De gedichten


auteur: Maria Tesselschade Roemers Visscher


bron: A. Agnes Sneller en Olga van Marion (ed.), De gedichten van Tesselschade Roemers. Verloren, Hilversum 1994  


verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst


downloads

© 2001 dbnl / A. Agnes Sneller, Olga van Marion  


DBNL vignet
[p. 120]

24 Vrye Zieltje, eer ghy waert (geen datering)

De achternaam van de musicus Johan Albert Ban geeft de dichter gelegenheid tot een verrassend woordspel.

Op de Zang-konst Van JOAN ALBERT BAN.
 
Saagent Hertje I,
 
Vrye Zieltje, eer ghy waert
 
In den Ban van Adelaert 2:
 
Dachtje, die daer was gebannen 3,
 
Sat als onder bloet Tirannen 4;
5
En geen Ban, oft ys're klanck 5
 
Haelt het by de Vogle-sanck
 
Nu gaen Ban, en ys're klancken 7,
 
Stadig om sijn Godt te dancken 8,
 
Met een stemmigheyt, en klem 9,
10
Boven wilde Vogels stem 10,
 
En ghy soeckt naer tijdts verlangen 11,
 
Om noch eens te zijn gevangen 12,
 
Daer de heusheyt van een Ban 13,
 
Al u sotte vrees verwan 14,
15
Met sijn ys're snaeren raecken 15;
 
Met sijn peesen, dobble haecken 16;
 
Met B hert, en met B sacht 17;
 
Met de aldersoetste kracht.
 
Doen en wistje van geen keeren 19,
20
Of u vryheyt te begeeren 20,
 
Voor dien Ban, die met gehoor 21
 
Hemel maeckt, het Werelts Choor 22.
 
By dien Ban, die met sijn singen,
 
Herten weet, tot lucht te dwingen 24.
25
Konst niet by geval, maer wis 25
 
Soeter Ban als vryheyt is.
 
Bant u klancken in mijn sinnen 27
 
Datse niet als Ban beminnen 28:
[p. 121]
 
En de vryheyt uyt mijn hert 29,
30
Daer het mee bevochten wert 30;
 
En by na schier was verslonnen 31,
 
Soo 't den ban niet had gewonnen 32
 
Met een toon, die zedich koen 33
 
Vrees voor Ban in ban kost doen 34.
 
 
 
Tesselschade.
[p. 122]

Naar de eerste druk in Verscheyde Nederduytsche gedichten ii, Amsterdam, L. Spillebout, 1653, p. 42-3. ubl 1198 f 10.

Verantwoording

‘VRye’ (v. 1) is geschreven Vrye. Twee fouten, waarschijnlijk verkeerde lezingen van het handschrift, zijn verbeterd: in v. 11 stond ‘saeckt’ in plaats van soeckt en in v. 25 ‘met’ in plaats van niet.

Notities

Er is in dit gedicht steeds sprake van de tegenstelling tussen de betekenis van de soortnaam ban, een begrip dat verbonden is met onvrijheid en dat vrees inboezemt, en de noties die de persoon genaamd Ban oproept: zang, vrijheid, (hemelse) vreugde. Door de zegswijze waarnaar r. 5-6 verwijst, worden gevangenschap en vrijheid opgeroepen. Hierop volgt een hele reeks min of meer directe verwijzingen, o.a. in enkele dubbelzinnig gebruikte muziektermen, naar deze begrippen, zoals:
-   vrijheid: Vrye (r. 1), klancken (r. 7), wilde Vogels (r. 10), aldersoetste (r. 18), vryheyt(r. 20), Hemel (r. 22), singen (r. 23), klancken (r. 27), vryheyt (r. 29).
-   gevangenschap: gebannen (r. 3), klem (r. 9), gevangen (r. 12), peesen (een (bulle)pees werd ook als gesel of zweep gebruikt (wnt XII1, 904)), (dobble) haecken (mv.) (r. 16), dwingen (r.24), verslonnen (r. 31).
2   Adelaert: de weergave van de tweede voornaam Albert bestaat uit de elementen adel en bert of hert in de betekenis ‘hart’. Het tweede element in Adelaertis eveneens hart. Behalve door het rijm, is het gebruik mogelijk gemotiveerd door de overeenkomst met de naam van Allert Crombalch; het gebruik zou haar respect voor Ban dan nog onderstrepen.
5/6   geen ... Vogle-sanck: hier wordt gevarieerd op de zegswijze: Beter in der vogelen zang (zank) dan in de ijzeren klang (klank) e.d.: liever in de vrije natuur dan in gevangenschap (klang/klank ‘band, boei, kluister’. wntvii, 3393; xxvii, te versch.).
8   De muziek van Johan Albert Ban wordt algemeen als zeer grillig ervaren. De dichter typeert deze hier juist als Stadig ‘niet grillig’ in haar religieuze functie.
9   Beide bepalingen hebben een in toepassing op de klanken letterlijke betekenis, maar zijn daarnaast ruimer op te vatten als zij de intentie van de musici typeren. Deze versregel is op te vatten als bepaling bij gaen (...) Boven ... stem, maar ook als nadere bepaling alleen bij sijn Godt (...) danken in de voorgaande regel.
16   dobble haecken: behalve als muziekterm kan de algemene betekenis gelden, vgl. vishaak; het is ook de naam van een handvuurwapen (wnt v, 1363); als zodanig was ook een dubbele haak bekend.
17   B hert, B sacht: vergelijk voor puristisch woordgebruik de Inleiding, de muziek van Tesselschade Roemers.
26   paradox.
32   antithetische formulering.

datering onbekend.