[p. 1]
Vander feesten een proper dinc1. I.
Teenre feesten was ic ghebeden,
Daer ic vrouwen vele vant,
Hovesch, cuusc, van sconen seden,
Sere behaghel ende achemant.
5
Als ic vernam die scone vrouwen,
Was ic blide int herte mijn:
Hen es gheen soe sconen anscouwen
In die werelt als vrouwen sijn.
Hadde si namelijc gheweest dare,
10
Daer mijn herte altoes na haect,
Ende mi leven doet in vare,
Soe hadde die feeste gheweest volmaect.
Maer neen si niet, dies was ic vele
Te droever in die herte mijn;
15
Ic hoerde na die vedelspele,
Ende ic besach die vrouwen fijn.
Soe vele sagic ende sochte
Al op die vrouwen harentare,
Dat ic sach ene die mi dochte
20
Die mijnre ghelijc oppenbare.
[p. 2]
Si dochte mi hovesch ende vroet,
Ende wel gheraect van haren seden;
Ic ginc te hare daer si stoet,
Ende groetese met hovescheden.
25
Si onfinc mi vriendelike,
Ende groete mi weder sciere:
Dat lone haer God van hemelrike!
Ic vantse hovesch ende goedertieren.
Als ic bi hare was ghestaen,
30
Die mi soe vriendelijc ontfinc,
Quamen die dieners vort ghegaen,
Ende hieten dat men dwoeghe varinc.
Hare hovescheit dede si ane mi:
Dat lone haer God onse vader!
35
Si nam mijn hant ende seide: ‘Gawi
Dwaen, ic ende ghi te gader.’
Ic dede al dat si mi hiet,
Die vriendelike, die mi nam. ware;
Al en was ics werdich niet,
40
Si dede mi setten neven hare.
Dus ghevielt mi bat dan wale;
Met hare at ic ende dranc.
Mids hare vriendeliker tale
Soe en dochte mi den tijt niet lanc.
45
Dor hovescheit, als si wel conste,
Sneet si die moersele voor mi.
Het sceen dat si mi wel onste:
God gheve haer goet waer si si.
Die hovesche dienst vander joncfrouwen,
50
Die te miweert was ghereit,
Bequam mi wel in goeder trouwen.
Wi aten beide dat si sneet.
[p. 3]
Ghevielt noch dat ic sate
Bi eenre joncfrouwe, als ic dede,
55
Ende ic met haer droncke ende ate,
In ate els niet dan si mi snede;
Want die moersele sijn soe soete,
Die joncfrouwen te snidene plien:
60
In hemelrijc die joncfrouwe sien,
Die dus hoveschlijc vor mi sneet,
Ende haer soe vriendelijc dede te mi;
Si en es weder fel no wreet,
Ic ben haer vrient, soe waer si si.
65
Te diere feesten was ghenoech
Van dieren gherechten ende vele:
Elc mochter hoeren sijn ghevoech
Van sanghe ende van vedelspele.
Alse die tafelen opghedaen
70
Waren ende daer geten was,
Nam si mi bider hant saen,
Ende dede mi neven haer sitten int gras.
Die hovesche wel gheracte worde,
Ende die vriendelike tale,
75
Die ic haer te miwert spreken hoerde,
En mochtic niet vertrecken wale.
Ic seide: ‘Lieve joncvrouwe goet,
Gherne soe soudic u vraghen,
Indien dat ic uwen evelen moet
80
Daer an niet en waende bejaghen.’
[p. 4]
Si seide: ‘Neghi, dat ghi wilt, vraegt;
+Ic en saels mi belghen niet.’
- ‘Soe seggic, vrouwe, dat ghi draegt
Minne, die u doet verdriet;
85
Want zonder minne en mochti
Niet ghedoen die hoveschede,
Die ghi ghetoghet hebdt aen mi
Hier ende ghinder te meneger stede.’
Si seide: ‘Wats minne draghen?
90
Nu hebdi bi Gode wel ghedaen,
Dat ghi mi daerof hebdt ghewagen:
Wat minne es, doe mi verstaen.
Dicke hebbic hoeren spreken
Vander minnen harentare;
95
In conste noit bi ghenen treken
Gheweten wat dat minne ware.
Nu doet wel ende hoveschede,
Want en staets niet tonberne,
Ende segt mi dor mine bede,
100
Want ic sout weten gherne.’
Ic seide: ‘Lieve vrouwe mijn,
In wiste u wat seggen hoe.
Over waer willix seker sijn,
Dat ghijt bat wet dan ic doe.’
105
Si seide: ‘God weet! wistic wel,
+In vraeghder omme no en bade;
Ic wilt weten ende niet el,
Berecht mi in nauwen rade.
[p. 5]
Ende of ghi minen wille
110
Niet doen en wilt, doet doer hare,
Die ghi mint int herte stille,
Ende die u leven doet in vare.’
Stappans was ic ghescoffiert sere,
Als men mi van hare ghewoech,
115
Die mi leven doet met sere;
Al lachende sprakic ende loech:
‘Doer miere joncfrouwe ende doer u,
Die mi dunct gheliken hare,
Soe willic u vorvoets nu
120
Segghen wat minne es, hoerter nare.
Nochtan eest mi te sware vele,
Ende elken man die nu levet.
Al baeddijs in uwen spele,
Ic biddu dat ghijs beghevet.’
125
- ‘Her clerc, dies en doe ic niet,
Ic en gheerde noit dinc ene
Te wetene, diemen ter werelt pliet,
Soe sere, als ic doe dese allene.’
+- ‘Ic saelt dan met bliden sinne
130
Doen, soe ic best ghevroede daer toe;
Nochtan wettijt, als ic kinne,
Vele bat dan ic doe.
Vrouwe, die dinc, die ghi vraeght,
Es soe utermaten groet,
[p. 6]
135
Dat mi te sprekene daer af wanhaeght:
Men vint neigherinc haer ghenoet.
En wart mensche noit van sinne
Soe subtijl no soe vroet,
Soe hi meer pijnde om die minne,
140
Soe hi meer in dolen stoet.
Hets een dinc, daer die mensche in
Algader van ghepeinse brect,
Ende daer bi des menschen sin
Onversien varinghe in ontstect.
145
In corten worden wil ic segghen,
Als ic ghevroede, wat minne si,
Ende hare maniere soe nederlegghen:
Oft ic messe, soe betert mi.
Ic segghe dat minne allene,
150
Na dien dat ic can ghevroeden,
Beter dinc en es neghene
+Dan die eninghe van twee moede.
Als twee herten ende twee moede,
Die verre verscheden waren,
155
Eens sijn worden, joncfrouwe goede,
Dats minne ende el niet, te waren.
Exempel soe willic u toghen1:
Ic achte, ic ende ghi wi sijn
[p. 7]
Die den anderen minnen moghen:
160
U wille die moet sijn die mijn.
Ghi moet oec willen dat ic wille;
Al dat ic hebbe moet u sijn,
Beide lude ende stille,
Ende dat ghi hebdt moet wesen mijn.
165
Als dese twee herten sijn worden een,
Die sere verre te voren waren,
Dats minne ende el negheen:
Dat dar ic wel openbaren.’
- ‘Lieve here clerc, hoe mach dat sijn1,
170
Dat die minners dus sere claghen
Over die minne, die es soe fijn?
Ic wane sise niet en moghen draghen.’
- ‘God weet, joncfrouwe, ghi segt waer,
Men heter minnen, si en es daer niet;
175
+Minners sijn valsch, dats oppenbaer:
Daeromme dogen si verdriet.
Waren si onderlinge getrouwe,
Soe ware die minne solaes groet;
Maer neen si niet, dies doegen si rouwe
180
Ende jammerliken groten noet.
Minne es een edel ware
Der herten, daer si leit inne;
[p. 8]
Si maect den mensche van doegene clare,
Ende verlicht sijn donckere sinne.
185
Niemen en es meester der minnen,
Noch en mach van minnen weten,
Hine hebbe tierst int herte binnen
Der minnen wech een deel ghemeten,
Die die ghene wilen ginghen,
190
Die hen der minnen onderwonden,
Entie van hare dicke ontfingen
Toter doot wel diepe wonden.
Alse Partenopeus ende Amadas,
Piramus ende oec Florijs,
195
Achilles ende Porphiras,
Eneas, Triestram ende oec Parijs.
Ende die Ridder metter Mouwen
Machmen rekenen wel daer mede:
Dese waren sere teblouwen
200
+Van minnen te menegher stede,
Eer si der minnen cracht bekinden
Ende algader haer natuere;
Eer si gecregen dat si minden,
God weet! het wert hen te suere.
205
Nochtan sijnre vele beseten
Vander minnen int herte binnen,
Die nochtan wel luttel weten
Die vroetscap, die behoert ter minnen,
[p. 9]
In welker wijs, in welker manieren
210
Si die minne selen bejaghen,
Ende hoe sise selen hantieren,
Ende vroedelijc int herte draghen.’
- ‘Her clerc, ghi hebdt mi, na uwen wort,
Wel wat minne es doen bekinnen;
215
Nu leert mi die wijsheit vort,
Waer bi men minnen mach ghewinnen.’
- ‘Joncfrouwe, dat willic u leren
Herde gherne doer uwe bede.
Die hem ter minnen wille keren,
220
Hi moet sijn vroet in elke stede.
+Hi moet oec in vier manieren
Werken na minnen raet, es hi vroet,
Sijn herte suveren ende sieren,
Sal hi ter minnen hebben spoet.
225
Dierste poent, hoert na mi,
Dats dat hi hovesche tale
Over al spreke, waer hi si,
Want si voeghet elken wale.
Ende namelike die minnen wille,
230
Hem en voeghet niet gheseit
Noch ghesonghen, lude of stille,
Enegherande dorperheit.
Dander es, seggic oppenbaer,
Dat si sijn van sconen spele,
235
Waer si wandelen harentaer,
Dies te maten ende niet te vele.
[p. 10]
Want elken mensche voeghet wel,
Ende elken minnere die es vroet,
Dat hi ghemate si in sijn spel,
240
Want mate es tallen spele goet.
Terde poent, ic wel weet,
Es dat hi wel hele dat,
Dat van minnen te helen steet,
+Soe waer hi si in elke stat.
245
Wie soe wil, hi wachten dies:
Die al seghet dat hi weet,
Hi en es niet vroet, maer hi es ries,
Ende dicke comter hem af leet.
Dat vierde noemic in desen brieve,
250
Dats datmen met hovesche bede
Om minne bidt elc sinen lieve,
Als men tijt heeft ende stede.
Vriendelike met sueten sinne,
Ende met oetmoet in allen dinghen
255
Salmen bidden om die minne,
Want minne en machmen niet ontdwinghen.’
- ‘Her clerc, ghi hebdt na mijn vraghen
Dese viere manieren wel gheseit,
Hoe men die minne sal bejaghen,
260
Dat mi oec dunct die waerheit.
Nu biddic u vort met sinne,
Dat ghi vort laet weten mi,
Hoe men bekinnen sal die minne
In elken minnere, waer hi si.’
[p. 11]
265
- ‘Joncfrouwe, in wils niet vergheten.
Vier ander poenten ic noch can,
+Daer elc minnere, bi mach weten,
Of men hem goeder minnen an.
Dat ierste poent willic u toghen,
270
Daer ghi minne an moghet verstaen:
Dats an dopslaen van tween oghen,
Ende dan varinc ter erden gaen.
Daer dit ghevalt ende ghesciet,
Dar ic wel segghen oppenbaer,
275
Daer es men zonder minne niet,
Ofte grote valscheit plechmen daer.
Dander poent, daer ghi bi
Minne moghet werden gheware,
Dats als ghi comt daer u lief si,
280
Ende het sere wert van u in vare.
Werdet bleec ende varweloes,
Daer ghi af waent sijn ghemint,
Dat beteekent minne altoes:
Des en twifelt u niet en twint.
285
Terde poent, sijts ghewes,
Dats dat elc merke ende kinne,
Daer hi mint, of men daer es
+Milde jeghen hem met sinne.
Want die minne, bi waerheden,
290
En wilt niet sijn ghehantiert
Bi enegherande vrecheden:
Daermens pliet si saen faeliert.
[p. 12]
Dat vierde poent waer goet ghenoemt,
Dats datmen wel ontfaet
295
Dat van vrienden halven comt,
Ende dat vrienden oec bestaet.
Want men hevet dicke gheseit:
Die mint den boem, hi mint algader
Die wortel die in die erde leit;
300
Soe doet hi oec telghere ende blader.’
- ‘Her clerc, ghi hebt mi in uwe tale
Vier poenten gheseit van minnen,
Daer men bi, als mi dunct wale,
Gherechte minne mach bekinnen.
305
Nu soe biddic u vort met sinne,
Dat ghi mi hier af doet gewach,
Als men bejaghet heeft goede minne,
+Hoe mense dan verliesen mach.’
- ‘Joncfrouwe, wildi mi nu hoeren,
310
Dor uwen wille willic u doen verstaen
Vier ander poenten, die testoren
Gherechte minne sonder waen.
Dierste poent vanden vieren,
Dat den vrouwen meest aengeet,
315
Dat sijn onghestadeghe manieren,
Daer si dicke toe sijn ghereet.
Vele joncfrouwen sijn die plien,
Dat si even goet ghelaet
Hem allen toghen dien si sien,
320
God weet, daer si an doen quaet.
[p. 13]
Hier bi verliesen si haren name,
Dat seggic u al oppenbare,
Ende werden leet ende onbequame
Onder die lieden harentare,
325
Daer si ghemint af wesen souden,
In dien dat si waren ghestade,
Ende hen vroedelike wouden houden,
Ende werken bi haers vrienden rade.
+Dander poent es vrecheit,
330
Daer minne mede te nieute gaet;
Want die minne hevet ontseit
Haer gheselscap, dat verstaet.
Minne es vander natueren,
Dat si begheert die milthede,
335
Ende si haet in allen uren
Die vule ghiereghe vrechede.
Terde poent vanden vieren
Dats een crighel evelen moet,
Die meneghe minne doet faelieren,
340
Die in goeden poente stoet.
Minners die wachten hen daer jeghen,
Als haer lief iet heeft mesdaen,
Ende si der boeten willen pleghen,
Dat si die boeten willen ontfaen.
345
Langhe belghen op dat men mint
Heeft tebroken meneghe minne;
[p. 14]
Daeromme en selen sijs pleghen twint,
Minners, die vroet sijn van sinne.
+Dat vierde poent dat heeft ghebannen
350
Die minne algader uten lande,
Dats roem die behoert ten mannen:
Wies dat pleghen God gheve hen scande!
Ic wilde si metten helschen viere
Haer tonghen ontstaken, die bringhen vort
355
Van vrouwen in enegher manieren
Onhovesch ende beroemeghe wort.
Ic rade alle vrouwen wale,
Dat si beroemeghe manna vlien,
Ende hem ontsegghen hare tale:
360
En doen sijs niet, hem sal mescien.’
- ‘Her clerc, nu hebdi waer ghesproken,
Als mi dunct in minen moet:
Bi desen poenten es ghebroken
Minne, die wel vaste stoet.
365
Lieve clerc, berecht mi vort,
Dat u God gheve goet gheval,
Als minne sere es ghestort,
Hoe mense in goeden poente bringen sal.’
- ‘Joncfrouwe, ic wils u cont maken.
370
Als minners minne hebben ghehantiert
Langhe, ende dan bi eneghe saken
+Goede minne in hem faeliert,
[p. 15]
Dan behoert hem, als ic kinne,
Vier ander poenten, sonder waen,
375
Selen si den evelen moet verwinnen:
Nu hoert, ic saelt u doen verstaen.
Dierste poent, daermen mede
Verbolghen minne te poente brinct,
Dats die edel oetmoedechede,
380
Die verbolghen moede dwinct.
Want men seghet al oppenbaer
Over al die werelt wijt
Een bispel, dat mi dunct waer:
Oetmoet brect alle strijt.
385
Alse die minnere bi eneghe saken
Jeghen sijn lief heeft mesdaen,
Oetmoedecheit sal hem maken
Soendinc weder herde saen.
Dander poent, dat hier toe
390
Utermaten sere es goet,
Dats datmen spade ende vroe
Hovesch sal sijn in oetmoet.
+Hovesche worden ende goedertieren,
Ende die wel te poente wachten,
395
Sijn altoes van diere manieren,
Dat si verbolghen moede sachten.
Daer om die hem mesdadich kint
Sal altoes vleuwen met siere bede
Den ghenen die sijn herte mint,
400
Ende bidden hem om ghenadichede.
[p. 16]
Ende die ghene daermen ghenade
An soect, es hi der minnen vroet,
Hi sal werken bi minnen rade,
Ende laten gaen den evelen moet.
405
Terde poent van desen es
Trouwe, die ter minnen hoert,
Daermen mede, sijts ghewes,
Minne versoent die es testoert.
Elc minnere wachtem dat hi niet en spreke
410
Vanden ghenen, die was sijn vrient,
Met ontrouwen ende onhovescheleke,
Al dunct hem dat hijs heeft verdient.
Want ontrouwe ende onhovesche wort
Worpen die minne soe neder,
415
Die goet was eer si was ghestort,
+Men canse te poente niet gebringen weder.
Dat vierde poent daermen mede
Te poente brinct verbolghen minne,
Dats wel staende ghestadichede
420
Van moede, van herten ende van sinne.
Onghestadecheit, God weet,
En behoert niet den vrouwen toe,
Daer af comt hem dicke leet:
Nu hoert, ic sal u segghen hoe.
425
Vele manne sijn nuweloep,
Des sijt seker ende ghewes,
Ende anvaen den nuwen coep,
Ende laten doude, dat beter es.
[p. 17]
Ende als si dan werden gheware,
430
Dat si dan quaet hebben ghedaen,
Keren si vorvoets te hare,
Die hare nieweloepheit liet gaen;
Ja, indien dat sise ghestade
Van herten vinden ende van sinne,
435
Ende si bi ghenen dommen rade
Ghecoren en hebben nuwe minne.
+Hier omme radic allen vrouwen,
Dat si altoes ghestade bliven,
Al eest dat sake dat si scouwen
440
Dat die manne nuweloepheit driven.
Sijn si ghestadich ane die minne,
Ende ghene nuwe minne en hebben gecoren,
Die manne selense met sinne
Liever hebben dan te voren.’
445
- ‘Liever her clerc, met uwer tale,
Dies ic u ghevraeght hebbe nu,
Hebdi mi berecht herde wale:
Berecht mi vort, dies biddic u,
Bi wat saken dat mach wesen,
450
Als mijn oghen vele liede sien,
Dat ic bat mach minnen desen
Dan enen van allen dien?’
- ‘Vrouwe, het comt bi vier dinghen,
Dat die dinc aldus ghesciet,
455
Die ic gherne vort sal bringhen,
En wildijs ontberen niet.’
[p. 18]
- ‘Her clerc, nenic sekerlijc,
Ic biddu om onsen Here,
Laet mi weten haestelijc,
460
+Want ic begheert te wetene sere.’
- ‘Joncfrouwe, ic wilt u' doen verstaen:
Bi vier complexien comet al,
Daer elc mensche af heeft ontfaen
Sine natuere, groet ende smal.
465
Dierste complexie, alsic versta,
Sijn gheheten, vrouwe mijn,
Sanguinea ende colerica:
Aldus noemense int Latijn.
Die derde heet flematica,
470
Daer ic die waerheit af seggen sal;
Die vierde heet melancolica:
Dus hebbicse hoeren noemen al.
Van desen vieren sekerlike
Sijn ghemaect, sonder waen,
475
Alle menschen op ertrike,
Ende hebben haer natuere ontfaen.
Aldus comt dat die sanguwijn
Vanden sanguinen es ghemint,
Ende die colerica vanden colerijn,
480
Als hi comt daer hise vint;
Ende die flematica es vanden flemaet
Ghemint, ende die melancolyen
+Vanden melancolien, dat verstaet,
Altoes als si hem ondersien.
[p. 19]
485
Aldus ghevalt op ertrike,
Dat elc mensche minnen moet
Die van natueren hem meest gheliken,
Want sijn complexie dit al doet.
Dies magic desen wale minnen,
490
Ende ghi dien, dats waer;
Want natuere die can wel kinnen
Haer ghelijc al oppenbaer.
Alse hem si tween dus ondersien,
Die beide van eenre complexie sijn,
495
Wert deen den anderen van dien
Minnende, dits waerheit fijn.
Hier bi noch alle daghe ghesciet,
Dat si tween herde sere
Onderminnen, al en weten sijs niet
500
Deen vanden anderen min no mere.
Ic segghe hoe, nu verstaet mi:
Ic achte, joncfrouwe, ic draghe minne,
Ende die minne soe draeghdi
Al dierghelike in uwen sinne;
505
Nochtan van mi en wettijs niet,
Sone doe ic van u een twint:
Het doet natuere dat ghesciet,
Die altoes haer ghelike kint.
Om dat wi beide, ic ende ghi,
510
Van eenre complexie sijn, joncfrouwe,
Soe minnic u, soe doedi mi:
Dits die sake, alsic anescouwe.
Aldus ghesciet op ertrike,
Dat men heden daghes mint
[p. 20]
515
Van natueren elc sijn ghelike;
+ Want natueren haer ghelike kint.
Bedi men siet dat selke joncfrouwe
Mint eenen armen knecht soe sere,
Dat si doer minne ende trouwe
520
Met hem avontuert haer ere.
Ende si ontseit hare minne
Meneghen wel gheraecten man,
Dies an hare soect met sinne:
Dit doet natuere, diet wel doen can.
525
En dade die complexie van hare,
Dies knechs complexie ghelijc es,
Dit ongheval en soude oppenbare
Niet ghescien, sijt seker des.’
- ‘Her clerc, bi Gode van hemelrike,
530
Ghi segt waer ende anders niet,
Dits die sake sekerlike,
Dat die dinc aldus ghesciet.
Ic woude, nu gheloves mi,
Dat die liede vanden lande
535
Alsoe wel bekinden als ghi,
Ende icx een deel moeste hebben scande;
+Want joncfrouwen en moghens twint,
Dat die dinc aldus ghesciet;
Het doet natuere diese kint,
540
Als si haer ghelike siet.
Nu segt mi vort sonder vermiden,
[p. 21]
Als hem si twee dus onderkinnen,
Oft si hem dan in beiden siden
Even sere onderminnen.’
545
- ‘God weet, neen si, joncfrouwe goet,
Maer die sanguwijn vele meer mint
Dan enech vanden anderen doet,
Want sonder minne en sijn si twint.
Hi es hovescher ende gheraecter mere,
550
Joncfrouwe, dan alle die ander sijn:
Daer bi merct hi vele sere
Hovescher seden daer si sijn.
Om dat hi hovescheit kint,
Soe mint hise daer hise siet;
555
Doer hem machmen doen twint