden.
Och sondaer, 'tis u goet! God wil u so castyden,
Om u tot rechte boet Te brengen door het lyden:
Lyd maer geduldelyck, 'tEn sal niet altydt dueren,
God sal sorgvuldelyck U saeck ten besten stueren.
Het 12 Jarig Bestant ofte stilstant van Wapenen/ gemaeckt in den
jare 1609 tusschen den Koning van Spanjen mette Eertshertogen ter eenre/ ende
d'Hoog Mogende Heeren Staten Generael der vereenigde vrye Nederlanden/ ter
anderer syden/ uytgaende ende te verschynen
* komende den eenentwintigsten Aprilis 1621; hebben den Koning
voorsz. met de Eertshertogen afgeveerdicht na 'sGraven-Hage d'Heer Petrus
Peccius
† als haren
Ambassadeur/ ende Herault. Den drieentwintigsten Marty 1621 heeft den selven
zijne propositie/ soo mondelinge als schriftelijcke gedaen/ inde vergaderinge
der Hoog Mog. Heeren Staten Generael; wesende vol van onbeschaemde stoutigheyd
*/
ende Spaenschen hoogmoet beneffens groote kleyn-achtinge der Hoog Mog. Heeren
Staten. Ende also de selve gedenck-waerdig is; ende een nieu fondament van
oorlog legt/ so sullen wy den Leser de selve hier kortelyck verhaelen. Den
inhout was: hoe dat d'Eertshertogen (uyt ingeborene medelydenheyd over haere
ondersaten) ingenomen zynde met een yverig gemoet om alle oorlogen ende
swarigheden die nu voor de deure stonden/ te vermyden/ ende voor te komen; de
Hoog Mog. Heeren Staten aenradende waren (om tot eene vaste vrede te komen) dat
zy souden/ een overslag
* maken/ hoe
sy alderbest wederom haer souden willen begeven (met d'andere partyen ende
leden van Brabant/ Vlaenderen etc.) | | | | in een lichaem/ ende onder een
hooft; daer door sy (gelyck zy voor de Nederlantsche beroerten waren) mochten
in vreedsame eenigheyd ende gerusten voorspoet komen/ onder de bekentenisse
* van
hare natuerlicke Princen: tot 'twelcke hare Hoog Mogentheden gesint zynde/ ende
in voorder handelinge van accort also willende treden/ souden hare Hoogheden
verstaen tot alle billicke/ ende redelicke conditien/ ende bethoonen hare goede
genegentheden/ ende oock versekeren des Konings van Spanjen harer Hoogheden
Broeders toestemminge van alle 'tgeene verhandelt soude werden. Op dit
onverwacht ende vermeten voorstel/ hebben de Hoog Mog. Staten Generael
mondeling ende schriftelick den selven Peccio geantwoord/ den sesentwintigsten
der selver Maent: Dat de Hoogheyd ende souverainiteyt van't
vereenigt-vry-gevochten-Nederland/ ongetwijfelt ende buyten alle dispute ende
wederseggen/ was in elcke Provintie in't besonder; ende hebben haere Hoog Mog.
'tselve altyts tegens eenen ygelyck die sulcx in twijfel wouden trecken houden
staende; Gelyck sy oock by den Keyser/ Koningen/ Chur ende Vorsten
* als andere Potentaten ende Republycken daer
voor erkent waren/ in wat handelingen ende verbonden zy mette selve getreden
zyn; jae by d'Eertshertogen selfs in't verdrag van't
twaelf-jarig-haest-verschynende bestant/ daer van oock de acten onder hand ende
segel met alle vastig-heden/ so des Konings als der Eertshertogen/ hare Hoog
Mog. zijn overgelevert. Dat derhalven/ dewyle dit voor al de Werelt so klaer is
als den heldren dag/ dese voorstellinge hare Hoog Mog. vreemt/ onredelick/ ende
by nae onlydelyck
*
dacht te wesen; harer Hoogheden meyninge (om wederom in handelinge van vrede te
treden) bevindende soodanig te syn/ dat de selve/ in plaetse van vrede/ veel
eer oorsake gaf/ ende den weg baende om't vyer der oorloge veel heftiger ende
brandiger t'ontsteken als oyt te voren/ ende 'tgantsche Land in vier ende
bloedt te stellen. Alsoo desen handel regel-recht gaet/ ende stryd tegens de te
vooren-bekende/ ende besegelde souverainiteyt/ ende de Hoogheyd deser Vryer
Landen/ die hare Hoog Mog. tot noch toe so loflyck in so swaren oorlog/ met so
veel bloets/ ende periklen hebben houden staende/ ende (met Godts hulpe) hopen
te blyven houden/ daer vooren zy oock noch bereyt zyn ende blyven sullen/ haer
goet ende bloet op te stellen. Daerom alsoo haer Hoog Mog. so een onverwachte/
onrechtmatige/ ende onnabuyrlicke propositie niet en konnen toestaen; als
smakende naer een onlydelicke wreetheyd/ aldus doende over haer hooft hangende/
beneffens een groote oneere voor alle Monarchen/ Koningen/ Potentaten/ ende
Republycken die mette selve/ als met eenen souverainen staet/ hebben gehandelt:
soo ist dat zy oock nootsakelick moeten rond uyt verklaren: Alle die
d'opperheerlyckheyt deser Landen willen bestrijden/ of andre Princen toe
eygenen/ ende maer eenigsins naer yet wat desgelycx is smakende/ sullen
werden | | | | gehouden inhabil
* ende
onbequaem om in eenige handelinge met haer Hoog Mog. toegelaten te worden.
Peccius voor't lest aenseggende: hoe dat d'Eertshertogen op de menigvuldige
rechtvaerdige klachten by haer Hoog Mog. gedaen; geen vergenoeginge noch was
geschiet; Dat het tractaet van Trefves punctuelick by hare Hoog Mog. was
nagekomen/ doch by den Spaenschen Koning ende d'Eertshertogen niet: Met welcke
antwoorde Peccius nae Brussel vertrocken is.
Is dit ons vry gekent? en't geen g'ons hier te voren
Soo heylig hebt op trou met eede vast gesworen?
Foey trouweloosen hoop! Wat syt ghy voor gebroet?
Die spreeckt en anders denckt, ende meynt niet wat ghy
doet?
Bedriegelycken gast! ghy songt en spraeckt wel anders,
Geleden twalef jaer, doen ghy den Nederlanders
De Pen in handen gaeft, om selfs te stellen in
Haer vry gevochten recht, naer haren eygen sin,
End' alles wat dat meest mocht t'haren besten strecken:
Maer 'tis nu openbaer dat g'haer hebt willen trecken
Int Spaensche slavisch jock, met een vermomt gelaet.
Foey die so met bedrog en valscheyt omme gaet!
Fidei abrogatione omnis humana societas tollitur.
+
Les Espagnols ne se peuvent d'esaccoustumer de leurs practiques
ordinaires.
+
Weest niet te prat; al hebje wat:
Want 'tmooye weer/ neempt licht zijn keer.
| | | |

1 Paus van Roomen. 2 Koning van
Spanjen. 3 Nederlantschen Leeuw. 4 Prins van Oranjen als
Gouverneur, &c. 5 Petrus Peccius. 6 Olyftack of voorgestelde
vrede. 7 'tSwaert of gedreygde oorlog. 8 De Lance van de
Nederlantsche vryheydt ende Previlegien, daer aen hangende 9 De
afgedaene Mom aensichten.
| | | |

§
Stem: Schoonste Nimphe van het Wout. Of: Quand ce beau printemps je voy,
&c.
SUllen ons verbluffen dees',
Eerst om Treves
* ons versochten?
End'so liepen eer sy 't woord,,
Van ons Staten krygen mochten?
Selfs de penne quamen dragen,
Ende seyden schryft alsnu
Goet mach zyn en best behagen.
Die, eer dat hy kreeg syn wensch,
Synen hoogmoet moste breken.
End' ons Landen kennen vry
*
Nu niet meer en hadd' te spreken.
Daer op 'sKonings groot signet
*
Als oock dat van haer hoogheden,
Op dat m'alles toch op trou
Maer Maraen verdraeyt hier in
Hy en vraegt na recht noch reden;
Hy is, als van outs, soo noch,
End' vol ongerechtigheden.
Aen des Werelts ander end
Syn verkeerden snooden wandel,
Syn beloft, zyn eed en woord,
Synen boosen loosen handel.
Doch de Heer, die dit al siet,
Tot zyn voorgenomen boosheyt
Eens vergelden zyn God'loosheyt.
De voorstellinge Peccii/ met d'antwoorde der Hoog Mog. Heeren
Staten Generael/ daer op gevolgt/ heeftmen noodig geacht al de vereenigde
Nederlanden door in druck
† openbaerlyck uyt
te geven/ ende | | | |
+ op de stads poorten te doen placken/ op dat een yegelyck hier
van rechte kennisse soude mogen krijgen. Dit alles heeft soo veel te wege
gebracht datmen by nae alle d'Inwoonders der vereenigde Provintien (van wat
gesintheyd ende religie die waren) met eenen yver ontsteken heeft gevonden/ om
liever in een wettige oorlog te treden/ als in sodanigen voorgeslagen/
bedriegelycken ende vermeten handelinge metten Spanjaert ende de zyne te komen:
want het Mom-aensicht vanden Spanjaerd ende des Eertshertogen nu af zynde/ elck
een gemerckt heeft dat haer oogenmerck is ons t'samen te brengen onder haer
tyrannig jock/ gelyck sy van outs altydt voor hebben gehad. Hier over dan zyn
hare Hoog Mog. met haren Gouverneur ende de Regeerders der bysondere
Landschappen ende Steden van raed en advijs geworden alle middelen aen te
wenden om sich tot een rechtvaerdige oorloge te bereyden. Krygen derhalven de
Colonnellen/ Ritmeesters/ ende Capiteynen last om hare Cornetten ende
Compagnien te verstercken/ doende de trompetten ende de trommelen over al
slaen/ elck gewillig vindende hem in dienst der selver Heeren te begeven. Men
boude nieuwe schepen van oorloge/ ende d'oude werden toemaeckt
* ende
gesonden naer de Vlaemsche kusten/ om den toevoer in des vyands steden te
+
beletten/ ende ging dus den krijg wederomme aen. In den Hage syn onthalst
† op den seventienden Aprilis 1621/ verscheyden aensienlycke
persoonen/ die by den Spanjaert waren omgekocht om hem verradelyck te leveren
de stad van Thiel/ met de Schans vande Vooren.
Waeck op, o Batavier! Laet over al Trompetten
En trommelen doen slaen; Wilt eerstdaegs wacker letten
Op't monst'ren van u volck; vervult de lege plaets
Van u soldaten al, met kloecke gauwe maets,
Te Water en te Land; Laet alles toch versorgen
End' op syn hoede syn; want 'tis ons niet verborgen
Hoe onsen vyand loert, om met syn groot geweld
Te vallen in ons Land, te slaen ons uyt het veld.
Iustum bellum iniquae paci praeferendum.
Delivre ton peuple, & beni ton Heritage, & les repais
Seigneur, & les surhausse a tousiours-mais.
+
Noyt schrickt een vroome Ziel in zijne tegenheyd
*:
+
Hy klimt haest weer om hoog die nu verslagen leyd.
| | | |

1 De Vrye Nederlandtsche Leeuw met de Previlegien
der Provintien. 2 De Prins van Oranjen, Gouverneur, &c. 3
Colonnel of Ritmeester. 4 Trompetters ende Trommelslagers,
vercondigende d'aenneminge van Volck. 5 Middel van gelt, by
de Heeren Staten goordonneert tot hchtinge der selver. 6 Nieuwe
oorlog schepen, op't stock staende te bouwen.
| | | |

§ Stem: Courante Serbande.
GHy heerscher van het Spaensche bloedig Ryck,
Ghy zyt te recht den Achab gantsch gelyck,
Ghy die niet als met loosheyt omme gaet,
End'pleegt, als hy, met valsche luyden raet;
Hy nam onwettig' oorlog'aen,
Het welck hem niet is wel vergaen;
End'hoe ghy varen sult op 't lest,
Dat sult ghy selfs gevoelen best.
Hoe moogt ghy noch so boos syn en verkeert,
Ghy sult toch noyt verkrygen u begeert,
Ghy kont de vroom', ô snoode Goddeloos!
Niet dempen
* toch,
al waert ghy noch so boos.
De Heer is haer een stalen muer,
Die haer oock niet verlaet een uer;
Dies zy niet eens versuft en staen,
Maer tegen u de trommel slaen.
Ons vryheyd hier, die God de Heer ons geeft,
Elck voorstaen sal so lang hy adem heeft;
Wy sullen voor ons vrou en kind'ren staen
So lang wy op ons beenen konnen gaen;
So lange dat, die daer so dorst
Naer onse bloet, door d'Opper-Vorst
Selfs omme kom, en henen vaer
Daer hy ons wenschet alle gaer.
De Spaensche uyt Duytschlant weder vertrocken zynde
†/ nemen de Eertshertogen
met hare macht nu yet groots voor in dese vereenigde Provintien aen te rechten.
De Prins van Oranjen/ etc. dit merc- | | | | kende/ heeft sich met het leger
der Hoog Mog. Heeren Staten gaen leggen onder de oogen des vyands
+ ontrent Wesel
†/ die daer door des vyands voornemen belet. Op dese tydt syn
gestorven den Koning van Spanjen Philips de derde
†/ ende oock den Eertshertog
Albertus
†/ welckers doot
ten deele oorsaken waren waerom de Spaensche aenslagen zyn naer gebleven. Op
het versoeck van de Staten van Vlaenderen is de Hertoginne met haren raed/
bewogen een Leger van ontrent 12000 Mannen te brengen in Vlaenderen/ om daer
mede te vermeesteren Sluys/ Aerdenburg/ Ysendijck ende ander plaetsen/ leggende
onder't gebiet der Hoog Mog. Heeren Staten; des is 'tSpaensche leger (in
Septembri 1621) geleyd om te passeren eenige kreken/ ende so te geraken in't
Eyland van Casand
†/
het welcke vermeestert
+ zynde/ hadden zy de stad Sluys rondom
konnen beleggen ende besluyten/ jae eyntlick veroveren. Maer het heeft den
sorg-dragenden Godt belieft soo een langen ende hard-stormenden Hemel te geven/
dat des vyands voornemen niet tydelick genoech konde werden int werck gestelt;
te meer also ondertusschen twee Compagnien soldaten aldaer zyn in gebracht/ te
voren van geen guarnisoen versien zynde. Het gebeurde korts daer aen dat des
vyands leger aen marcheerde by nachte om't selve Eyland aen te doen/ doch in
het donckerste des nachts is soodanigen glinsterenden ende ongewoonen licht
+ ende glans opghestaen/ meer dag
als nacht ghelyckende/ dat den vyand verschrickt synde/ weder te rugge treckt;
zynen aenslag alsdoe ontdeckt werdende. De Heeren Staten van Zeelant hebben
terstont alle neerstigheyd gedaen om dit eyland met meerder hulp van volck in
alder haest te versekeren/ eenige dijcken door steeckende/ op dattet Zee-water
mede mochte wacht houden/ ende des vyants aenkomste verhinderen. Dit afwijcken
vanden vyand ende de buyten gewoone behulp-middelen die God/ so by dage als by
nachte/ hier toe hadde bestelt/ gaf oorsake om God daer over hoogelyck te loven
ende dancken; als mede over de groote schatten
† die de schepen van oorloge op de kusten van Vlaen-
+
| | | | deren hadden bekomen/ veroverende eenige schepen vanden
vyand die seer ryck in Spanjen geladen/ haer ingenomen silver ende andere
kostelyckheyd in de Vlaemsche havens des vyands meynden te brengen; d'welck
seer wel heeft te passe gekomen tot betalinge van der Heeren Staten soldaten.
De
+ Zeeusche Admirael
† is mede
t'huys gekomen/ tien maenden lang uyt geweest zynde/ komende van de Strate
Gibraltar/ alwaer hy de Turcxsche rovers hadde gedwongen/ onse
coopvaerdy-schepen aldaer haren cours nemende/ vry te laten varen.
Vreest, dient en eert den Heer, die boven maten schoone
Schiep door zyn wysen raed des Werelts wyde rond,
Die als een schoon Tapyt, breyd' uyt des Hemels throone,
Die alles watter is gemaeckt heeft en gegrond.
Vreest, die den blicxem maeckt, en't donderens geklater,
Die't Meyr syn palen steld, daer't niet mach buyten
gaen,
Die wint en stilte maeckt; die droogte geeft en water:
Vreest (seg ick) desen God, so kan u niemant schaen.
O ter beatum quem Deus aetheris fido tuetur praesidio.
+
Dit vollick is gelyck den appel van Gods ooge;
+
Wie die raeckt aen/ die raeckt den heerscher die om hooge
Garde moi comme la prunelle qui est en l'oeil, & me cache
sous l'ombre de tes ailes
+.
| | | |

Stem: La piquarde.
Slaept noch sluymert, maer siet wel
Al der boosen quaet op-stel.
Krencken konnen niet een hayr.
'tMoet alles, merckt toch aen!
Tot zyns Scheppers dienste staen,
Ebb' en Vloet, end' Son en Maen.
Moet hem dienen metter vaerd.
*
'tVier de vrome 'snachts verscheen,
Als zy wouden trecken heen.
End' 'sdaechs met een wolck
Daer haer vyand in versmoord.
Die steets voor ons waeckt so seer
En geholpen heeft nu weer,
Corts
* meend' inder nacht,
Sterck te vallen in Casand.
De Hoog Mogende Heeren Staten Generael verstaen hebbende/ dat den
Spaenschen Koning groote gereetschappen
* maeckte/ ende een uytnemende macht van volck versamelde/
om de vereenigde Landen aen te vallen/ bevelen door het gantsche Land/ staende
onder haer gebied/ verscheydene bid-dagen te houden/ om God te voet te vallen
dat hy de gedreygde straffen van hun Land afkeeren
+ woude/ ende 'tselve beschermen tegens eenen so wreeden ende
machtigen vyand; willigen derhalven | | | |
+
schattingen in; verstercken hare compagnien te voet ende te paerde; maken vele
beschanssingen/ so in Vlaenderen
†/ als op andere plaetsen
ontrent 'sHertogenbosch. De strenge ende harde koude Winter
†
+ op desen tydt gevallen/ veroorsaeckende onder de
guarnisoenen ende soldaten een seer groote armoede/ heeft vele mede doogende
Koopluyden ende Borgers der stede Middelburg ende elders bewogen/
een goede somme geldts te versamelen/ daer mede koopende groote menigte van
wolle koussens/ hemden/ pij-cappen ende andere nootsaeckelyckheden/ die zy den
behoeftigen nae hare schanssen
+ ende plaetsen toeschickten. Om des vyands naderinge te
beletten in Vlaenderen/ syn/ naer goet vindinge/ meer polders door gesteken. In
Februario 1622 heeft den vyand na een lang beleg/ verovert de
+ stad Gulig
†. De
moedige Prins Hendrick van Nassouw'
†/
Generael van de Ruyterye der Hoog Mog. Heeren Staten/ heeft eenen treffelycken
tocht gedaen met 33 Compagnien peerde volcx/ ende sommig voetvolck, in Mayo
1622/ door kleyn Brabant ontrent Leuven/ Brussel/
Mechlen/ Antwerpen ende Lier/
brantschattende eenige Dorpen/ Kloosters ende Huysen/ ende is sonder eenige
geleden schade/ weder gekeert. De Prins van Oranjen
† te velde leggende als Gouverneur
vande Hoog Mog. Heeren Staten Generael/ met een goet leger/ hout het machtig
vyands leger in toom/ ontrent Wesel gelegen/ 'twelcke yets groots dreygde te
willen aenvangen. Tot Breda ende inde plaetsen daer ontrent zyn
+ aengekomen de kloecke Helden/ Hertog
Christiaen van Bruynswyck
†/ met den Graef Ernst van Mansvelt
†/ ende hare troupen te voet ende te paerde/ die uyt des
Pals-Graven land waren gekomen door Lutsenburg ende Henegouwe/ hebbende beset
geweest van een Spaensch Leger/ daer Don de Cor- | | | | dua
†bevel over hadde/ vergeselschapt met veel duysenden
Boeren; daer zy seer victorieuselyck door geslagen waren/ arriverende onder de
beschuttinge van de Hoog Mog. Heeren Staten Generael; de gemelde Hertog synen
eenen arm achtergelaten hebbende. De vyand/ een grooten hoop volcx onder den
Marquis Spinola/ ende Don Louys de Velasco
†/ by een brengende/
is den seventienden Julij 1622/ des Sondaegs gekomen ontrent Bergen op
den Zoom/ wel wetende dat daer weynig guarnisoen binnen
+
+
+ was; als wanneer
sulcken grooten onweder opstond uyt den Noord-Westen/ dat den vyand daer door
verhindert werd yets spoedigs/ als hy hadde voorgenomen/ aen te tasten
*; Dies hy naer Steenbergen treckt/ ende 'tselve met accoord
*
verovert. De Heeren Staten van Zeelandt alder eerst vernemende het voornemen
van Spinola/ hebben terstont binnen Bergen gesonden eenige vendelen knechten/
ende de Hoog Mog. Heeren Staten Generael met raet vanden Prins van Oranjen
korts daer aen een groote menichte van soldaten daer in beschickt/ onder't
gebied van kloecke Colonnellen ende Capiteynen/ mitsgaders allerhande voorraed
van ammonitien ende vivres
*/
oock ingenieurs/ bequame persoonen tot mineren
*/
ende gedeputeerde uyt den Heeren Staten/ om op alle saken te beter te letten
ende ordre te houden. Daer zyn wonderbare dappere uytvallen gedaen/ treffelicke
buyten-wercken gemaeckt/ als noyt te vooren meer gemaeckt zyn. De vyand des
niet tegenstaende heeft evenwel so dapper genadert/ datter verscheydene
buyten-wercken dicht aen den anderen geraeckten over weder syden/ met mynen/
vyerwercken/ ende sware aenvallen/ veel volcx verliesende. De Spaensche geen
compassie
+ hebbende/ met haer eygen volck/ hebben haer paerde volck gestelt/
om't voetvolck tottet stormen op stercke bolwercken/ sonder gemaeckte bressen
/aen te jagen/ onaengesien het wel flanckerende grof geschut/ met den musketten
ende roeren/ dapper op haer afgelost werden: ende yemant komende af te wijcken/
werd' terstont van zyn eygen volck ende ruyterye dootgheslagen; 'twelcke
oorsaecke gaf datter seer veel volcx quam overgeloopen. De Hoog Mog. Heeren
Staten/ gesterckt mette aengekomen troupen van Bruynswijck ende Mansvelt
†/ versoecken haeren Gouverneur de Prins van Oranjen hem
te | | | | bereyden tottet ontset der belegerder stad/ daer over groote
gereetschappen gemaeckt werden/ ende soo langhe bid-dagen
†
gehouden; als 'tleger van haer Hoog Mog. te velde was/ om God vieriglyck om
+ den welstand deser Landen te
bidden. Daer over de strijtbare Prins van Oranjen met het gemelde Leger
opgetrocken is uyt de stad Breda nae Rosendael; alwaer hy 'tselve nederslaende
op alles goede ordre stelde/ soo int marcheren/ als 'tgene dienstig mochte zyn
tottet voorgenomen ontset. De Marquis Spinola versterckt hem oock mede so seer
mettet Leger van Don Cordua/ ende met de troupen van Graef Hendrick vanden Berg
†/ dat hy geacht
werd wel 60000 mannen sterck te wesen; Maer des niet tegenstaende/ nu
verseeckert zynde vande aenkomste des Princen van Oranjen/ is hy den derden
Octobris 1622 van de stad getrocken/ doende verbranden alle zyne hutten ende
geboude huysen/ achterlatende vele siecken. Ende is also dese stad (na
belegeringe van elf weken/ ontset geworden/ de vyand daer voor verloren
hebbende/ syne verloopene soldaten daer onder gereeckent/ meer als
+ 16000 menschen. De
Prins van Oranjen vernemende dat den vyand geweken was/ daer over hy hem seer
verwondert/ komt den vierden October binnen d'ontsette stad/ ende bedanckt seer
beleefdelyck de gecommitteerde Raden/ Gouverneur/ Colonnellen/ Magistraten/
Capiteynen/ gemeene soldaten/ ende de Borgerye/ voor hare gedaene trouwe
diensten. Ende alle de buyten-wercken (die boven gewoonte treffelyck waren) met
groote verwonderinge gesien hebbende/ is des avonts weder nae zyn
+ leger
getrocken; Den sevenden October Steenbergen wederom brengende aen der Heeren
Staten zyde. Hier door is den Spaenschen hoogmoet seer gestuyt/ ende zyn
vermeten poffen
* ende roemen
gantsch ter neder geslagen. Ende zyn hier over/ het gantsche geunieerde Land
door/ met groote blyschap hertelycke
+
danckseggingen tot God onsen verlosser gedaen. Geduerende dit beleg/ des vyands
volck uyt Lingen ende Grol
† eenen inval doende inde landen onder 'tgebied der Hoog Mog.
Heeren Staten/
+ zyn de selve een deel geslagen ende meest al gevangen
geworden. | | | |
Wel onverset'lyck hooft! wilt ghy met paerden rennen
Op eene steyle klip? of met den ossen mennen
Den ploeg op eene rots? bedenckt u saken wel,
Ghy doet verlooren werck: want die daer heeft bevel
Van Sonne, Sterr' en Maen, end' 'twoeste Meyr bemueret,
Die't al heeft in zyn macht, end'naer zyn wil bestueret,
Soud'die niet konnen doen te niet al uwe kracht?
End' op zyns volcks gebed niet ernst'lyck nemen acht?
Usque dum protegit Deus; frustra oppugnat.
Hoe grondeloos o God! bistu in dijnen rade!
+
Hoe diep is dyn gericht! hoe groot is dyn genade!
La loy de l'Eternel est entiere, restaurant l'ame: le tesmoignage
de l'Eternel est asseuré, donnant courage & sapience au simple.
+

§
§ Stem: Comedianten dans.
MErck,, toch hoe sterck,, Nu int werck,, sich al
steld!
Die 't allen ty,, Soo ons vryheyt heeft bestreden:
Siet hoe hy slaeft,, graeft,, en draeft met geweld!
Om onse goet,, En ons bloet,, En onse steden.
Hoor de Spaensche trommels slaen!
Siet hoe komt hy trecken aen!
Berg op Zoom,, Hout u vroom,,
Stut de Spaensche scharen;
Laet
* 'sLa nds
boom
*,, End'syn
stroom,,
| | | |
'tMoedige, Bloedige, Woedige Swaerd
Blonck En het klonck, Dat de voncken daer uyt stoven.
Beving En leving, Opgeving
* der aerd,
Wonder Gedonder, Nu onder was, nu boven,
Door al't mijnen
* en't geschut,
Dat men daeg lycx hoorde;
Menig Spanjaert in zyn hut
Berg op Zoom Hout sich vroom;
'tStut de Spaensche scharen;
'tHeeft 'sLands boom En syn stroom
Die van Oranjen Quam Spanjen aen boord,
Om uyt het velt Als een Helt 'tGewelt te weeren:
Maer also dra Spinola 'theeft gehoord,
Treckt hy flocx heen Op de been met al zyn Heeren.
Cordua
* kruyd spoedig voort
*,
Sach daer niet te winnen;
Don Velasco liep gestoort:
't Vlas was niet te spinnen.
Berg op Zoom Hout sich vroom,
'tStut de Spaensche scharen;
'tHeeft 'sLands boom En zyn stroom
+Also in desen Jare 1622 verscheydene dingen/ aenmerckens waerdig/
te water zyn voorgevallen/ hier voren noch niet aengewesen; so sullen wy de
selve hier int korte verhalen. In't beginsel deses Jaers/ de Spaensche uyt de
haven ende geule van Oostende in Zee brengende verscheydene groote/ wel
gemonteerde oorlog schepen/ omme den Koopluyden ende Schippers der vereenigde
Provintien daer mede alle afbreuck ende naedeel te doen/ hebben daer mede
aengerecht veele schandelycke moordadige wreetheden/ eenige schepen met het
volck in de Zee doende verdrincken/ andere gevanckelyck
+ wech voeren/ ende wat des meer is. Doch de medelydende ende
mensch-lievende Godt/ heeft dese boosheydt niet al ongestraft gelaten/ alsoo
eene der selver schepen verseylende
*/
is gebleven op de kust van Bretangen; een inde geule van Oostende omgevallen;
van een derde/ op Goijnge
† versuymt
*/ maer een man afgekomen; een op de kust van Schotland/ door den
Heer van Haultain Admirael van Zeelant achterhaelt/ sich willende bergen in de
haven van Lieth
†/ in het uytkomen verbrand ende tot niet
gebracht; een by den Capiteyn Cleuter/ ende ander kloecke Capiteynen aengetast
zynde/ soo reddeloos gemaeckt dattet zyn kruyt in brand stekende/ gesoncken is/
ende sommige | | | | van't volck gevischt/ tot Rotterdam gehangen als doot
weerdige Zee-roovers/ ten getale van tweeentwintig. De wreede Spaensche sulcx
verstaende hebben tot Duynkercken tweeentwintig arme gevangene
+ visschers ende bootgesellen daer tegen weder
opgehangen; den onnooselen alsoo stellende in gelyckheyt met den roovers. 't Is
gedenckens waerdig hoe dat den Capiteyn Alteras
† met noch drie schepen van oorloge der
Hoog Mog. Heeren Staten/ convoyerende eenige coopvaerdye schepen handelende op
Levanthen/ inde middelantsche Zee/ van tweeentwintig Spaensche Gallioenen/
wesende wel voorsien
+ van volck/ geschut ende allerley
voorraet/ zyn aengetast; maer de Spaensche werden van dat kleyne getal schepen
so getracteert dat zy met groote schade ende verlies 'thaerder schande moesten
wijcken; sulcx dat alle de gemelde koopvaerdy schepen inde Nederlanden wel
behouden aenquamen. Inde maend van April 1623 zyn uyt't Goereesche gad 'tseyl
gegaen onder het gebied vanden Generael
+ l'Hermite
†/ elf schepen/gevictuailleert voor drie Jaren/ seer wel voorsien
van volck/ geschut ende andere behoeften; naer dat den Prins van Oranjen met
veel andere Heeren de selve hadden wesen besichtigen; haer reyse werdende
secreet gehouden. Inde maend van October 1623/ de Compagnie van
+ West-Indien
† gesloten zynde/ door
toestemminge van de Hoog Mog. Heeren Staten/ is inde generale vergaderinge der
selver/ voorgenomen tot dienste deser Compagnie een treffelijcke vlote uyt te
rusten/ | | | | om te vermeesteren de Bay de todos los sanctos in
Brasilien/ ende te bevorderen dat d'Ingeboorne ende Inwoonderen van dien souden
werden verlicht met de kennisse des Heyligen Evangely/ verscheydene
voortreffelycke Predicanten ten dien eynde mede sendende; goet ende seer
profytelyck vindende met den Koopluyden aldaer oock te mogen handelen/ ende
haere koopmanschappen met den Inwoonderen der Vereenigde Nederlanden te dryven/
ende te beletten de profyten die den Koning van Spanjen daer uyt jaerlycx was
treckende. De selve Compagnie mede geresolveert zynde noch met andere schepen
te beseylen de Zuyt-zee/ de kusten van Angola/ Guinea/ oock de rivieren
d'Amasones/ Isekebe
†/ ende andere West-Indische kusten/
senden nae de voorsz. plaetsen uyt de vereenigde Landen af/ volgens het Octroy
aende selve by hare Hoog Mog. verleent/ verscheydene treffelycke schepen/ de
Heere wilse segenen tot zyns naems eere/ ende uytbreydinge van des Heeren Jesu
Christi rijcke/ tot bekeeringe veler Heydenscher/ ende ongelooviger menschen/
ende wel-vaerd van ons lieve Vaderlant/ in toeneminge van comercien ende
handelingen/ ende tot afbreuck des erf-vyands van Spanjen/ Amen.
Die't saet van Abraham als sand heeft laten groeyen,
End' met hem een verbond maeckt' voor syn lieve
schaer;
Die Pharo heeft verdelgt, en Is'rel uyt de boeyen
Egypti heeft verlost, en weder veertig jaer
Versorgd' in't woeste land, met alle noodigheden,
Die hen veel lands uytdeylt, de Vorsten daer
uytsluyt,
Geef dat de palen van zyn Kerck in land en steden,
Door 'sWerelts groote rond, haer mogen breyden uyt.
Si Deus nobiscum quis contra nos.
Die op goe mercken seylt Vint selden dat hy feylt.
Le regne appartient a l'Eternel, & il Seigneurie sur les
nations, la posterité luy servira, & sera enrollée au
Seigneur d'aage en aage.
+
| | | |

§ Stem:
Courante Seignor.
WAnneer een heerschend man,
Syn volc, en word haer een tyran;
So mach-men hem wel wederstaen,
End'lustig oock om d'ooren slaen.
Seer wel dat ghy den bloet
Van Spanjen niet en wyckt een voet,
End' naer gaet int West-Indisch oord,
't Welck wraeck roept van zyn helsche moord.
Doen ruymen daer eer lang de baen:
Want die gerechtigheyt bemint,
Het boos volck t'syner tydt wel vint.
Die voor de waerheyd stryd,
Sal boven leggen t'syner tyd,
Al waert oock noch so ongesien
*,
'Ten kan niet laten te geschien.
End' stut de Spaensche tiranny,
Doch krygt ghy flocx geen goeden spoet,
Geeft daerom niet eens op de moet.
Alsoo in Februario 1623/ door last van de Hoog Mogende Heeren
Staten Generael/ was uytgeschreven
+ al de Vereenigde Landen
door/ eenen bede-dag te houden/ daer by de Predicanten ende Leeraren werden
bevolen den volcke voor te houden de straffe/ die God de Heere rechtvaerdelick
over dese Landen scheen te willen laten komen/ soo die niet tydelyck met
verbeteringe des levens/ ende vernieuwinge des geestes werde afgebeden; alsoo
de luyden haer in de sonde so quamen te verloopen/ | | | | als of sonde
langer geen sonde meer en ware/ ende haere quade natuere gelyck in een gewoonte
veranderden/ op dat alsoo Godes goetheyd ende segen voor straffe ons ontmoeten
mochte: soo heeftmen merckelyck gevoelt dat het gebed der geloovigen (volgende
Gods belofte in zyn woord gedaen) niet vruchteloos totten Hemel is gegaen/ maer
men heeft de trouwe sorge des Hemels over zyn gemeente/ ende ons lieve
Vaderlandt vernomen: door dien (naer dat wy eenige dagen een gantsch droeve
locht hadden gehad sonder sonnen-schijn) seer wonderbaerlyck aenden dach is
gekomen/ jae op die tydt
+ als het schelmstuck in't werck soude werden gestelt/ een seer
snoode/ ende Vader-lands-verdervende daet
†/ hier in bestaende/ dat eenige overgegeven boose menschen/
ingeborene deser Landen/ voorgenomen hadden te vermoorden den persoon van den
seer Doorluchtigen Vorst Mauritium Prins van Oranjen, &c. Gouverneur ende
Capiteyn Generael deser vereenigde Provintien/ etc. ende den staet der selver
Landen daer door tot veranderinge ende merckelycke confusie te brengen/ waer
door geen kleyne verslagentheyt/ onder de vroome
Vaderlants-liefhebbende-persoonen is gekomen/ te meer om dat soodanigen snooden
gebroetsel ende wreed gespuys in't herte van ons Vrye lant niet alleen en
woonden/ maer oock ingeboorne deser Landen waren/ daer van men noyt te vooren
geen sodanig exempel
+ hadde gehoort. De
meestendeel van dese Verraders in handen van justitie geraeckende/ hebben loon
naer wercken ontfangen. Over dese ontdeckinge/ als erkomende
* uyt de louter genade Gods/ heeftmen God de Heere (door een
algemeene dancksegginge) gelooft/ al de Vereenigde Landen door.
+ In
desen Jare is mede tydinge gekomen/ hoe dat tot Lonnen
†/ sekeren Jhesuyt seer lasterlyck
predickende tegens de Gereformeerde Religie/ de solder/ van het huys daer hy
zyn predicatie dede/ is in gevallen/ boven op zyn ende veele toehoorderen
hooft/ soo dat hy en ander vele daer onder doot gebleven zyn/ die zyne
Majesteyt t'samen in eenen put dede werpen/ ende begraven: Een exempel/
dienende tot waerschouwinge van alle lasteraers der H. Religie. | | | |
Een stierman, die daer seyld na wyd' gelegen Landen,
Neemt altydt oogen-merck op Caap, en klip, en stranden,
En bakens van de locht, neemt mede boog
* en
kaert,
Compas, en wat hem al mocht dienen op de vaert.
Op dat hy schip en volck te beter mochte vueren
*,
End' door Gods hulp in een behouden haven stueren.
O mensch! saegt g'oock soo toe voor uwe diere siel.
Sulcks dat sy toch door sond tot schip-breuck niet
verviel!
Nunquam carebunt supplicio, qui nunquam carere voluerunt
peccato.
+
O Tyrans florcenez jettez icy vos yeux Contemplez bien ceci,
n'irritez point les cieux!
+
Die al zyn lusten hier ter werelt graeg na speurt/
+
Verquanselt al zyn doen in't geen hy na betreurt.

§
§ Stem: Gaillarde Maurice. Of: Waer mach myn herteken
wesen.
1. MErck toch! wat een duyster wolcke
Van dit Land korts over 'thooft!
Och wat was hen quaets belooft!
Als bedroeft niet schynen kon,
Eer het quaet, En 'tverraet
Over luyd Quam borr'len uyt.
| | | |
2. Grootsheyt, wrake, nyt en toren
Inder vromen goet en bloet.
Wat is dit voor helsch gebroet?
Sulcken tydt Haer heeft bevryt?
3. Sulcken Prins, wiens vaders leven
Voor het lieve Vader-land,
Sulcken Prins, die inden brand
Sich van d'oorlog heeft gestelt
Om te weeren 'tSpaensch gewelt;
Die noch goet Nochte bloet
Noyt en spaerd End' 'tLand bewaerd.
4. So een Prince
*, wiens
victori,
So lang als de Werelt staet,
Ja so lang m'in't aerdsche dal
Eenig mensche vinden sal;
Als een vrind Word bemind.
5. God de Heer, de Prins der Princen,
Moet in alle 'sLands Provincen,
Seer gepresen syn hier voor,
Die van yder werd gehaet,
Heeft gebracht Onverwacht
Aenden dag Door zyn gesag.
+De Prins van Oranjen/Gouverneur ende Admirael
Generael
† der Vereenigde Nederlanden/ naer voorgaende resolutie
van hare Hoog Mog. geeft aen vele ende verscheyden persoonen commissie ende
last/ om haer op haer eygen kost ende perijckel/ ter Zee te begeven/ den
Spanjaert alle afbreuck te doen/ ende goede buyten voor haer te verkrygen/
'twelcke desen Jare soo wel geluckt is/ dat vele kostelycke geladen schepen/
den vyand ontnomen/ inde Vereenigde Landen zijn gebracht/ ende by de Collegien
vander Admiraliteyt
† (nae voorgaende behoorlycke proceduren) voor
goede prinse verklaerd
*; de goederen verkocht ende verdeelt werdende na
de Placcaten daer op gemaeckt. Op dese tydt komt
+ tydinge
uyt Spanjen dat den Spaenschen Koning uyt hoogdringenden noot ysere munte
† hadde laten | | | | slaen: Een sake waerdig by den
Nederlanders t'overdencken/ namelyck hoe wel haer Voor-ouders/ een tyran tegen
te staen/ hebben gedaen/ ende nu noch by hen gedaen werd/ dat zy haren trotsen
machtigen vyand so verre brengen dat hy gedwongen werd zyn gout tot silver/
daer na zyn silver tot koper/ ende nu't koper tot yser te maken. Door den
onlust ende twist/ geresen tusschen de gedeputeerde der Grysons/ zyn de
Voltelynen
† gestelt in bewaeringe vanden Paus van
Romen Gregorio de
+ vyftiende, die de aengevangene oorlog aldaer dede ophouden/den
Hertog van Fiano
† last gevende om volck/ tot deser bewaringe aen te
nemen. De Hertoginne
† als mede hare Hoog Mog. hebben goet gevonden dat alle
vrou-persoonen/ mitsgaders alle jonge luyden maer twaelf jaeren out zynde/
sullen
+ mogen vry ende onverhindert reysen/ sonder paspoort te
versoecken. Die van Thunis/ Angiers/ Bi- | | | | serta
†
+ ende andere Turcxsche steden/veel schepen mede uytredende
*/om
den Spanjaert ter Zee alle afbreuck te doen/ hebben onder andere bekomen twee
Spaensche Galleyen die van Barcelona nae Genua henen wouden/ inhebbende (somen
overschreef
*) 92
kisten met realen van achten
† bestaende in 150 duysent
stucken silvers/ met 300 packen lakens: dese Turcken vervolgende hare victorie/
landen op't eyland Capraia
†, ende nemen aldaer vele gevangens/ die zy
weg voerende tot slaven verkoopen. In Augusto ontmoeten de Turcken een Carake/
komende uyt Oost-Indien/ kostelick geladen/ poogende na Portugael te seylen/
die zy soo lange bevochten/ dat zy den brand daer inne kregen/ ende de
Portugesen hen opgaven; ende naer dat zy uyt de voorsz. Carake veel goederen
hadden gelost/ de menschen weg voerende/ is eyndelyck de selve gesoncken. De
Jongen Koning van Sweden Gustavus
†
| | | | doet neerstigheyd aenwenden tot vol-bouwinge van zyn nieuwe stad
Gottenburg; uyt de welcke hy
+ poogt goede negotie te doen dryven/ so op Spanjen/ als op andere
Landen ende Rijcken. In Octobri heeft de Compagnie van Oost-Indien binnen de
vereenigde Landen verkocht in eenen koop 19000 balen
+ pepers
†/ bedragende in
gelde 45 tonnen gouts/ een sake aenmerckens waerdig/ als noyt te vooren meer in
dese landen gehoort. De Heer Generael Coene
† is mede op dees tydt in't Vaderlant uyt
Oost-Indien
+ aengekomen/ met vyer kostelijcke geladen schepen.
Die God den Heere vreest siet m'in den geest verblyden,
Der boosen herte word gegeten en geknaegt,
En die rechtvaerdig leeft, is als een Leeuw in't stryden,
De Goddeloos die vlied, eer dat hem yemant jaegt.
De geest der vromen is gerust in swaer beproeven,
Maer 'tGod'loos volck geplaegt, seer ongerustig
leeft;
Die God syn Heer bemint, verblyt sich in't bedroeven,
Het Goddeloos gemoet, noyt rechte blyschap heeft.
So maets! slaet handen aen den ploeg;
Ghy siet daer is doch buyts genoeg:
Want 'tis het geit en't lieve gout
Waer door den Speck zyn hoogheyd hout.
| | | |

§ Stem: Pavane d'Espagne.
ALs Christi Bruyd was in den nood,
End'als benout werd totter doot,
'tWelc menig hert bedroefde seer,
So heeft zy noch op God de Heer
Gestelt al haer vertrouwen neer,
End'hy heeft haer geholpen weer;
Wanneer wy zyn in druck en pyn
God is alleen ons Medecyn,
Hy helpet seker en gewis,
Als tyd en stond gekomen is,
Hy doet het boos volck haest ter schand
End' kort'lyck ruymen 'tgantsche Land,
Als hy maer spreeckt een woord,
Soo moet ons Vyand voort.
Och! of (gelyck de Key op't strand
Geeft van de Son een weder-brand)
De Sonne van Gods goedigheyd
In ons verweckt' een weder-steyt
*
Van danckbaerheyt en ware deucht,
Wat soud't ons Ziele syn een vreucht!
Al goet doen meer en meer!
+De schansse genaemt de Pape-muts
†/ gelegen op een eyland in den
Rhijn/ boven de stad Colen, is (naer een hard beleg) by den vyand
verovert. De Prins van Walles/ eenig Zone des Konings van Groot | | | | Britanjen
†/ in het beginsel
deses jaers secretelick uyt Engelant vertrocken zynde/ neemt zyn weg door
+ Vranckryck na Spanjen/ om in echte te
versoecken d'Infante van Spanjen; doch nae dat hy acht maenden daer op gehouden
was geweest/ is met misnoegen van daer weder 'tschepe naer huys getrocken. Op
den weg (onder Engelant) zyn hem vier Duynkercxsche groote Rovers aengekomen/
hem hare klachte doende over vyf Statische
*
oorlog-schepen/ die hen najoegen/ 'twelcke de Prins verstaende/ ontbood hy de
vyf Statische Capiteynen aen zyn boord/ hen gebiedende by hem te schepe te
komen/ ende naer haer wel getracteert hebbende/ heeftse doen opsluyten/ sulcks
dat ondertusschen de Duynkerckers onder zeyl geraeckt/ ende in Zee geloopen
zyn: Eenigen tydt daer na/ de Statische Capiteynen weder uytlatende/ geeft haer
een acte van zyn hand/ om haer by hare meesters t'ontschuldigen/ alsoo de selve
haer seer beklaegden/ dat haren vyand/ die genoegsaem in haer gewelt
* was/ haer nu
was ontseyld. In Vranckryck/ Oost-land/ ende in andere Landen is desen Jare een
groote
+ sterfte geweest/ door de peste/ root melisoen
*/ ende andere besmettelycke sieckten. Inde maent van Meye
begeeft hem den vyand op een stil weder/ met 15 groote Chaloupen
*/ uyt
Blanckenberg naer Zee/ onder eenige arme pinck-luyden ofte
bot-vangers/ vele van haer ghevangen nemende/ ende den
+ Room-pot in roeyende/ voor by Ziericzee nae't
Saeftinger-gat
†/ brenghende de selve binnen Antwerpen. D'oorlog
schepen der Heeren Staten/ hebben mede ontrent dese tydt eenen roover gejaegt
in de Noort-Zee/ die hem bergde t'Aberdijn
† in Schotland/ doch aldaer beset wordende van de gemelde | | | | schepen/ most het opgeven: Maer ter wyle dat onse gasten van hare
schepen aen land gingen/ om
+ met
malkanderen wat t'eten ende drincken/ so laet den Duynkercxschen Capiteyn/
wesende een Spanjaerd/ veel broots backen met fenyn gemengt/ ende vergifticht
bier brouwen/ ende 'tselve met zyn Chaloupe/ door een heymelyck beleydt/ aen
boord brengen/ 'twelcke de Statische achtervolgende/ genomen ende 'tbroot ende
bier voor eenen goeden buyt gegeten ende gedroncken hebben/ maer is haer seer
qualyck bekomen/ niet wetende dat de doodt in de pot was/ van't fenijn ende
vergif alle
+ stervende: een goddeloose daet! De Vorst Hertog
Christiaen van Bruynswyck, een treffelyck leger te velde brengende om de
Keysersche ende Spaensche macht te steuyten: heeft den Graef van Tilly
†, Overste
van het Keysersche leger/ de hoopen van desen Vorst met 5000 mannen/ op't
onvoorsienste/ op't lyf gevallen ende geheel met zyn gantsche leger inde vlugt
geslagen. De Graef van Tilly belegert
+ Lipstad
†/ ende verovert het selve/ neder sackende met zyn leger naer de
geunieerde landen/ op hope
+ van daer yet wat t'synen voordeel uyt te rechten: Maer den
kloeckmoedigen Heldt/ Prins Hendrick
† de Nassouw/ leghert hem met der Staten macht tot Emmerick/ ende
daer ontrent: den trotsen vyand steuytende/ ende 'tVereenigt Land voor inval
bevrydende; waer over men (God alleen d'eere gevende) al de Provintien door/
eenen danck ende bid-dag gehouden heeft/ ten eynde den Almogenden zynen segen
geliefde te strecken over de nieuwe aengevangene West-Indische Compagnie
†/ ende haere schepen (daer van een vlote gereed lag) te brengen ter
gewenschter haven/ als den Vaderlande grootelicx daer aen gelegen zynde.
Der Babiloners macht was eene monarchie
Die uytstack boven al, maer onder d'heerschappye
Is s'eynd'lyck gebracht van't groote Persisch' ryck:
En Persen is daer na geworden haers gelyck.
| | | |
End' onder't jock geraeckt der moedige Romeynen,
Men heeft het Roomsch gesach oock eynd'lyck sien verkleynen:
Wat is toch 'sWerelts goet, daer menig so naer siet?
Niet anders als een wind, vergangelyck en niet.
Noyt wasser heerschappy die in een selfde staet/
+
Gedueriglick beklijft en niet te gronde gaet.

§ Stem: Ballet. Questa dolce Sirena.
HEer! als ick denck aen't goet
Dat ghy ons menschen doet,
Sonderling,, Dan ontspringen myn leden,
Merckt eens o menschen aen!
Voor een werck,, Aen syn Kerck, Om met vreden
Hier t'zynen dienst te gaen.
De kleyne maeckt God groot,
End' hy maeckt Dat weer raeckt In het leven,
Hy lijd den trotsen niet,
Oock hoe seer Hy in eer Is verheven,
'tStaet al in sijn gebiet.
| |