[p. 52]
[Een conincspel] IV1
Het ghesciede in eenen somer tijt,
Als over al die werelt wijt
Die lover an dien boem bluyden,
Ende bloemen uter aerden groyden,
5
Die lucht verbaerde ghelijc cristale,
[Op die bomen songhen wale]
Nachtegalen ende calanderen,
Die leweriken mit dien anderen.
+Die cleyne voghelkijns ende groet
10
Songhen daer wael menighe noot
Van soe soeter melodye,
Dat jongher lude een partie
In een prieel te samen ghinghen,
Om dat si aldaer sonderlinghen
15
Driven willen haer jolijt,
Onbeducht van niders nijt.
In dat prieel, dat ic u noem,
Daer menighe rose ende bloem
Ontloken, daer sijn gheseten
[p. 53]
20
Die joncvrouwen, ende heten
Die joncheren, dat si gaen
Aldaer bi hem sitten saen,
Om te cortene den tijt.
Daer was vroechd ende jolijt,
25
Want elc joncheer was gheseten
Bider ghere, die hem vergheten
+Dede beyde rouwe ende seer.
Daer was ghesocht wael menighen keer
Om die harten tonderbinden,
30
Die soe seer malcander minden.
Maer sonderlinghe was daer een,
Die mercte wael ander vrouwen een,
Dat si gheleyt hadde menighen dach.
Dese studeerde seer hoe hi mach
35
Behendelic nu onderkinnen,
Of si yet mit sijnre minnen
Is bevaen, die hem doet suchten,
Ende sprac: ‘Want om tverluchten
Hier is comen dit ghesinde,
40
Soe dunct mi goet dat ic ons vinde
Van solaes ene maniere.’
Die soe vant die jonchere sciere,
Datmen te gader soude doen
Blauwe bloemen ende groen
45
In eenen scoet al over eyn,
+Ende elc soude nemen onversien
Soe welc hem vil te voren;
Ende als si alle hadden ghecoren,
Soe soudmen ondersoken twaer,
50
Welke partye dat aldaer
Der blauwer bloemen hadde meest:
Die soude aldaer in die feest
Dat voervraghen behouden,
Op dat die ander des ghewouden.
55
Mer doen men daer al om ghinc tellen,
[p. 54]
Doe viel tvraghen den ghesellen,
Ende als hoer vraghen waer ghedaen,
Soe souden si antwoerden saen
Den joncfrouwen op haer begheren
60
Ende haer questien gaen solveren.
Dus hadde die jonchere alre eerst opheven
Sine questie, die hi gaet gheven
Eere joncfrouwe, dat sise onbinde,
Die hi mit trouwen sere minde.
65
+‘Berecht mi, joncfrouwe wael ghedaen,
Een questie die ic u brenghe aen:
In desen boemgaert, als ghi weet,
Menich boem ghewassen steet,
Die somers ende winters staen groen
70
Eerlike na sijn saysoen,
Sine deluen noch sine droghen.
Segt, siedi mit uwen oghen
Eeneghen alhier, daer u mede
Iet verlievet dese stede?’
75
- ‘En twaren,’ sprac si, ‘joncheer, jaet.
En pijnboem al hier binnen staet,
Die daer draghet soe langhe bladen,
Hi heeft mi therte seer beladen,
Die soe recht ghenaemt si
80
Een pijnboem: soe is hi mi,
Die mi dunct soe over hoech,
Dat ic ghewinnen nie en moghe
Noch tellich noch rijs, verstaet dat,
+Noch ten suersten niet en blat,
85
Wat ic pine of wat ic poghe,
Of wat vernoy dat ic des doghe.
Nochtan heb ic nu ende echt
Starke lederen angherecht,
Die seer hoech van stappen sijn.’
[p. 55]
90
-‘Nochtan, edel joncfrouwe fijn,
Sijn si ymmer te cort ghebleven.’
- ‘Joncheer, oc heb ic gheweven
Corden, die uter harten comen,
Ende van diepen suchten ghenomen,
95
Om dat icken waen wederhalen;
Mer al mijn claghen ende mijn talen
Es om niet, dunct mi te voren:
Des heb ic den hoep voerloren.’
- ‘Neen,’ sprac die jonghelinc,
100
‘Hoep verwint soe menighen dinc!
Ic segghe u oec, joncfrouwe, al bloet,
Had ic ghekennet uwen noet,
+Ic had u oec ghemaket wijs
Te plocken beyde lof ende rijs.
105
Hier bi is gheselscop goet,
Want het gheeft der qualen boet.’
Daerna sat een jonghelinc,
Die ghinc vraghen sulke dinc:
‘Berecht mi, maghet, mit gueden sin,
110
Of ic ene joncfrou min,
Ende ic dan wael waen dat si
Oec mit harten minnet mi,
Wat dinghen [ic] mach aneghanghen,
Daer ic haer om doe verlanghen
115
Na mi, die ic garn bi haer bin,
Want si heeft al minen sin?’
- ‘Hoert, joncheer, ic seg u wale:
Sijt in u spel ende in u tael
Hovesch ende bereyt tharen dienst.
120
Noch is een dinc talresienst,
[p. 56]
Dats, als ghi sult van haer gaen,
Dat gi haer dan doet verstaen,
+Als gi weder coomt tot haer,
Dat gi haer selt seghen maer,
125
Die si gaern horen sal
Ende begheren boven al,
Des gi en dorst ghewaghen nie.
Dan sceyt hene: haer sal wee
Int harte sijn nacht ende dach,
130
Wat sake dattet wesen mach.
Haer sal verlanghen dan na u,
Al waer si u een deel te voren scu;
Want lustich ende berich mede
Es garen der vrouwen sede.’
135
Een ander joncheer van eenen doen
Vraechde eenre joncfrouwe scoen:
Of si twe, die draghen minne,
Moghen versceyden haren sinne,
Omdat si verde sijn versceyden.
140
‘Vergaet die minne in hem beyden,
Of moet si bliven ghestaet?
+Verghinghe si, dat docht mi scaed.’
Doe seyde die joncfrouwe vri:
‘En trouwen, joncheer, neen si:
145
Want waer minne is, daer sijn si twe,
Ende altoes so en moghense
Niet beyde te gader wesen.
Ghi weet, joncheer, wel dat wi lesen,
Hoe Ulixes voer Troeyen lach
150
Menich jaer ende menich dach,
[p. 57]
Daern Penolpe ontboet,
Die te hem droech minne groet;
Ende al waren si versceyden,
Die minne bleef vast in hem beyden.
155
Ende oec waren daer ander veel
Ten Troyen inden nijtspeel,
Die seer minden, nochtan dat si
Niet en waren malcander bi.
Men vint, dat Helenen die scoen
160
+Parijs haelde te Lacedoen
Over die zee, die hi te wive
Nam ende helt te sinen live.
Hier bi merket ende siet,
Dat lief en mach te verre niet
165
Sijn, dat hi daer om verhaet
Sijn lief ende altemael laet.’
Een ander joncheer aldus vraghet
Behendelic eenre scoenre maghet:
‘Berecht mi des ic u vraghe.
170
Het gheviel op eenen daghe,
Dat drie ridders een joncfrou
Minden op gherechte trou,
Die si even wael ontfinc,
Dat ellic den anderen tellen ginc,
175
Hoe wael dat si waren ontfaen.
Elc hoepte sonder waen
Van hare alleen sijn ghemint.
Die joncfrou, die nie was kint,
+Troeste elken even wael.
180
Nu ghevielt teenen mael,
Dat si alle drie twaren
Souden tot eenen ternoy varen.
[p. 58]
Elc quam te haer om eene scoenhede,
Dat si harde gaern dede,
185
Ende gaf elken enen side mouwe.
Do waende elc die joncfrouwe
Hebben allene sonderlinghe;
Mer als si vernamen die dinghe,
Dat die joncfrouwe aldus hadde ghedaen,
190
Wouden tot haer te gader gaen,
Ende sien wien si soude verdriven,
Ende den eenen allene bliven.
Si quamen alle drie te haer,
Ende elc seyde, hoe gaern hi waer
195
Van haer ghemint, ende dat si seyde
Wien si minde: die ander beyde
Soudense mit payse laten.
Die joncfrou, die utermaten
+Behendich was ende vroet,
200
Trat den eenen op den voet,
Den anderen dwanc si mitter hant,
Den derden liende si den oghen brant.
Si seyde: ‘Ghi heren, wat wildi?
Ghi gaet seer becoren mi;
205
Mer dien ic wil, dat seg ic u,
Heb ic sulc teken nu
Ghegheven, dat hi wael mach verstaen,
Dat ic die ander laet gaen.’
Nu vraech ic u, joncfrouwe, des,
210
Welc dat meest ghemint es?’
- ‘En trouwen,’ sprac die scoen maghet,
‘Dat is groet dat gi mi vraghet;
Mer na mijn verstaen sal ic u toghen.
Grote lichtheit leecht in die oghen:
215
Al ist dat si ten hoechsten staen,
Menighen losen slach si slaen,
[p. 59]
Dar niet an te houden en si.
Die voeten, jonchere, gheloves my,
+Sijn tnederste dat die mensche hevet:
220
Si treden dicke daermen om gheeft
Harde cleen of en merket niet.
Mer die hande sijn een let,
Dat een mensch legghen moet
Waert hem voeghet of dincket goet.
225
Hier bi, jonchere, na minen sinne,
Soe gheve ic die hant der minne.’
Een ander joncheer seyde ter joncfrouwen:
‘Nu berecht mi in goeder trouwen,
Hoemen dat onderkint,
230
Ofmen ghetrouweliken mint?’
- ‘Joncheer,’ sprac die wael ghedaen,
‘Dat wil ic u gheven te verstaen.
Als comen te gader si twe,
Die van minnen draghen dat wee,
235
Eerst waerden si bleec ende vael,
Haer oghen slaen si staphans te dale,
Ende bliven voer hem siende daer.
Oec waerden si cortelijc daer naer1
[p. 60]
Verwermt ende van verwen roet,
240
Dat doet hem der minnen moet.
Dan moest eens haer wille sijn:
In gherechte minne en es gheen mijn,
Niet propers en heeft har negheen,
Want hare herten die sijn een.
245
Maer daer men niet en vindt des,
Wanic niet dat gherecht minne es.’
5. B. Die clare woren gelich cristalle. H. cristal. - 6. Op die boüme songen ouch wale. Vs. 6 ontbr. bij H. - 7. N. ind c. - 8. Ende lewerken mit den a. - 9. vogel ind die g. - 10. S. d. woel mengen n. - Vs. 11- 16 bij B.:
17. Int proyeel, noeme. - 18. Stont m. r. e. bloeme. - 19. Daer waren die conincge geseten. B. En stonden weren g.
Ich en mocht uch dat hondertste deil
Die lieflicheit van den pryeil
Niet irtzeilen, al hed ich die stade,
Wat pynen ich dar tzü dede.
1Dit gedicht is zeer onvolledig en met aanmerkelijke afwijkingen ontleend aan het XIe Boek van den Roman van Limb., waar het geheele koningsspel van vs. 67- 1068 voorkomt (Dl. 2; 178 vlgg.). Onze tekst werd vroeger reeds uitgegeven door hoffmann von fallersleben in de Altdeutsche Blätter, 1,66 vlgg. De varianten van den Limb. zijn hieronder opgegeven.
+H. 55.
20. B.D. jonffrouwen en die coningen vermeten. - Vs. 21 en 22 ontbr. - 23. Umbtzu kurten yren tzijt. - 24. Dar w. vreude ind j. - 25. Want ygelich coning w. gesetten. - 26. B. ghere. H.B. side. - 27. D. sinen r. e. siin s. - 28. D. w. g. menich k. - 29. Om tonderbinden die herten. H. onverwinden. - 30. Daer si omme dogeden smerten. - Vs. 31-67 wijken geheel af van Limb. 75-217. - 41. H. ende m. - 54. H. Ende opdat.
+H. 56.
+H. 57.
67. Siet in desen b. godeweet. - 68. Daer m. - 69. D. somer staet e. winter groene. - 70. Ende altoes in enen saysoene. - 71. deluwen no ne d. - 72. sagedi. - 73. Hier enege dinc die u daer m. - 74. Iet verliefelecte daer die st. - 75. Twaren ver conincginne j. H. twaen. - 76. Enen p. daer b.s. - Vs. 76-78 ontbr. - 77. H. herte. - 79. D. te rechte alsoe g. si. - 80. Enen p. - 81. overhoghe. - 82. D. icken g. niene m. - Vs. 83-87 ontbr., doch bij B. alleen vs. 83-84. - 86. B. Off w.v. ich d. H. des ic dat. - 88. Sterke ledren. - Vs. 89-99 ontbr. bij A. - 89. B. Die hoge van gelouve s.
+H. 58.
+H. 59.
90. B.N. lieve vrouwe mijn. - 91. B. So is sy ommer tzu kurt bleven. - 92. B. Vrouwe ouch hain ich g. - 93. B. uss den herten. - 94. B. Die v. d. s. sijn g. - 95. B. Omb d. ich nydder wone haelen. -96. B. ind m. t. - 97. B. mich tzü v. - 98. B. Den hoep hain ich wal na al verloren. - 99. B. Neen here, seide die conincginne. - 100. Hope brinct alle dinc inne. - Vs. 101-106 ontbr., terwijl in onzen tekst van vs. 235-930 niets voorkomt. - 102. H. nooet. - 105. H. Hi. - 107. Van Spaengen Rioen die coninc. - 108. Vragede vort dese d. - 109. B. mi vort conincginne. - 110. ene j. minne. H. en. - 111. Ic oec wel wane. - 112. O. weder m. mi. - 113. magic anevangen. H. ic ontbr. - 114. hare met doe v. - 115. Na m. want ic gherne b. h. ben. - 116. hevet minen sen. - 117. Here dat seggic u w. - 118. in uwen spele, tale. - 119. gereet, dienste. - 120. N. es ene d. tsienste.
+H. 60.
121. selt v. hare. - 122. hare doet. - 123. Alse, te hare. - 124. hare, mare. - 125. gherne. - Vs. 126-163 ontbr. bij A., doch komen in B. voor. - 127. Ende d. ir hoer en d. - 128. Ende s. henen haer sal we. H. sal mier. - 129. In dat hertze s. n. inde d. - 130. sache dat. - 131. Ende h. s. v. nä uch. - 132. were sy eyn deyl tzü v. - 133. W. nüwe mere ind nüwe loüp m. - 134. Is so gerne. Bij H. ontbr. 6 verzen, die bij B. voorkomen. - 135. Van Macidonien Elione. - 136. Sade: Vrouwe bericht mich schone. - 137. tzweyn dry dage mynnen. - 138. yre synne. - 139. Umb dat sij verre. H. Om. - 140. Vergeit die meynne van hon b. - 141. Off müyss sy blyven gestade. H. Of si moet. - 142. Verginck sy d. mocht mich schaden. - 143. Due sade die coninginne v. - 144. vrouwe neyn. - 145. W. al underminnen sich die twe. - 146. Altoes so en mogen die. - 147. N. alwege tzü gader w. - 148. Ich sain uch vrouwe dat wir l. - 149. Dat U. H. Doe. - 150. Mennich j. ind mengen d.
+H. 61.
+H. 62.
151. Dar yn Penolope o. - 152. D. tzü hoem druge menne g. - 153. woren. - 154. en hon b. - 155. En ouch woren dar a. vele. - 156. Tzü T. en den nyetspele. - 157. menden. - 158. Der eyn den anderen nyet en was by. - 159. M. v. ouch d. Helene die schone. - 160. tzü Lacedemone. - 161. tzu w. - 162. ind hielt tzü. - 163. Daerbi merct ende besiet. - 165. daeromme verhate. H. verhoet. - 166. late. - 167. Die coninc van Byhem v. - 168. Aldus Margrieten der m. - 169. mi vrouwe dies. - 170. H. g. inne weet op wat d. - 171. D. III. r. op gherechte trouwe. - 172. M. ene jonfrouwe. - 173. even wel. H. een wael. - 174. elc andren vertellen. - 175. wel. - 176. waende. - 177. V. hare siin allene g. H. Van sijnre. - 178. jonfrouwe d. niene w. k. - 179. Getroeste e. al even wale. H. eenen w. - 180. Doe geviel tenen male. - 182. Tenen tornoyse souden v.
+H. 63.
+H. 64.
183. hare om een. H. scoenheit. - 184. herde gerne. - 185. ene s. m. - 186. Dies. - 188. Maer alsi. - 189. Dat si a. - 190. W. siere te g. g. - 192. Enten enen. - 193. daer te hare. - 194. gerne hi ware. - 195. Van hare g. H. Want. - 196. dandre b. - 198. jonfrouwe. - 200. Tart d. e. opten v. - 201. H. dvanc. - 202. lenesi die oegen riant. - 203. Doe seide si. - 204. G. wilt sere. - 205. Maer d. ic wille seggic u. - 206. Hebbic selc een licteken nu. - 208. dandre late. - 209. vrouwe. - 210. Wie. - 211. E. t. here seide de m. - 212. Dits g. - 213. Maer. - 214. leit. - 215. eist.
+H. 65.
217. Daer n. af. H. Dat. - 218. voete here. - 219. dnederste d. de m. - 220. terden d. d. omme g. - 221. Herde clene of m. met. - 223. Die e. mensce selve l. m. - 224. Waer h. v. ende d. g. - In den Limb. vindt men na vs. 224 nog de volgende vss. (vs. 1013-1022):
225. Ende oec na m. s. H. sin. - 226. ghevic der h. die m. - De overige verzen in den Limb. vs. 891 vlgg. - 227. Die keyser van Roeme seide: Jonfrouwe. - 228. selp u trouwe. - 229. Hoe dat men dit bekint. - 230. ghetrouwelike. - 231. Here seide die maget wel g. - 232. u doen v. - 233. Alse. - 234. dr. dwee. - 235. Ierst werden, vale. H. en wael. - 336. Hare o. - 237. vore hem. - 238. werden.
Oec siin si middel, dat men prisen
Moet ende loven in alre wisen,
Want die wiisheit Gods, des siit gewes,
Die boven alle wiisheit es,
Maecte ver Yeven uut Adame
Van ere rebben uut sinen lichame,
Niet vanden hoefde no vanden voeten:
Omdat si geliic wesen moeten,
Nam hise inde middelt van heme.
Here, nadien dat ict verneme.
+H. 66.
1Hier breekt het gedicht bij H. eensklaps af met de woorden: Amen dico. De ontbrekende verzen zijn uit den Limb. aangevuld.
