[p. 108]
Tweede boek
Hebdi nu wale vernomen
Die heilige sinte Seruaes,
Ende wie gedaen* sijn leuen was
5
Ende wie dat hi eyn eynde nam,
Nu verneemt wiet daer nae quam.
Doen dat gheschiet was altehant,
Die hunen voeren doer die lant+
Mit heercracht alsoe beraden*
10
Dat sij groten scade daden.
Attila ende die sijne°
Sij besatten* agrippijne
Dat Collen° sent ghenant waert.
Doen quamen daer ane der vaert*
Die god daer gheweechde*.
Die versloeghense alle ghemeyne,
Sij en spaerdenter egheyne,
Allen dat sij daer vonden.
20
Sij te stoerden* ouch nae dien stonden
Tongheren, die meere*.
Wie rijck* dat sij weere,
Sij moeste ommer* verstuert wesen.
Sij en lieten nyemant ghenesen*
25
Der keersten die sy vynghen;
Groot jamer* sij beghinghen
Ane wijue ende ane manne.
Te metze voeren sij van danne
Soe sijs best consten gheramen*.
30
Te metze sij doen quamen
Die coninck mit sijnen knechten
[p. 109]
Opten paeschauont rechte.
Metze dat sij doen besaten°.
Des ontsaghen sij sich vtermaten
35
Die daer waren bynnen.
Sij en mochtens doch nijet ghewynnen,
Des heydenen Conincks holden*
Wie gherne dat sij wolden.
Wennen die heerlike veste.+
40
Doen bedachten sij sich int leste,
Doen hon des leghers* verdroet:
Des was haer torne voele groot
Beide vroech ende spade
Sij woerden des te rade
45
Dat sij rumen* wolden.
Doen sij danne varen solden
Die ouele nae ghebeuren
Doen vielen der stat mueren,
Poerten ende toerne.
50
Dat saghen die hunen gherne.
Doen die muere laghen ter neder
Doe en sat* sich daer nyement weder,
Egheyn keersten, ter weere.
Doen voer dat heyden heere.
55
In die stat balde
Ende sloeghen jonghe ende alde.
Doen sij ghewonnen die ouerhant°
Daer en bleyff nyet onuerbrant
Sonder sinte steffens huys:
60
Dat behoede seluer jhesus°
Want sinte stephanus bloet
Was daer bynnen behoet
Ter eeren sinte Steffaen°.
Men sachen opten choer staen
65
Daer hi tfuyr werde
Ende den choer daer mit gheneerde*.
Doen metze dus verstoert waert
Te riemes namen sij haer vaert.
[p. 110]
70
Wat sijs vonden onderweghen
Dat roufden sij ende namen.
Doen sij te riemes quamen
Toe den seluen stonden
Den duuel sij daer vonden
75
Die ghenant is sathan.
Dien saghen sij op die porte staen.
Der hunen hij daer beyde,
In die stat hijse leyde
Te dien seluen stonden.
80
Sij versloeghent all dat sij daer vonden
Man, wijff ende kint,
Sij en spaerden nyemant sent
Want haer wille voert ghinck.
Die martilie* van hon ontfinck
85
Die heilighe Sinte Nychaes°
Die doen daer busscop was
Ende eyne maghet, hiet entropia,
Die waert mit hoem verslaghen dae.
Doen sij dae den seghe namen
90
Te troys sij daer nae quamen.
Doen sij daer quamen voren
Doen stont daer bouen den mueren
Die busscop sinte lupus,
Bouen die porte in eyn waeckhuys*.
95
Doen Attila daer toe reyt
Ghewapent mit scaren breyt,
Mit scaren ongherechten°,
Die den gods knechten+
Daden mennich onghemach -
100
Lupus den coninck toe sprach
Den ouelen manne toe:
Heer wat koninck bistu
Dattu die keerstene vaes*
Ende vanghes ende slaes
105
Ende soe te woestes* onse lant?
Doen antwoerde die coninck te hant:
‘Ich ben attila, gods vleghel*,
[p. 111]
Ende sijn gheysel ende sleghel*.
Wie bistu? Waer toe vraechs duys?’
110
Doen antworde hem sinte lupus,
Eyn heylich busscop ende gherecht,
Hij sprack: ‘ich ben eyn gods knecht
Ende ben ihesum onderdaen.’
‘Soe mocht dich wale mijne gheysel slaen,’
115
Sprack attila die° bodelinghes son;
‘Doen° mich de porten op doen
Soe laet ich dich huden syen,
Wiltu der waerheit ghien*,
Wie der gods vleghel kan
120
Derschen* wijff ende man.’
Der busscop leystede* sijne bede:
Die poerte men hem op* dede
Hi liet den Coninck° in riden.
Doen waert daer te dien tijden
125
Soe duyster ouer alle die stat
In allen eynden - voerwaer wet* dat -
Daer buten waest scoen dach,
Daer bynnen doncker als die nacht.
130
Dat dede god mit sijnre cracht
Diet herde wael doen mocht.
Den hunen, hon docht
In beiden siden der straten
Soe duyster vtermaten
135
Vanden groten duysternisse
Dat sij waenden - des sijt ghewisse -
Dattet waren hoghe mueren.
Vuter stadt sij voeren
Als sy daer in quamen
140
Dat sij daer nyet en namen
Noch daer nyet en mochten ghescaden:
God en wouds nyet ghestaden*;
Het behuede der gods soen
Doer eer sinte lupoen
145
Ende doer des heilighen mans bede
Die hij decke tot gode dede.
[p. 112]
Attila voer van danne
Toe hant mit sijnen mannen.
Die stadt lieten sij staen
150
Der god ghenade hadde ghedaen
Voer den Coninck heiden.
Doen waert dat heer gesceyden
Daer sij yet moechten ghewynnen
155
Daer sij sich mit generden*.
Sij branden ende sij heerden*,
Nyemant sij en verdroeghen*,
Sij quelden ende sij sloeghen+
Beide man ende wijff,
160
Seer quelden sij hon den lijff,
Die gods vermalendiede;
Heilighe lude ende ghewijede
Alse oft beesten weeren;
165
Sij sloeghense ende worpen
Inden ghore* achter dorpen;
Sij verwoesten° alt lant,
Sij en lieten nyet ongebrant
Sonder triecht daer sinte Seruaes
170
Die helighe man begrauen was:
Dat bescheermde onse heer ihesus;
Ende te metze dat gods huys
Dat sij onuerbrant lieten staen:
Dat bescheermde sinte steffaen;
175
Ende troys die stat
Die sinte lupus gode verbat*:
Des moesten sij ghenyeten*
Dat sijt mit vreden lieten;
Dat was ane* haren danck
Die hunen waren doe balt*
Want sij hadden die ghewalt
Dat sij voele quaets daden.
[p. 113]
Sij waren alsoe beraden*
185
Dat gheweldelijck sij mit scharen
Ouer alle die werelt wolden varen
Ende alle die werelt woude dwinghen.
Des en woude god nyet ghehenghen*
190
Doent heme tijt dochte
Doen hadde hijs schier wandel* ghedoen
Als ghi hier nae sult verstoen
Ende als ich uch wale ghesegghen can:
Het hadde der Coninck karleman
195
Ghesament volcks ende coninck puppijn
Daer was mit hoem, der sone sijn,
Ende voert alle gemeynlijck
Die voersten van vrancrike
Die sich satten* ter were
200
Mitten alre meysten* heere
Dat sij doen gheleysten* mochten.
Weder* die hunen sij vochten
Daer mennich man den lijff verloes.
Die hunen bleuen segheloes.
205
Der hunen was doe eyn groot ghetall
Die doe verslaghen woerden all
Ende ter doot ghebracht mit slaghen:
Des en hoerde ich nye gheclaghen.
God dien gaff men die eer.
210
Doen waert daer vernedert seer
Attelens ouermoet.
Het en was nye doer sijn goet
Want hijs eyn quaet eynde nam;
215
Want edt* compt decke alsoe:
Die sich verheffet alte hoe*
Hij valt decke onsachte neder.
Nu neemen wij onse reden weder
Ende segghen die waerheit.
Ghecrenct* ouer alle gallia.
Voele langhe duerde dit daer na,
[p. 114]
Nae der hunnen heer vaert,
Dat nye te Tongheren° en waert
225
Eynich busscop ghecoren
Sent dat der gods toren
Soe haert ouer hon gheganghen was.
Dat selue datter doe ghenas*
Achter den lande wijde
230
Die waren in denen tijde -
Busscoppen ende gheleerde,
Gheordende ende bekeerde,
Keersten priesters ende leeraer -
En doersten openbaer
235
In die werelt nyet wesen;
Want sij en mochten nyet ghenesen*
Doer die ongherechte diet*:
Sij en lietense mit vreden nyet
Ende sloeghense ende woesten*
240
Dat sij sich berghen moesten
In dat eynode* ende in die holen;
Sij moesten armoede dolen*
Mit dage ende mit nachte -
Want° dat god bedachte
245
Dat hem begonde te erbermen
Dat yamer vanden armen.
Doen des gode dochte tijt,
Die ommer sij gebenedijt,
Te troest* hij doen sande
250
Den luden vanden lande
In dat busdom van Tongheren+
Den meysterloesen jongheren.
Die thouft waren der kerken
Sij begonsten doen te merken
255
Dat die goede sinte Seruaes
In groter werdicheiden* was
Ende sterckte die keerstenheit
Ende dat hem god sijnen arbeit
Te romen soe wale vergalt
260
Doen hem sinte peter° die ghewalt
Mitten slotel doen gaff.
[p. 115]
Sij begonsten te versoeken* sijn graff,
Sijn gods huys sij eerden,
Haren vlijt sij daer toe keerden:
265
Mit trouwen sij dat daden.
Sinte Seruaes dat sij baden,
Den heilighen voersprekere,
Dat hij haer bode were
Te gode van hiemelrike
270
Dat hij ghenadelike
Haer noet bekende
Ende vrede onder hon sende
Want hijt wale vermochte te doen.
Sij baden sinte Seruacium
275
Dat hijs bode* weer
Tot gode onsen lieuen heer
Dat hij doer gods ontfermicheit
Stillen woude haer grote leyt.
Doen sij des begonden
280
Doen was te dien stonden
Groet volck te triecht comen+
Want sij hadden vernomen*
Sinte Seruaes hoechtijde.
Doen quamen sij verre ende wijde
285
Ouer verre ende ouer nae.
Sij dienden sinte Seruaes al dae
Mit groten oetmoede,
Mit alrehande goede,
Mit menghen goeden ghewerke*
290
Mede te zieren sijne kerke,
Mit waken ende mit ghebede.
Eyn schoon teyken doen god dede
Diet wale vermochte te doen,
Hij eerde sinte Seruacium;
295
Doen waert verhoecht sinte Seruaes:
Des auonts doent bedemet* was
Ende verganghen was der dach
Gods ghewalt* men doe sach:
In die kerke te Triecht°
300
Daer scheyn eyn scoen hiemels liecht
[p. 116]
Vreyselijck ende claer
Meerre dan die sonne waer
Den blixeme ghelijck.
Doen woude god sekerlike
305
Sinte Seruaese gesterken.
Doer dat daeck vander kerken
Scheynt oft waer doer tghelas.
Eynre suylen edt* ghelijck was
Gloyende van viere.
310
Dat liecht was herde diere*.
Daer scheyn die grote gods macht:
Dat liecht duerde alle die nacht+
Dat men wale daer af ghesach
Went des morghens op den dach
315
Vroech te mettentijde
Doen die ghebenedijde
God van hiemel wolde
Eren sijnen holde
Seruacium den werden.
320
Dat liecht scheyn van der eerde
Op totten hiemel hoe*.
Des waren alle te samen vroe
Die keerstene die dat saghen
Die in haren ghebede dae laghen
325
Off stonden off saten;
Haers rouwen sij vergaten,
Gheystelike sij sich ghetroesten,
Sij loefden gode den hoechsten
Mit ymmen* ende mit sanghe
330
Allen die nacht langhe
Dat sij nyet en sliepen.
Gode sij aen riepen,
Sij baden sinte Seruacium
Dat hij haer boetscap woude doen
335
Ende voer gode brynghen
Ende hij hon woude verdynghen*,
Die ghenadighe sinte Seruaes,
Die des voer gode werdich was
Dat hijne alsoe eerde
340
Ende sijnen loff ermeerde*,
Alsullich teyken doer hem dede.
[p. 117]
Doen verhoerde god haer bede+
Voele ghenadelike:
Hij sande in eertrike
345
Vroude* ghenade ende vrede.
Doen ghinck die nyemaer ende die rede
Achter lande wijde
Dat god in dien tijde
Sinte seruaes dus grotelijck eerde.
350
Mennich mensche sich doe bekeerde.
Dat die goede sinte Seruaes
Aldus seer gheeert was,
Dat benijde der boese gheyst
Die des quaets sich vrouwet meyst,
355
Die den heiligen man Job° bekoerde
Doen hij heme te stoerde*
Sijn ghesonde ende sijn goet;
Maer sijnen stadighen moet
En mochte hij nyet vererren*
360
Noch ter zielen ghewerren*.
Hij woude ouch sinte Seruaese schaden.
Des en woude god nyet gestaden*
Anders dan hij dat dack
Van sinte Seruaes monster brack,
365
Vander holtenre* kerken,
Die burgher ende die dyenstman*.
Die ontdecte* Sathan.
Dat daeck werp hij ter neder.
370
Eert ghedeckt waert weder
Soe was leden mennich dach.
Op sinte seruaes graff:
Al was dat daeck gheuallen aff
375
God bescermet daer bouen.
Des is hij wale te louen
Dat hijs soe goede waer nam
Dat daer ynne nyet en quam
Des reghens eynich traen*.
380
Des liet ment onghedeckt staen.
[p. 118]
Dat° god daer mede wolde
Sterken sijnen holde
Dat was al openbaer.
Des ghinck die nyemaer
385
Achter lande verre ende wijde
Doen viel inden seluen tijde
Eyn znee° eyselijck ende groot
Des menghen armen man verdroet:
Hi lach meer dan knyes hoe.
390
Doen bescheermde god alsoe
Sinte seruaes sijn graff
Daer hij dat liecht ouer gaff:
Daer op en viell des snees nyet*.
Dat woude god diet beriet
395
Dat men des morghens wale sach
Wie hoghe dat der snee lach
Inden lande ouer all
Ouer berch ende ouer dall
Sonder ane die stat* alleyne
400
Daer der busscop reyne
Ter eerden bestaet* was,
Die salighe sinte Seruaes,+
Doer den welken dat god dede
Dat teyken ane der seluer stede*
405
Ende ander te mengher tijt.
Des moet god sijn ghebenedijt.
Het en is mich nyet wale cont
Hoe langhe dat dit lant sto(nt)°
In dolinghen*, des neempt goem,
410
Ende dat tot denen busdome
Egheyn busscop en waert vercoren
Dat sinte Seruaes hadde daer te voren.
Soe langhe dat eyne consilie waert
415
Te orliens, dat wolde god;
Dat was sijn wille ende sijn gebot
Dat ment beriet ende began.
Daer quam mennich heilich man
Doer trouwe ende doer gherechticheit.
[p. 119]
420
Des die heilighe keerstenheit
Soe seer was verstoert
Als ghij hier voer hebt ghehoert.
Sij woerden des te rade
Wat men best daer mit dade
425
Nae soe ghedanen dinghen;
Sy spraken sonderlynghen,
Die meystere mitten jongheren,
Om dat busdome van tongheren
Dat langhe sonder busscop was
430
Dae der goede sinte Seruaes
Voertijts danne was verdreuen.
Des waest onberaden bleuen.+
Dat was eyn alte boesen raet
Ende eyne grote misdaet
435
Die ane hem was ghedaen.
Soe en doerstes nyemant daer bestaen
Die daer busscop wolde sijn,
Dat daer langhe was anschijn*.
Doen sij god woude vereynen
440
Doen sande* hon god alle gemeyne,
Den heiligen luden in haren moet,
Dat hon allen dochte goet,
Te triecht, daer sinte Seruaes
Ter eerden bestaet* was,
445
Dat al daer dat busdom° weer;
Want heme die tongherere
Doer haer boesheit verdreuen
Dien hon god hadde ghegheuen
Ende hon te trooste was ghegheuen°
450
Ende die hon te troost was comen;
Dat sij sich seluen hadden benomen
Die busscoplike heerlijcheit,
Ende triecht hadde die werdicheit
Daer sinte Seruaes gebeynte lach
455
Ende daer men gods teyken sach.
Dat dae° der stoele waer
Dat waert openbaer
[p. 120]
Doen koes men eynen busscoff
460
Daer nye egheyn en was te voren.+
Daer waert teynen busscop ghecoren
Agricolus, eyn heylich man,
Dies daer alre eerst began.
Doen dat busdom waert beuolen
465
Den heilighen man agricolen
Dient god woude gheuen
Doen berichte hijt alle sijn leuen.
Die keerken dat hij stichtede;
Dat busdom hij berichtede*
470
Mit keersteliken werken;
Inden dienst der heiliger kerken
Leyt* hij gherne den arbeit.
Hi was inder werdicheit*
Dat hij dat monster* deckede weder
475
Daert dake aff was gheuallen neder
Ende vervuylt ende verloren,
Dat nyemant daer te voeren
Nyemant en deckte voer hij daer quam
Want hoem die eer wale betam.
Dat busdom eyn° heilich man
Die was gheheiten maximijn;
Des mochte god gheloeft sijn.
Nae hem was desumatus
485
Ende nae heme resumatus
Ende daer nae eyn, hiet supplicijn
Ende eyn, quyrillus, die naecome* sijn
Die busscop was ten gods huys,+
Nae hem quam Eutherius°
490
Ende falco daer nae.
Sent waren busscoppen dae
Eucharius ende domiciane
Die gode waren onderdane;
Daer nae quam sinte monulf
495
Ende nae hem sinte Gondulff°,
[p. 121]
Die heilighe ende die meere,
Dat* lanck te segghen weere
Van hare werdicheide
Ende all mitter waerheide,
500
Als men in hare legenden siet.
Wij en moghens alle gheseggen nyet.
Ouch en sal ment all nyet laten:
Wij soelen nae der maten
Tot gheisteliken werken;
Hi stichtede die eerste kerke
Die te ludick ye* gemaect waert;
Want hij decke voer die vaert
510
Tusschen triecht ende dynant.
Daer was sijne erue ende sijn lant.
Heerscap ende rijckdom,
Dat gaff hi al sinte Seruacium
Dien hijs wale gonde.
515
Doen hij mochte ende conde
Soe vermeerde hij heme sijne rijcheit.+
Eyns daechs doen hij daer leyt*
Tusschen triecht ende dynant,
Onderweghen hij daer vant
520
Eyne cleyne ghehochte*
Dat heme scone dochte,
Dat ghehochte hiet legia.
Die heer dede maken da
Eyne kerke ende vryen*,
525
Beureden* ende wijen
Den gods onderdanen
Sinte Cosme° ende damianen,
Dat beriet monulf die gods knecht.
Seder waert sinte lambrecht
530
Ghemartelt ane der seluer stede*.
Daer waert die stat* geheylicht mede
Mit sijnen heilighen bloede.
Dat vergalt hem god der goede.
Die heilighe sinte monulphus
535
Berichtede wale sijn gods huys.
Des heeft hij loen ende danck.
[p. 122]
Het waer te segghen alte lanck
Die goede werck die hij beghinck*
Des hij van gode den loen ontfinck.
540
Dat wij hebben wael vernomen -
Ende sijne heilighe nae comen°
Perpetuus ende Euergijs°
Heilighe busscopen ende wijs
545
Ende sinte Remakele, eyn heilich man,
Ende die heilighe sinte theodart
Die ouch ghemartielijt waert,
Die heilighe ende die meere,
Ende ouch die mertelere,
550
Die werdighe sinte lambrecht
Ende nae hoem sinte hubrecht
Die dat busdom van triecht nam*.
Dat was der leste die daer quam°.
Daer nae ouer mennich iaer
555
Ich en weyt wie lange, dats waer,
Dat sinte Seruaes waert erhauen*
Te triecht daer hi was begrauen
Als ich die waerheit vernam.
Nu hoert wie dat daer toe quam
560
Dat hij doen erhauen waert:
Karle hadde eyn heer vaert
Ghemaect mit goeden staden*
Op die heyden die heme daden
Wedermoet* ende onghemack,
565
Des hij sich deckwijle op hon wrack
Dattet hem dede stade*,
Dat sij namen groten schade
In storme ende in strijde.
Des quam hij teynen tijde
570
In eyne verueerlike noet
Ende in groter vreysen vander doot,
Want hij was in eyn lant
Daer hi der heydene voele vant+
Soe onghetallijck bouen maten.
575
Hij en mochtes doch nyet laten,
[p. 123]
Hij en settede sich ter weere.
Ende dat heydensche heere
Des was vtermaten vele
580
Ende dat hij sorghe ende anxte ghewan:
Die heyden hadden wale .XX. man
Altoes teghen eynen den sijnen.
Doen wolde god laten schijnen
Sijne godlijke macht:
585
Karle daer den seghe vacht*
Soe datten god verloeste
Ende die keersten vertroeste.
Daer toe halp hem sinte Seruaes
Des hoechijt dat des daechs was.
590
Doen karle die coninck rijck
Herde oetmoedelike
Des daichs in gods dienste dede
Sijne offerande ende sijne ghebede
Ter eeren gods ende sijnen druyt*,
595
Soe gheboet hij ouerluyt
Den kerstenen alle ghemeyne
Dat sij den busscop reyne
Loefden ende eerden
Ende haren vlijte daer toe keerden
600
Dat sij heme eer daden,
Des waren sij saen beraden+
Want hon des noet was.
Ende die goede sinte Seruaes
Van gode hadde die ghewalt
605
Dat hijt hon wale vergalt
Want sij den seghe namen
Ende mit eeren danne quamen.
Doen coninck karle ende sijne man
Den seghe dae alsoe ghewan
610
Daer hem god dede ghenade
Doen waert hij des te rade
Dat hij sijne boden sande
[p. 124]
In vranckrijke tot sijnen lande.
Doe hem god loeste vuter noet
615
Den busscoppen hijt ontboet*
Clercken ende gheleerden,
Abden ende bekeerden.
Mit goeden trouwen hij dat dede
Ende bat hon mit soeter bede,
620
Den heren van vranckrike,
Ende ontboet* hon vriendelike
Wie dat heme erganghen* was,
Datten god ende sinte seruaes
Vuter sorghen verloeste
625
Ende ghenadeliken trooste.
Hij ontboet* hon sijne holde
Op dat hon god gheuen wolde
Ter zielen dat ewich liecht,
Dat sij voeren te triecht
630
Ende sinte Seruaes den werden
Verhieuen vuter eerden+
Ende hoechden* ende eerden
Ende sijnen loff vermeerden
Want hoem die eer wale betam°
635
Ende hij heme te hulpen quam
Doen hoem des noet was;
Want hem der goede sinte seruaes
Vuter sorghen verloeste
Wijseliken hijt bedachte.
640
Dat karle gheboden* hadde soe
Des waren die keersten voele vroe.
Doen ghinck die nyemaer
Achter* lande openbaer
In mengher stat, daer ment vernam.
645
Doen die meer volquam*
In vranckrike tot parijs
Doen voer° eyn busscop, hiet willegijs,
Willich tot allen goede:
Hij was des te moede*
650
Dat hij wolde varen* daer
Te triecht ende neemen waer
[p. 125]
Die gheystelike voerste*
Off yet daer gheborste*
Dat der kerken messtonde*,
655
Dat hijs sich onderwonde
Ende hijt beteren dede.
Doen voer die busscop ter stede
Te sinte seruaes mitter vaert
660
Eyn kostelike Cyborye*
Doer die ewighe glorie.
Dat chierde die gods holde
Mit syluer ende mit golde;
Daer aen was mennich edel steyn;
665
Dat werck luchde* ende scheyn
Alsoe liecht ende alsoe claer
Als oft eyn spieghel waer
Bouen sinte Seruaes graff,
Dies hoem goeden raet gaff.
670
Dat wolde god ende sinte Seruaes.
Doen die busscop willigis dae was
Gods wille hij vernam:
Eyn alt man tot hem quam
In sijnen vysione
675
Tot hem sprack hij scone: