[p. 78]
[Ene goede boerde van enen vrecken ridder] VIII1.
+Sint dat die vrouwen garen,
Dat wy smeken ende smaren
Ende licken omtrent den baert,
Dat vaert gaerne hinderwaert,
5
Op dat wy in die burse sijn dul.
Ach, dat dat verwaten mul
Aldus seer minnen verwint,
Datmen niet en acht en twint
By die scoenheit vanden menschen
10
Al werpt hi eenen stien te wenschen,
Ende dapper is ende varde springhet,
[Ende hovesch is ende scone singhet2,]
Ende wel in eenen ternoy torniert,
Ist dat hem een, cruyt faelgiert,
15
Die wellic wi penninghen nomen,
Hi en darf hem niet beromen,
Dat yet dien sal sijn vryen,
Hine si vol van reynardien.
Es reynardye dan soe goet?
20
Jaet! ic wils u maken vroet
Ende provent bi tween heren,
Die ridders waren; ende doerder eeren
Plach die een te doen veel:
+Goet was hi van alrehande speel
25
Ende van harten seer vri.
[p. 79]
Waer dat hi en tornoy verre of bi
Vereyschede, daer plach hi te sijn;
Hi en spaerde weder cost noch pijn,
Nach daer toe sijns selvens lijf.
30
Ende die ander, die was een katijf,
Die en achte niet van eenen hoye
Op tafelronde of op ternoye,
Mer hi minde den penninc seer.
Doer Gode te doen nach doer die eer
35
Dat en was sijn aerd niet.
Hier bi die avontuer liet
Den ghenen boven comen van goede,
Ende die ander viel in armoede;
Mar hi was die niet en drovede
40
Van sulken als hi behovede,
Ende bleef milde jeghens die ghoen,
Die ghiften tontfaen sijn ghewoen.
Doer die eer ende doer Gode
+Liet hi sijnre costumen node,
45
Also verre als hi volbrenghen mocht;
Want hem die minne daer toe brocht
Van eene vrouwe, die weduwe was,
Dat hem dochte dat hi ghenas
Van alle evel, als hise sach;
50
Mar dat was hem een swaer verdrach:
Die vrouwe micte op hem cleyne.
Men vant daer int lant en gheyne
Vrouwe van also groter macht,
Noch van also groter gheslacht,
55
Noch daer omtrent soe wael gheboren,
Ende was van goede wel te voren,
Ende in hoer doen seer openbaer.
Scone van huyde ende van haer
Was si, dat wel an vrouwen sit;
60
Die keel hadsi rond ende wit,
Een dailkijn hadsi in haer kinne:
Si gheleec wael een goddinne;
Te lachene stont haer die mont.
Nu hadde Venus oec ghewont
[p. 80]
65
+Metten strale van hare minne
Den ridder in sinen harte binnen,
Daer ic hier te voren of seyde,
Die sinen sinne anden pennich leyde,
Ende die den ternoy niet en gaerde,
70
Om dat hi cost ende pijn spaerde.
Dese minde die vrouwe mede,
Ende plach der selver sede,
Die dic vrouwen hebben gheploghen,
[Ist dat si niet minnen moghen1,]
75
Die doer den penninc heeren goken,
Ende segghen datmen mitten loken
Wel den duvel eten mach.
Daer na soe comt die leyde dach,
Dat hi moet mit ander sausen verleyden2.
80
Men wil node vanden penninc sceiden,
Dicke valt datmer na droemt,
Ende dat die nide die siel verdoemt:
Dat is ghedaen der vrouwen sin.
Rechte meer noch min
85
Volghen si der catten natueren.
+Dit laet ic, ende ter aventueren
Keer ic weder daer ict liet.
Den ridder, die den penninc niet
En hadde te helpen, was spreken comen
90
Ter vrouwen ende begonste haer te nomen
Wat hi doer haer hadde ghedoghen.
Mittien quam daer in ghevloghen
Een knecht mit eene glavelote;
Eene slippe van sinen rocke
95
Opghescort doer die lichtheden.
Van lopen waren hem die leden
[p. 81]
Besweet utermaten seer.
Hi seyde: ‘Vrouwe, hier comt mijn heer
Achter ende hieten mijn voren gaen,
100
Omdat ic u soude doen verstaen,
Dat hi tavont mit u wil eeten.’
Die vrouwe, die daer was gheseten
Bi den becommerden, stont op scier
Ende seyde: ‘Doet ons te vier
105
Twe capoenen goet ende vet.’
+Si ginc hoer palleren bet
Ende in eenen spieghel sien;
Want die bootscop quam van dien
Ridder, daer ic die tael of liet,
110
Die welke en begheerde niet
Ternoy noch tafelronde,
Ende die doer lachter noch doer sonde
Die penninc te crucene spaerde.
Men hoerde nyen van sinen paerde
115
Biden hove: hi en was niet verre.
Die vrouwe riep, als die was erre:
‘Lijskijn, God moet u verdomen!
En hoerstu niet mijn heer comen?
Nem, drach voert die cussijn,
120
Ende die butsele met den wijn
Dien salstu niet vergheten,
Teerst dat wi sijn gheseten.
Daer na saltu bringhen ende scinken,
Ende gheven den knape der na drinken,
125
Als wi twe hebben ghedroncken.
............1
+Dune verstuus dat ic di leer.’
Ende mittien so quam die heer
[p. 82]
Inghereden, ende hi beet af,
130
Ende die vrouwe si begaf
Alle dinc, ende si hadde saen
Den ridder in haren armen bevaen,
Ende wencten in sijn oghen.
Die becommerde constet qualic doghen,
135
Ende ginc hem int vrihof meyen,
Daer hi die voghelen hoerde screyen,
Ende elke singhen na sijnre natueren.
Hi dochte van sinen ghebueren,
Den riken ridder, dat hi was
140
Daer bet omme dat hi las
Den penninc int cruce ende ontcnoepte.
Hi peynsde nochtans ende hi hoepte,
Si soude wesen sijn amye,
Hem en ghebrake reynerdye;
145
Mer hi was daer te sittene moede,
Ende sneet een haseline roede,
+Die groene was ende hadde swanc.
Lude sine kele klanc,
Want hi hadde die kele claer.
150
Van desen sausoene, van desen jaer
Begonste hi een liedekijn;
Ende als hi daer hadde ghesijn
Soe langhe dat hi hoerde segghen,
Datmen die tafelen soude leggen,
155
Soe keerde hi weder inwaert scier,
Ende makede den riken de blide sier,
Ende ginc mede ter tafel sitten.
Die vrouwe die began te verhitten
Van toorne, dat hi was bleven.
160
Menighe quike was hem ghegheven
Over tafel, die hi wel
Ontfinc, al hylt hijt over spel.
Doe die handen waren ghedweghen
Ende die dwalen opgheslegen,
165
Ghinc men vaste die bedde maken.
Die vrouwe seyde, dat hoer vaken
+Begonste: die nacht en waer niet lanc,
[p. 83]
Si en koer daer voer ghien sanc
Ghedect te wesen in hoer bedde.
170
‘Ten is niet totten daghe, ic wedde,
Te riden V milen.
Ghif ons drincken van uwen wynen:
Hier is lanc ghenoech gheseten.’
Si liet den joncwive te weten,
175
Datmen soude den riken man
Ter camerdoer al vast an
Bedden aldaer si binnen lach.
Die ander ridder, die niet en mach
Den penninc ghecrighen, dedemen saen
180
Wel of vanden bedde staen
In eenen houc, daer honden plaghen
Haer bedde van costume in laghen1:
Gaern volgheden si haren nesten.
Ende als die ridder over sijn beste
185
Hilt, dat si alle slapen waren,
Begonste hi ysentlike te baren.
+Hi riep: ‘Verwaten sijn die honden!
Hoe soude ic tot deser marghenstonde
Hier aldus moghen ghedueren?’
190
Die vrouwe die sprac: ‘Tot quader uren:
Here, laet ons mit ghemaec;’
Want si hadde in ware spraec
Den riken ridder ghelovet
Doer den penninc, diese verdovet
195
Hadde, dat si comen soude
Tot sinen bedde alsoe houde
Als dat ghesin vaste sliep.
Si dede die knapen drincken diep,
Om dat si slapen souden vaste.
200
Nu ne mochtsi van horen gaste
[p. 84]
Horen beloft volbringhen niet.
Si seide: ‘God, die hem crucen liet.
Die moet verwaten uwen keel!
Die ghene, die hebben ghewaket veel,
205
Souden [indie] camer garen rusten.’
Ende mittien began te lusten
+Den riken ridder sijn urin
Te maken: hi stont op stillekijn,
Ende dede hem totten vate;
210
Ende die ander peynsde om sijn bate,
Ende quam heymelic gheslopen
Ten bedde, daer hi uutghecropen
Was, die sijn urijn makede;
Ende als die rike weder rakede
215
Ten bedde, daer hi te voren in lach,
Gaf hem die ander ridder enen slach
Mitter roede, die was swanc,
Dat si hem want omden lanc
Ghelijc oft een paellinc waer.
220
‘Helpt, rijch here God, doer uwe scaer!’
Sprac die rike onder sine tande,
Ende die ander sprac: ‘God gheve mi scande,
En sal die honden van mi hoeden,
Al soude mijn vrouwe al verwoeden,
225
Die mi doen dus groten torn.’
Hi, die sijn bedde dus hadde verloren,
+Taste so langhe mit sijnre hant,
Dat hi dat ander bedde vant,
Dat sijn gheselle hadde gheruymt,
230
Ende isser varinc in ghetuymt
Metter haesten, hine weet hoe.
Ende die vrouwe stont op doe,
Die niet en weet hoet was comen,
Ende hevet haer pelskijn ghenomen,
235
Ende liet scier gliden over haer lijf,
Ende ginc daer si den katijf
Vinden waende mitten ghelde.
Ende als hise had in sijn ghewelde,
Die ghene die si int bedde vant,
[p. 85]
240
Trac hi haer vander hant
Een vingherlijn goet ende dier,
Ende stac an sinen vingher scier.
Hi wiste beyde quaet ende goet,
Ende gaf der vrouwen hoghemoet,
245
Dat vander minnen comt ende groyt;
Ende si is die ghene dies niet en vernoyt.
+Haer bequam so wel sijn voer;
Want hi leerde haer sulke toer
Van minnen, die haer dochte goet.
250
Daer na seyde si: ‘Here, ic moet
Weder tot minen bedde gaen,
Bidien het waer qualic ghedaen,
Dat ic mi hier yet langhe vergaet:
Tot allen dinghen voecht wel maet.’
255
Dus so keerde si van dan,
Ende die ridder, die rike man,
Dye lach ende doghede sijn carine,
Luste ander werve sijn urine
Te maken, ende hi is opghestaen;
260
Ende die becommerde quam weder gaen,
Ende liet hem sinken int bedde neder.
Ende als hi waende keren weder,
Die sine urine hadde ghemaect,
Quam hi langhes den wech gheraect
265
Recht als een die mesen vinc.
‘Ic wilde mine kele hinghe,’
+Peynsde hi, ‘waert dat ic miste
Van minen bedde,’ ende eer dat hi wyste,
Had hi die roede om sijn vel.
270
Doe sprac hi: ‘Ten is niet el
Dan die duvel die mi let.
Mi dunct, ic ben te nacht ghebed
Ghelijc oft waer een beer.’
Ende die ander sprac: ‘Bi onsen Heer!
275
Ic sal dese honden payen,’
Ende ginc mitter roede mayen;
Mer die rike trac bet af.
Vanden slaghen, diemen gaf,
[p. 86]
Soe had hi bloedighe huyt,
280
Ende quam als een ghevleghen1 punt
Weder gheraect ter camer dure.
‘Helpt!’ seyt hi, ‘ter quader ure
Hebbe ic hier mijn bedde vonden.’
Hi croop in ten selven stonden
285
Ende lach mit groten slaghen
Tot dien dattet begonste te daghen.
+Doe seyde hi: ‘Lanct mi mijn ghereyde,’
Ende als die vrouwe dat vernam, si seyde:
‘Ghine vaert niet hene dus scier?’
290
- ‘Vrouwe, mitten quaden vier
Moet al verbarnen, dat ic hier quam.’
- ‘Help bere! hoe sidi dus gram?
Dat ne soude u niet betamen.
Ic waenden wi eten souden te samen,
295
Ende bliscap hebben ende jolijt.’
- ‘Ja wi, vrouwe, ter quader tijt
Sellet wesen, let ic hier meer.’
Hem smarte sijn vel ende het dede hem seer,
Ende maecte hem danen mit grote spoet;
300
Mer die vrouwe en was niet vroet,
Twi hi hem so sere misliet.
Die ander en ruste niet, als hi siet
Dat si hoer keerde ter missen waert.
Doe ginc hi hem cleden mitter vairt,
305
Ende nam die vrou in sine narme,
Die van toorne was warme,
+Dat hoorde die rike, so ontreet.
Mettien versiet si ende weet
Dat vingherlijn an sine hant,
310
Dat hi haer vanden vingher ontprant.
Si seyde: ‘Dat is een scoen juweel.
[p. 87]
Also help mi sinte Danieel,
Here, waen quaemdi daer an?’
Doe antwoerde die goede man
315
Ende sprac aldus toter vrouwen:
‘God bescermen van rouwen
Die ghene diet mi gaf te nacht.’.
Doe wart die vrouwe te hant bedacht,
Datter anders waer ghespeelt
320
Dan si waende: ‘Ay, diet mi heelt,’
Sprac si, ‘God gheve hem ongheval,
Hine segghe mi die waerheit al,
Hoe die sticken hier sijn comen.’
Mittien ginc hi hoer nomen
325
Die aventuer van eynde te oerde,
Als gi hier te voren hoerde;
+Ende die vrouwe loech uter maten seere,
Ende si seyde: ‘Bi onsen Here,
Dicke vaert het hinderwaert,
330
Dat die vrouwe die oerbaer begaert,
Die nie en wiste eer noch doghet.
Ridder, ic houd u over voghet
Van minen lijf, van minen goede.
Hebdi breke of armoede,
335
Goets ghenoech en sal ju niet faelgieren:
Ghi moecht bouwelic tornieren.
Ic weet so menighen penninc
In minen ghewelt, van gheerre dinc
Sone laet ic u hebben breke.’
340
Nu moet onse Here haesteleke
In die ghelike vorsten die ghoen,
Die doer die eere sijn ghewoen
Thare te gheven ende doer Gode,
Ende scende de ghene, die so node
345
Vanden penninc willen derven;
Want bedien si en sijn gheen erve
+Hier te liden in dit lijf,
Mi wondert, dat so menich katijf
Hier so nodich is ende vrec.
350
Bedi daer om valt hi in duvels drec
[p. 88]
Daer neder ende is der werelt scande.
God vervol hem sine hande,
Den ghenen die haveloes so dwinghet,
Dat hi der hovescheyt volbringhet,
355
Die hi in sine harte draghet.
Des jonne hem die reyne Maghet
Ende ontkere den vrecken haer aensicht.
Amen. Hier ende ic mijn ghedicht.
1Aldus hoogstwaarschijnlijk te lezen in plaats van wi, dat hier geen zin oplevert, en in de volgende verzen op de mannen betrekking heeft.
+H. 91.
2Het ontbrekende vers kan op deze wijze ingevoegd worden.
+H. 92.
+H. 93.
+H. 94.
1Blijkens het op zich zelf staande rijm ontbreekt hier weder een vers, dat misschien aldus kan geluid hebben.
2Met het oog op de vorige verzen moet misschien het mij althans onverstaanbare sanser in sausen veranderd worden. In vs. 76 vlg. heet het: Met een looksaus kan men den duivel wel eten; het onaangenaamste is bruikbaar als het wordt gekruid door geld. Nu volgt de tegenstelling: Later komt (evenwel) de treurige dag, dat hij (die het onaangename om het geld geslikt heeft) met andere sausen beroerd moet zijn, er mee moet sukkelen: dan toch moet men van den penning scheiden, terwijl de ziel wordt verdoemd. Zoo ongeveer schijnt mij het beloop der redeneering.
+H. 95.
+H. 96.
1Tusschen vs. 125 en 127 is weder een vs. uitgevallen, terwijl in vs. 127 hoogstwaarschijnlijk verstuus bedorven is, en in verstaes zal moeten worden veranderd. Het slot van de bevelen der méesteres aan hare dienstmeid zal waarschijnlijk eene aanmaning geweest zijn om ze stipt na te komen en niets te vergeten. B. v. iets in dezen trant: ‘En wees nu niet zoo dom dat je niet verstaat wat ik je zeg.’
Zoo zoude men aldus de ontbrekende regel kunnen aanvullen:
Zoo zoude men aldus de ontbrekende regel kunnen aanvullen:
En si niet dul - stant niet te roncken -
Dune verstaes dat ic di leer.
+H. 97.
1Aan de lezing dezer twee verzen behoeft waarschijnlijk niets veranderd te worden. Doch laghen is niet het imperf. van liggen, maar een Duitsch gekleurde onbep. wijs. Laghen moet dan een wisselvorm zijn van leggen, evenals Hd. lager voor leger, en het ww. lagern voor legern. De zin is dan: ‘een hoek, waarin honden gewoon waren hun bed te spreiden.’ Mijn vriend de vries doet mij deze verklaring aan de hand, terwijl ik eerst had willen lezen: ende laghen. Doch dan zou het bij plegen behoorende ww. ontbreken.
+H. 100.
1Aldus te verbeteren in plaats van het onzinnige ghevloghen. Verg. velthem, 6, 8, 39, waar van twee ridders verhaald wordt, die met de koningin van Alverne en de gemalin van Karel, zoon van Filips den Schoone, overspel hadden bedreven, en aldus werden gestraft:
die ridders, sonder waen,
Sneet men af daer ter stede
Tusscen die been die manlijchede,
Ende daerna gevilt alse een puud.
+H. 105.
+H. 106.
