Joost van den Vondel, Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

bron: J. van Vondel, Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste. Uitgegeven en toegelicht door een werkgroep van Utrechtse neerlandici. Instituut De Vooys, Utrecht, 1977

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet



[p. 35]
Tekst en annotaties
[p. 37]
AENLEIDINGE TER NEDERDUITSCHE DICHTKUNSTE. # [1] DIE van 1 zijnen Geest 1 naer den Parnas 1 gedreven, in den schoot [2] der Zanggoddinnen 2 nedergezet, en Apollo 2toegeheilight 2 [3] wort, dient zijne genegenheit en yver 3door hulp van de Kunst 3, [4] en leeringe 4 te laten breidelen 4; anders zal zulck een vernuft 4, [5] hoe geluckigh 5 het oock zy, gelijck een ongetoomt paert, in het wilt [6] rennen 5-6; terwijl een ander Dichter, door kunst en onderwijs 6 getoomt, den [7] hengst slacht 6-7, die, onder eenen goeden roskammer en berijder 7, met roede [8] en sporen getemt en afgerecht zijnde, overal by kenners prijs 8behaelt 4-8. [9] Natuur 9 baert den Dichter; de Kunst 9 voedt hem op 9 9, dies 9 geraeckt nie- [10] mant tot volmaecktheit, dan die de natuur 10 te baet heeft 10, waer uit de
[p. 38]
[11] kunst 11 haren zwier 11 en leven schept 11. Neemt hy voor in Nederduitsch, zijn [12] moederlijcke tale, te zingen 11-12; des hoeft hy zich zoo luttel te schamen [13] als 12-13 de Hebreen 13, Griecken, Latijnen, de geburen der Latijnen 13, en zoo [14] vele andere uitheemsche volcken, die hierom noch by alle weerelt, en [15] elck by zijne lantslieden 14-15, eere in leggen. Wat onze spraeck 15 belangt 15, [16] die is, sedert weinige jaren herwaert 16, van bastertwoorden en onduitsch 16 [17] allengs geschuimt 17, en gebouwt 17, en geeft den leerling nu veel vooruit 17, [18] om naer den palmtack in dit renperck 18 te rennen, tegens 18 en voorby hen- [19] lieden, die met zulck een zure moeite en arbeitzaemheit dit spoor on- [20] langs begosten te leggen 19-20. Zoo men uit hunne gedichten en schriften,
[p. 39]
[21] oock uit Neerlantsche hantvestboecken 21, de eige 21manieren van spreecken [22] by een zamelt, en zich eigen maeckt; daer is een schat van welspreken- [23] heit 22-23 by der hant, veel tijts gewonnen, en middel om noch maghtigh in [24] nieuwe koppelwoorden (waer in onze spraeck niet min geluckigh dan de [25] Griecksche is) aen te winnen 23-25, zoo men met oordeel te wercke ga. Deze [26] spraeck wort tegenwoordigh in 's Gravenhage, de Raetkamer der Heeren [27] Staten 26-27 26-27, en het hof van hunnen Stedehouder, en t'Amsterdam, de maghtigh- [28] ste koopstadt der weerelt, allervolmaecktst gesproken, by 28 lieden van
[p. 40]
[29] goede opvoedinge, indien men der hovelingen en pleiteren en kooplieden [30] onduitsche termen uitsluite: want out Amsterdamsch is te mal 30, en plat 30 [31] Antwerpsch te walgelijck, en niet onderscheidelijck 31 genoegh 25-31. Hierom [32] moeten wy deze tongen 32 matigen 32, en mengen 32, en met kennisse besnoeien, [33] oock niet al te Latijnachtigh, nochte te naeu gezet 33 en nieuwelijck 33 [34] Duitsch spreken, maer zulcks dat de tong haer eigenschap 34niet en ver- [35] lieze, waer van de hervormers onzer spraecke niet geheel vry zijn 33-35. Men
[p. 41]
[36] vermijde, gelijck een pest, de woorden, tegens den aert onzer tale, te [37] verstellen 37; een evel daer doorluchtige 37 Italianen, Spanjaerden en.Fran- [38] schen oock van zieck zijn 37-38. Wy mogen hier in 38 nochte Griecken, nochte [39] Latijnen navolgen. Wort hier tegens gezondigt, terstont verliest de [40] spraek haren luister, en ons oor wraeckt 40 dat geluit; eenen valschen [41] klanck, die de muzijck der tale bederft 35-41. In oude Hollantsche liederen 41 [42] hoort men noch een natuurlijcke vrypostigheit 42, vloeientheit. 42, en be- [43] vallijcken zwier; maer het gebrack 43 den eenvoudigen Hollander aen op- [44] mercking 43-44 en oefening, om zijn geestigheit 44, uit een natuurlijcke ader [45] vloeiende, krachtigh op te zetten 45, en te voltoien 45. Het rijmen moet hy 45 [46] zich eerst gewennen, om rijckdom van woorden en rijmklancken 46 gereet te [47] hebben, zonder het welck de vaerzen kreupel en verleemt 47 zouden vallen 47,
[p. 42]
[48] en zelfs aertige 48 vonden 48 en gedachten hunne bevallijckheit verliezen. [49] Hierom waer het geraden eerst eenige heilige of weereltsche historien 49, [50] oock verzieringen 50, uit Virgilius 50,Ovidius 50, Amadis 50, en Bokatius 50, te rij- [51] men 50-51, om zich van de rijmkunste meester te maecken, en op de baen 51 te ge- [52] raken. Men magh om het rijm en de maet de tael niet vervalschen 52, en ge- [53] lijck een kint stamelen en struickelen. Het rijmwoort schijne niet ge- [54] vonden om het rijm te vinden, maer zy zoo gestelt of het geen rijmterm [55] waer 54-55. Het vaers schijne oock geen rymelooze rede 55, maer trecke den aert [56] van een vaers aen 55-56, en sta wacker op zijne voeten 56. Heeft het geene ze-
[p. 43]
[57] nuwen 56-57, zoo hangt het slap en vadzigh 57: is het te gedrongen, zoo staet [58] het stijf, gelijck een lantsknecht 58 in zijn harnas 56-58. De stijl zy snedigh 58, [59] en geen stomp mes gelijck. Het 59 scherpt de zinnen 59, en maeckt een goede [60] pen zich te gewennen een zelve zaeck en zin 60 op verscheide manieren te [61] bewoorden, en cierlijck 61 uit te drucken 59-61. Vaerzen willen gaerne vriende- [62] lijck 61-62 en zuiver 62 zijn: want de Zanggodinnen zijn maeghden, aen wie vrien- [63] delijckheit en zuiverheit betaemt. Voertmen zomtijts eenige harde 63vaer- [64] zen 63-64 in, dat moet uit geen gebreck 64, maer uit de stoffe 64 geboren, en ter [65] zaecke vereischt worden. Bynamen moeten niet ledigh staen, nochte voor [66] stopwoorden dienen, maer de beelden slachten, die eenen balck of het [67] gewelf onderstutten, en hun werck doende, met een tot cieraet 67des ge-
[p. 44]
[68] bouws strecken. 65-68 Wie voor Poeet wil gaen 68, moet van een' rijmer 68 wel Po [69] eet, maer van Poeet geen rijmer worden; anders gaet men van de hooghste [70] in de laeghste schole 70, en op de A B banck 70 zitten. Loven hem hierom de [71] slechthoofden 71 dat vergult den rijmer 71, gelijck een krans van boterbloe- [72] men den kinckel 72. De laurier 72 wort den Dichter niet van den gemeenen hoop 72 [73] geschoncken, maer van zulcken, die met kennisse en zekerheit 73 de kroon [74] uitreicken, en het snaterbecken 74 der aecksteren 74 van zwanezang 74 onder- [75] scheiden 72-75. Rijmers, die eerst 75 hun A B opzeggen, vallen verwaendelijck [76] aen 't zwetsen 75-76, gelijck de quackzalvers, om hun zalfpotten te venten. [77] Die wat verder komen, laten zich voorstaen 77datze groote bazen 77 in de [78] kunste zijn, en zwetsen kunstiger 78, doch het is met woorden van ander- [79] halven voet lang 78-79, of een doorgaende bravade 79, en loutere blaeskaeckerye.
[p. 45]
[80] Aldus winnenze gunst by den slechten hoop 80, die den mont vergeet toe te [81] doen, en gelijck naer hemelval 81 gaept. d'Alleroutste en beste 81 Poëten [82] zijn de natuurlijckste en eenvoudighste. De nakomelingen, om hen voor- [83] by te rennen, vielen uit eerzucht of aen het snorcken en poffen 83, of [84] vernissen en blancketten. Dat behaeghde in het eerst, gelijck wat nieuws, [85] den min verstandigen, en klonck den nieusgierigen 85, gelijck een donder- [86] slagh, in d'ooren: doch het verwonderen 86 duurde een korte wijl, en de [87] wackerste oogen zagen hier door 87; en d'outsten tegens de jonger wercken, [88] in de schale van een bezadight oordeel, opgewogen, vielen de lesten te [89] licht 87-89, en d'outsten behielden den verdienden prijs 89. Om dan 89 opgeblazen- [90] heit 89-90 en kreupelheit 90 te vermijden, zal 90 men niet plat op d'aerde vallen 90, [91] en in het stof kruipen 91, nochte doorgaens 91 al te snel zonder noot 91 aenja- [92] gen 91-92, maer op zijn pas 92 voortdraven 92, en wel letten 92 waer men rijzen 92, waer [93] men wenden en keeren 93 moet; en, gelijck een goet muzikant, den toon naer [94] den aert der zaecke 94 weten te schicken 93-94, dan laegh, dan middelbaer, dan
[p. 46]
[95] hooger. Zommigen heffen hoogh op 95, en laten het uit onvermogen 95laegh [96] vallen 95-96. Een goet zangmeester 96 kent zijne stem, en spant de keel niet [97] uit hare kracht 96-97. Lichtvaerdige dertelheit 97, zotte pracht, en ongheschick- [98] te 97-98 overdaet is geen cieraet 98, dat een gezont oordeel vergenoegt 98. Elck [99] ding wil met zijn eige maniere van spreken uitgebeelt, en niet al te [100] verre gezocht worden 98-100. Verciertge uw vaers met bloemwerk 100 naer den stijl [101] [der] Rederijckkunste 101; hael het niet te wijt 101, maer blijf by een voege- [102] lijcke verwe 101-102, en binnen het besteck van verstaen te willen wezen 102. Zal 102 [103] een ander uwe rol 103 verstaen 103; verstaze eerst zelf te dege, en spreeck [104] klaer 104. Eenigen schrijven al willens 104 duister, en willen zich zelfs 104 niet [105] verstaen, op dat men zich hier over verwondere 105, en hun dit tot 105wijsheit [106] toeschrijve 106. Anderen schrijven slecht 106 van heerlijcke 106dingen, en schil-
[p. 47]
[107] deren de zon met houtkole. Een leergierige lette wel op de lessen en [108] regels der kunste 107-08, gevonden uit het voorbeelt der treflijckste 108 Dichte- [109] ren. Hy bevlijtige zich om dagelijx toe te nemen in kennisse van ver- [110] scheide 109-10wetenschappen 110, om, is het niet van alles volmaecktelijck, dat [111] zwaer ja onmogelijck valt, ten minste ter loop 111 van vele dingen kennis [112] te hebben, om zijn werck naer den eisch uit te voeren. Zoo treckt en [113] vergadert de honighby haer voetsel uit alle beemden en bloemen 112-13 113. Het [114] waer raetzaem Salomons wijze spreucken 114, Cicero, Seneka 114, en Plutarchus [115] wercken van de zeden 114-115, en het leven der doorluchtige 115 mannen 115, en dier- [116] gelijcke schriften 115-16 te lezen, en te herlezen. Wie in den vloet dezer [117] pennen zwemt 116-17, zal overvloeien van zinrijcke gedachten en vaste stel- [118] lingen 117-18. De Beeldenaer 118 van den geestrijcken 118 Ridder 118, Cesar Ripa, nu in
[p. 48]
[119] Nederlantsch verduitscht, bestellen 119geestige 119 vonden, om het werck le- [120] vendigh uit te drucken 119-20, en rijckelijck te bekleeden 120. Kennis van uit- [121] heemsche spraecken vordert niet weinigh 121, en het overzetten uit vermaer- [122] de Poëten helpt den aenkomende Poeet, gelijck het kopieeren van kunsti- [123] ge meesterstucken den Schilders leerling. Dees begint eerst van 123 eenige [124] leden 124 en deelen, eer hy een geheel lichaem tekent; en eerst van een [125] geheel lichaem, eer hy een historie 125 van 125 verscheide beelden 125 ordeneert 125, [126] en gansche vertooningen 126 op het panneel, als op een tooneel, stelt. Wan- [127] neer de deelen, elck in 't byzonder 127 wel waergenomen 127 zijn, dan zal het [128] geheele werck wel 128 volgen, daer men niet aen beginnen magh, voor dat men [129] een vast begrijp, hant, en handelinge van de byzondere deelen hebbe 128-29. [130 Zoo 130 ziet men den besten meesteren de kunst af, en leert, behendigh ste- [131] lende, een' ander het zijne te laten 130-31. Wie leerzaem 131 is, late zich de be- [132] ginsels 131-32, die altijt moeielijk vallen, niet verdrieten. De kleenen leeren
[p. 49]
[133] zoo aen stoelen en bancken gaen 133: daerna, stouter 133 en steviger 133 geworden, [134] durvenze afsteecken 134, en behoeven geene ondersteunsels meer: anders 134 ver- [135] gaept men zich te verwaent 135 aen eige inbeeldingen 135, en vervalt in grove [136] misslagen, terwijl 136 men wijzer dan zijn leitsman wil geacht zijn. Aldus [137] heeft Virgilius, de Prins der Poeeten zelf, oock van Homeer en anderen [138] vele ontleent, en uit de Griecksche tale met zulck een oordeel 138 inge- [139] voert, dat hy'er onsterflijcken lof uit haelde 137-39. Evenwel indien ghy ee- [140] nige bloemen op den Nederlantschen Helikon plucken wilt, draegh u [141] zulcks 140-41, dat het 141 de boeren 141 niet mercken, nochte voor den Geleerden 141al [142] te sterck doorschijne 139-42. Op zijn eige riemen 142 zich op dit gevaerlijcke [143] vaerwater 142-43begevende, moet men zijne kracht overwegen, eer het schip zee [144] kieze. Menighten lijden hier schipbreuck, die, door verwaentheit aen- [145] gevoert, ja vervoert 144-45, zich te vroegh en te diep 145 op dezen Oceaen wagen, [146] en niets is 'er schadelijcker als eige liefde, die fraeie vernuften 146 ver- [147] blint, en onderhout 147. Die naulix twee of zes goede regels 147 weet uit te
[p. 50]
[148] wercken 147-48, wil een lierdicht opzetten. Die qualijck 148 een lierdicht 148kan 148, [149] wil voort een treurspel spelen 149, of een heldenwerck 149 trompetten 149. By trap- [150] pen 149-50 klimt men eenen toren op, en niet zonder trappen, ten zy met ge- [151] vaer van den hals te breecken. d'Een bereickt langsamer, d'ander snel- [152] ler den top der volkomenheit; hoewel men hier 152 naulijx volkomenheit vint, [153] om dat die de maet van 's menschen vermogen overtreft 153. Beveel 153 het papier [154] niet terstont al wat u in den zin schiet, maer toetst uwe inbeeldingen 154, [155] vonden 155 en gedachten 155 ofze der penne en den dagh 155 waerdigh zijn. Ghy ziet [156] hoe de hoenders, den kop in de lucht stekende, met smaeck en nasmaeck 156 [157] drincken, en de gezonde schapen het gras erkauwen. Zoo doende zullenze 157 [158] de bladen niet met beuzelingen beslaen, en dingen, die niet om het lijf [159] hebben, nochte den lezer met den ydelen 159 dop zoecken te paeien 159, maer met [160] pit 160, en een keerne van goeden smaeck 160 verzaden. Het luit oock spottelijck 160 [161] een nieuwe wijze 161 op de baen te brengen 161, als 'er geene kunst 161 in gemerckt 161 [162] wort. Boven al let wel op de orde of den draet van uwe rede, en het [163] vervolgh van zaecken 162-63: want zelfs geleerde bazen 163, die groot schijnen 163,
[p. 51]
[164] zijn zomtijts wispelturigh 164, springen van den os op den ezel 164, en mengen [165] alle elementen onder een 165. Een zelve zaeck dickwils 165 te zeggen en her- [166] zeggen, geeft armoede 166 en gebreck van stoffe te kennen, en behalve dat [167] het verveelt, voeght 167 het de rederijckheit 167 niet. Ontbreeckt het u aen [168] vonden en stof 168, zijt liever kort dan verdrietigh 168 lang. Zet ghy een werck [169] op van eenen langen adem; laet het in 't midden, nochte in 't einde niet [170] bezwijcken, maer doorgaens 170volstaen 170, overal zich zelf gelijck zijn, en [171] zijnen meester nergens beschamen. Wie zijn zwackheit gevoelt, dient [172] nootzaeckelijck raet te zoecken by anderen, en elck meester in zijn [173] kunste en ambacht te gelooven, en de volmaeckste manieren van spreken [174] en wercken by hen uit te kiezen. Een rechtschapen 174Dichter slachte 174 de [175] stroomen 175, die niet af maer altijt toenemen, en met eenen vollen boezem 175 [176] endelijck in de rijcke zee uitbruizen 176 174-76. Hoe het werck grooter is, hoe 176 [177] daer meer kunst en oordeel toe vereischt wort: en gelijck de schilders [178] in kleene beelden de gebreken en misslagen kleen rekenen; zoo openbaert [179] zich de misstellinge en 't gebreck 179, naer 179 de grootheit 179 der personaedjen [180] en zaecken, te grooter 180. De leergierige volge dezen gulden regel, die [181] zich wijdt uitstreckt 180-81, om zijn werckstuck doorgaens geluckigh uit te
[p. 52]
[182] voeren 181-82, dat is, dat hy lette op den staet 182, eigenschap 182 en gesteltenis 182 [183] van elcke personaedje en zaecke, en die elck naer heur natuur uittekene. [184] Wie dit maghtigh is, en daer den slagh van heeft, kan veel velts winnen 184, [185] en zal altijt binnen de palen 185 der voeghelijckheit 185 blijven; een deught, [186] die in Virgilius zoo heerlijck 186 en goddelijck boven alle zijn overvloedige [187] kunstdeughden 186-87 uitmunt 187 186-87. Nu behoef ick niet in 't breede en wijtloopigh [188] t'ontvouwen hoe men zich te schicken hebbe 188naer een ieders ampt, oude 188, kun- [189] ne 188-89, lantsaert, gelegenheit 189, hoedanigheit, en wat des meer zy. Aldus geeft [190] een kunstigh 190 schilder elck dingh zijn eige verf 190. Wie de natuur aller- [191] naest volght 190-91, die is de rechte 191 Apelles 191, en zoude, gelijck d'aeloude [192] penseelen 192, niet alleen menschen, maer zelfs dieren en vogels verkloecken 192.
[p. 53]
[193] Maer om veiliger en vaster 193 te gaen 193, geef uwe dichten niet in uwen eersten [194] yver 194 aen den dagh 193-94. Laetze een goede wijl 194 onder u rusten: ga'er dan [195] eens en anderwerf, ja zevenwerf, met versche zinnen 195 over 194-95: want ons [196] oordeel is, naer 196 de gesteltenis der herssenen, gelijck de lucht 196, zomtijts [197] helder, zomtijts betrocken 197. Een Dichter heeft zijne luimen 197: hierom [198] laet het gedicht van eenen Aristarchus 198, ja verscheide keurmeesteren 198 [199] keuren. Dese zullen uitmonsteren 199al wat misstaet, zoo wel dat de Kunst, [200] als de zeden betreft, waer in 200menigmael deze goddelijcke wetenschap 200 [201] jammerlijck misbruickt wort: en gelijck het zwaerste meest weeght 201, zoo [202] moet men zich wachten voor ongebondene 202 en oneerlijcke 202 woorden en vonden 202, [203] daer niet dan 203 laster 203voor den Dichteren in 't algemeen uit ontstaet: [204] want dit gaf oorzaeck 204, dat eertijts 204 de Rederijckkamers gesloten, de
[p. 54]
[205] tooneelen verboden wierden. Indien men bordeelspreucken en spreeck- [206] woorden 205-206, en vuilicheit van hoeren en boevejaght 206 uitbant, zoo zal de [207] Schouwburgh een eerlijck 207 tijtverdrijf strecken, en oock voor deftige [208] lieden openstaen. Wie zich hier tegens verloopt 208, bederft de zeden, en [209] den luister van zijn werck 208-09. Ioocken 209 uwe ooren naer eenen vleier, die [210] elck naer den mont spreeckt, ghy bedrieght niemant dan u zelven. Haetghe [211] den openhartigen bestraffer, die geene gebreken verschoont 211, zoo blijftghe [212] daer in 212 steecken. Zulcke eigenzinnigen, of eer 212 kranckzinnigen, zijn [213] niet te raden 213, randen menighmael in hun razende kortse al raeskallende [214] de geneesmeesters aen 213-14, en leeren wie men schuwen moet 214. Zy willen hun [215] ontstelt 215 en misstelt 215 werck van geene fixe 215lezetters 215 aengetast 215 nochte [216] gehandelt hebben, en schricken voor de moeielijckheit 216en pijne van het [217] misstelde 217 been te herstellen, en in het rechte lidt 217 te voegen, zonder [218] eens 218 te bedencken dat de Goden de beste dingen voor zweet en arbeit [219] verkoopen 218-19. Zy liefkoozen hun wanschepsels, gelijck een aep zijne jongen.
[p. 55]
[220] Een omzichtigh 220 en leerzaem 220 geest bemint Apolloos 220 zonneschijn, die alle [221] vezeltjens en stofkens ontdeckt 221. Kunsten 221, die den brootzack vullen, en [222] alleen den buick dienen, zijn haest 222 goet genoegh: een Dichter behoort [223] hemelval 223 en de spraeck der Goden te spreecken. De hemelsche Poëzy wil [224] niet op den middeltrap, maer moet in top staen 224, en op den toetssteen [225] van een beslepen oordeel proef houden 224-25, naer de wetten by de Geleerden [226] daer toe voorgeschreven, waer toe wy gewezen worden 226. Ondertusschen 226 [227] heb ick deze korte Aenleidinge ter Nederduitsche Dichtkunste, op het [228] aenhouden 228 der leergierigen, by my 228 aldus 228, gelijck een ruwe schets, [229] ontworpen; om de welcke naer den eisch op te maecken 229 meer bladen [230] papiers noodigh waren: daerom sla ick voor dezen tijt 230 de voeten en [231] maet der vaerzen 231, en den ommetreck en aert 231 van allerhande rijmen en [232] dichten 231-32 over. Vele andere dingen willen liever met de levendige stemme 232 [233] en voorbeelden, dan met de penne beduit worden: derhalve te wenschen [234] waer, dat geestrijcke vernuften 234, onder het beleit van geleerde Mecenaten 234, [235] hier over zomtijts onderling raetpleeghden, en zoo eenen nieuwen [236] Parnas, naer den stijl van Italie 236, oprechtten, daer men, zonder afgunst,
[p. 56]
[237] onzijdigh 237 elcks oude en nieuwe dichten toetste; zoo wel om de schoon- [238] heit en aertigheit 237-38 te volgen, als om onze 238misslagen, uit een edele [239] eerzucht, te mijden, en door dien middel de Neerlantsche Poëzy haren [240] vollen glans te geven. [241] t'Amsterdam 1650. den 25 van Grasmaent 241. [242] J.V. Vondel	#Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste: introductie tot / raad voor beginners bij de beoefening der Nederlandse poëzie. 1van: door. 1Geest: natuurlijke aanleg (cf. Lat.ingenium). 1Parnas: Parnassus, berg in Griekenland, gewijd aan Apollo en de Muzen. 2Zanggoddinnen: de negen Muzen, patronessen van kunst en wetenschap. 2Apollo: god van kunst en wetenschap, leider der Muzen. 2toegeheilight: gewijd. 3genegenheit en yver: aandrift en heilige ijver. 3Kunst: literaire theorie en techniek (cf. Lat. ars). 4leeringe: onderricht (cf. Lat. doctrina). 4breidelen: beteugelen. 4vernuft: talentvol man. 5geluckigh: rijkbegaafd. 5-6in het wilt rennen: doordraven. 6kunst en onderwijs: zie Kunst, r. 3 en leeringe, r. 4. 6-7den hengst slacht: op de hengst lijkt. 7onder [...] berijder: door iemand die hem duchtig roskamt en goed afrijdt (dresseert). 8prijs: lof, eer. 4-8Voor het beeld van het paard cf. Grootes 1972, p. 87-88, die erop wijst dat dit haast een gemeenplaats is in verband met de waarde van discipline. 9Natuur: de scheppende natuur. 9Kunst: kunst als door onderricht en oefening te verwerven theoretische kennis en praktische vaardigheid. 9voedt hem op: brengt hem groot, doet hem rijpen. 9Natuur [...] op: zie inleiding. 9dies: daarom. 10natuur: Vondel maakt geen onderscheid tussen de scheppende en de geschapen natuur, de werkelijkheid. Als object bij ‘te baet heeft’ bezit ‘natuur’ de eerste, als antecedent van ‘waer’ de tweede betekenis. 10die [...] heeft: die door de natuur met talent gezegend is, die van nature begaafd is. 11kunst: kunst als artistieke, mimetische activiteit. 11zwier: elan. 11schept: put. 11-12Neemt hy voor in Nederduitsch [...] te zingen: kiest hij ervoor in het Nederlands [...] te dichten (dus niet in de klassieke talen, zoals aanvankelijk de meeste Renaissance-dichters deden, een traditie die trouwens tot in en ver na Vondels tijd nog werd voortgezet). 12-13des [...] als: dan hoeft hij zich daarvoor even weinig te schamen als. 13Hebreen: de dichters wier werk in de bijbel overgeleverd is, m.n. David, dichter van vele psalmen. Als direct door God geïnspireerde en tevens oudste dichters nemen zij in Vondels opsomming de eerste plaats in. 13de geburen der Latijnen: Vondel kan bedoelen de Italianen, directe buren van Latium (=Rome) of ruimer de dichters in de Romaanse talen (Italiaans, Frans) die in de buurt van het Latijn liggen. In het eerste geval heeft hij dichters op het oog als Dante en Petrarca die het Italiaans voor hun poëzie gehanteerd hebben, in het tweede geval daarbij nog de Pléiade. 14-15die [...] noch [...] elck by zyne lantslieden: ‘die’ slaat op beide groepen dichters, oude en moderne; ‘noch’ heeft voornamelijk betrekking op de oude, ‘elck by zyne lantslieden’ op de moderne. 15spraeck: taal. 15belangt: betreft. 16sedert [...] herwaert: in de loop van een korte achter ons liggende periode. 16bastertwoorden en onduitsch: synoniemen waarmee Vondel doelt op de extreem verfranste taal uit de Bourgondische periode. 17geschuimt: gezuiverd, nl. door invloedrijke puristen die sinds de tweede helft van de 16de eeuw werkzaam waren (Van den Branden 1956, passim). 17gebouwt: gecultiveerd. 17geeft [...] vooruit: geeft een gunstiger uitgangspositie (de leerling begint wel later dan zijn voorgangers, maar kan toch de wedstrijd winnen omdat hij, niet gehinderd door taalproblemen, sneller vooruit kan). 18dit renperck: nl. dat van de ‘Nederduitsche dichtkunste’. 18tegens: in competitie met. 19-20dit spoor [...] te leggen: deze baan (nl. het zuiveren en opbouwen van de taal) [...] uit te zetten (de beeldspraak is t.o.v. het voorafgaande enigszins verschoven). 21hantvestboecken: verzamelingen van oorkonden en privileges in de landstaal; vóór de Bourgondische periode waren die redelijk zuiver (De Vooys 1952, p. 44-45). 21eige: authentieke, inheemse. 22-23schat van welsprekenheit: rijke voorraad voorbeelden van correct taalgebruik (cf. copia verborum). 23-25om [...] aen te winnen: om nog een grote winst aan nieuwe samenstellingen te boeken, waarvoor onze taal zich niet minder goed leent dan de Griekse. Vondel noemt hier een taalkundige gemeenplaats van zijn tijd. Spiegels befaamde Twe-spraack (1584) merkt over ‘ghelaschte wóórden’ op dat het Nederlands daaraan even rijk is als het Grieks (Spiegel 1962, p. 54). Zie voorts Van den Branden 1956, p. 159, 195 en 203. 26-27De Raetkamer der Heeren Staten: de bijstelling kan als metonymische omschrijving voor Den Haag worden opgevat. I.v.m. de ‘pleiteren’ van r. 29 overwege men voorts dat vele afgevaardigden juristen waren. 26-27Staten: de Staten van Holland zijn bedoeld omdat ‘hunnen Stedehouder’ niet op de Staten-Generaal kan slaan en omdat het bovendien aannemelijk is dat de gedeputeerden van de andere provincies een (in Vondels oren) erbarmelijk Nederlands hebben gesproken. 28by: door. 30mal: bespottelijk. 30plat: gewoon, onvervalst. 31onderscheidelijck: precies. Nog in 1679 werd Vondel geprezen door de dichter Oudaan omdat hij niet als de platte Amsterdammers ‘pijl’ en ‘peil’, ‘rijzen’ en ‘reizen’ door elkaar haalde (Caron 1971, p. 10). 25-31In deze passage wijst Vondel aan waar het door hem bedoelde ‘geschuimde en gebouwde’ Nederlands te vinden is, nl. bij ‘lieden van goede opvoedinge’ zoals die als juristen en hovelingen in Den Haag, en als kooplieden te Amsterdam aanwezig zijn. Zij spraken een ‘nog al vormelijk Nederlands bij officiële en half-officiële gelegenheden’ dat aanleunde tegen de normatieve geschreven taal en blijkbaar door Vondel in syntaxis en uitspraak als voorbeeldig werd beschouwd (Koelmans 1977, p. 24). Ironisch is echter de restrictie die onmiddellijk volgt: van juist dezelfde groepen moet men niet het bastaardjargon (Frans en m.b.t. de kooplieden ook Italiaans) volgen. Met het ‘want’ in r. 30 maakt het betoog een lichte zwenking, zij het dat er in eerste instantie een nadere verklaring voor de restrictie ‘lieden van goede opvoedinge’ gegeven wordt. De oude dialecten van de voornaamste steden van de Nederlanden - gesproken door de lagere standen - zijn niet bruikbaar. Men kan hier zowel aan uitspraak als woordgebruik denken, beide gedemonstreerd in Bredero's Spaanschen Brabander (Stutterheim 1974, p. 105-06). Zie voor de uitleg van deze passage Hellinga 1938, p. 174 die vooral aan woordgebruik denkt, en Caron 1971, p. 10 die de uitspraak, m.n. de Amsterdamse diftongering, op de voorgrond plaatst. 32tongen: manieren van spreken. 32matigen: van hun al te uitgesproken dialectkenmerken ontdoen. 32mengen: er staat Vondel dus een soort eenheidstaal voor ogen die is opgebouwd uit het Nederlands van de leidende klassen in de grote steden van het Westen des lands en waarin ook plaats is voor zuidelijke elementen, ingebracht door immigranten, die vaak juist een belangrijke culturele rol in de republiek speelden. Een dergelijke taal moet men dan wel ‘met kennisse besnoeien’ d.w.z. ontdoen van allerlei wildgroei. 33naeu gezet: angstvallig. 33nieuwelijck: neologistisch. 34eigenschap: eigen aard. 33-35Zoals vaker (bijv. r. 89 e.v.) laat Vondel een waarschuwing tegen een bepaalde fout volgen door een waarschuwing nu ook weer niet te sterk de andere kant op te gaan. Voor ‘oock’ (r. 33) denke men zich een woord als ‘echter’. Het snoeien van de taal moet niet inhouden dat men haar nu met geweld op Latijnse leest wil schoeien. Dat gevaar was zeker niet denkbeeldig bij sommige grammatici (cf. De Vooys 1952, p. 75) en tot werkelijkheid geworden in het Taciteïsche Nederlands van Hoofts Historiën. In dat werk kan men trouwens ook het overdreven purisme aantreffen waartegen Vondel zich hier kant, maar dat overigens al stamt van de taalbouwers uit de 16de eeuw. 37verstellen: op een ongebruikelijke plaats zetten. 37doorluchtige: roemrijke. 37-38daer [...] van zieck zijn: waaraan [...] lijden. 38hier in: nl. op het gebied van de woordvolgorde. 40wraeckt: keurt af. 35-41Vondel noemt als voorbeeld van het ‘te Latijnachtigh’ spreken de stijlfiguur hyperbaton, d.w.z. het gebruiken van een ongewone woordvolgorde. Ook door de grammatici werd hiertegen gewaarschuwd: ‘[...] te seggen; Ik hebbe gebeden God, voor, ik hebbe God gebeden [...] De gunste goed, voor; de goede gunst[...] ende diergelijke wijse van spreken meer; is het Nederduytz Walzelick (=op z'n Frans), ende valzelick verdraijd, ende onder decksel van rijm niet te lijden’ (De Hubert 1624, p. 123; vgl. Van Heule 1625, p. 87 en Ampzing 1628, p. 4-5 en 45-46). De hyperbaton is een zeer kenmerkende stijlfiguur voor de Italiaanse barokke dichters, bijv. Marino (cf. Hugo Friedrich 1964, p. 549-50, 697 en 726). In Spanje komt de figuur veel voor in het werk van Gongora (cf. R. Bray 1968, p. 95). Voor Frankrijk geeft Ronsard eenzelfde waarschuwing als Vondel: ‘Il faut dire, le Roy alla coucher de Paris à Orléans, et non pas, à Orléans de Paris le Roy coucher alla’ (Ronsard 1965-66, II, p. 1022). In de klassieke talen staat o.a. door het naamvalssysteem de woordvolgorde veel minder vast dan in de moderne talen. Vandaar dat navolging der klassieken in dit geval niet gewenst is. Overigens is het opvallend dat Vondel in deze passage zo uitsluitend vanuit de taal redeneert en daardoor geen oog lijkt te hebben voor het vermogen van de door hem gewraakte dichters om juist door woordverplaatsing speciale effecten te bereiken. Maar, misschien moeten we ook de didactische context in het oog houden: Vondel geeft onderwijs aan beginners die zich beter niet aan dergelijke hoogstandjes kunnen wagen. 41oude Hollantsche liederen: hoewel in de loop van de 17de eeuw de liederen van voor de Renaissance in vergetelheid dreigden te raken, probeerde men toch ook ze weer in zwang te brengen. Typerend daarvoor is het Haerlems Oudt Liedt-boeck (1e dr. omstr. 1648) waarin juist veel oude liederen opgenomen zijn (Kalff 1883, p. 692-715, spec. p. 711. i.v.m. Vondel). 42vrypostigheit: ongedwongenheid. 42vloeientheit: natuurlijke, melodieuze gang van de zin. 43gebrack: ontbrak. 43-44opmercking: theoretische aandacht. 44geestigheit: geïnspireerde vondsten. 45op te zetten: te ontwikkelen. 45te voltoien: definitief vorm te geven. In deze zin worden via de termen ‘oefening’ (44), ‘natuurlijcke ader’ (44) en ‘opmercking’ (43-44) de begrippen exercitatio, natura en ars weer te berde gebracht. 45hy: nl. de aankomende dichter (het laatst genoemd in r. 17). 46rijckdom van woorden en rijmklancken: opnieuw de gedachte dat men als het ware een letterkundige voorraad kan aanleggen (cf. r. 22-23). 47kreupel en verleemt: dezelfde beeldspraak ook in r. 56 en 90. Ook nu kan men nog van kreupele en hinkende verzen spreken. 47vallen: uitvallen. 48aertige: spirituele. 48vonden: vondsten. 49heilige of weereltsche historiën: verhalen uit de bijbelse of profane geschiedenis. 50verzieringen: verzonnen verhalen. 50Virgilius: Publius Vergilius Maro (70-19 voor Chr.): Romeins dichter. Zijn bekendste werken zijn de Georgica, een leerdicht over de landbouw, kwekerij, veeteelt en bijenteelt, de Bucolica of Eclogae, herdersdichten, en de Aeneis, het nationale epos der Romeinen, geschreven in navolging van Homerus. 50Ovidius: Publius Ovidius Naso (43 voor - 18 na Chr.): Romeins dichter. Zijn Metamorphoses, gedaanteverwisselingen, komen het meest voor navolging in aanmerking. 50Amadis: Amadis de Gaula, hoofdpersoon uit de romans van de Spaanse schrijver Garcia Ordoñez de Montalvo en zijn epigonen. Er zijn diverse Nederlandse vertalingen van deze romans verschenen. 50Bokatius: Giovanni Boccaccio (1313-1375): auteur van de Decamerone. 50-51rijmen: op rijm zetten. 51op de baen: op streek. 52vervalschen: onnatuurlijk maken. 54-55zy [...] waer: moet er zo staan alsof het er zonder rijmdwang ook gestaan zou hebben. 55rymelooze rede: proza. 55-56trecke [...] aen: moet aannemen; dit zinnetje vervult in Vondels redenering, een ‘scharnierfunctie’, en slaat zowel op het al besproken rijm als op het nog te behandelen metrum als essentiële eigenschappen van poëzie. 56sta [...] voeten: sta stevig op zijn voeten (woordspeling met versvoeten). 56-57zenuwen: spieren. 57vadzigh: krachteloos. 58lantsknecht: voetknecht. 56-58De zin ‘Heeft ... harnas’ kan slaan op het metrum, maar ook op de syntaxis of de stijl. ‘Heeft ... zenuwen’ kan dan betekenen ‘Heeft het geen goed metrum’, maar ook ‘Zit het te los in elkaar’. Dienovereenkomstig kan ‘Is ... gedrongen’ betekenen ‘Heeft het vers een al te overheersend metrum’, of ‘Is het al te beknopt’. Lausberg noemt nervosus in voorbeelden die over stijl gaan (Lausberg 1960, par. 1246). Piger (‘vadzigh’) wordt daarentegen gebruikt voor het ritme (Lausberg 1960, par. 961 en 1054). Vondel zelf past in de voorrede tot de Jeptha ‘zenuwen’ toe op het metrum (WB VIII, p. 778, r. 149). 58snedigh: scherp, raak. Cf. het acutum (Lausberg 1960, par. 540, 3 en par. 1072) als kwaliteit van de ornatus: het intellectueel interessante, spitsvondige. Als de ornatus het acutum mist, is ze hebes, ‘stomp’ (Lausberg 1960, par. 1072). 59Het: voorl. onderwerp. 59zinnen: geest. 60zin: gedachte, notie. 61cierlijck: fraai, met retorische ornatus. 59-61Het op verschillende wijzen behandelen van dezelfde stof is in de retorische handboeken een van de oefeningen (exercitationes) om de praktische vaardigheid in de ars op peil te houden (Lausberg 1960, par. 1097 en par. 1104-1139). 61-62vriendelijck: gelijk te stellen met dulcis, amabilis, iucundus, is als een verwijzing te zien naar de eigenschappen waardoor een literair werk kan delectare, bekoren, vermaken (Lausberg 1960, par. 257, 2a). In zijn vertaling van Horatius' Ars poetica gebruikt Vondel ‘vriendelijck’ als vertaling van dulcis: ‘Het is niet genoegh dat gedichten schoon zijn; laetze oock vriendelijck wezen, en 't gemoedt des toehoorders voeren waerze willen.’ (WB VII, p. 360, r. 87-89). 62zuiver: verwijst mogelijk naar ‘niet vervalschen’ uit r. 52. 63harde: hardklinkende, stroeve, bijv. door de aanwezigheid van hiaten of botsende konsonanten. 63-64vaerzen: versregels. 64gebreck: onvermogen. 64stoffe: aard van de stof. 67cieraet: verfraaiing. 65-68Epitheta moeten tegelijkertijd versieren en functionele informatie geven. Zo dienen ze de ornatus en het aptum (Lausberg 1960, par. 676). De vergelijking met karyatiden komt ook voor bij Cicero De oratore III, 180 en bij Ronsard in zijn Abbrégé de l'art poétique françois (Ronsard 1965-66, II, p. 1001) en in de (3e) voorrede tot de Franciade (Ronsard 1965-66, II, p. 1017). (Grootes 1973, p. 92). 68Wie [...] gaen: Wie de naam dichter terecht wil dragen. 68rijmer: iemand die in tegenstelling tot de ‘Poeet’, van het dichten alleen een aantal vaardigheden beheerst, maar verdere kwaliteiten mist. 70schole: schoolklas. Een andere mogelijkheid is dat Vondel hier bedoelt: Van het hoogste naar het laagste schooltype. 70A B banck: de bank voor beginnende leerlingen, die nog moeten leren lezen. 71slechthoofden: sukkels, onnozelen. 71dat [...] rijmer: dan is de ‘rijmer’ daarmee verguld. Cf. de kleur van de boterbloemen. 72kinckel: boerelummel. 72laurier: lauwerkrans. 72den gemeenen hoop: het gewone volk, het grote publiek. 73zekerheit: vast oordeel. Een 17de-eeuwer meende dat het mogelijk was aan de hand van vaste normen een waardeoordeel uit te spreken over artistieke zaken. 74snaterbecken: kwetteren. 74aecksteren: eksters. 74zwanezang: de zwaan, van wie vele klassieke dichters meedelen dat hij prachtig zingt, is een symbool voor het ware dichterschap. 72-75In de Renaissance herleefde het klassieke gebruik dat beroemde dichters als bewijs van eer met een lauwerkrans gekroond werden. Vondel zou een dergelijke kroning zelf in 1654 bij het St.-Lucasgilde ten deel vallen. 75eerst: nog maar net. 75-76vallen [...] zwetsen: beginnen te snoeven; cf. Horatius: Gelijck de stadts roeper de lieden om iet te koopen te zamen roept, zoo doet de poeet die lantrijck is, en veel gelts op woecker zet, de vleiers tot het gewin loopen. (Horatius WB VII, p. 369, r. 360-63). 77laten zich voorstaen: verbeelden zich. 77bazen: meesters. 78kunstiger: vaardiger. 78-79woorden [...] lang: lange, kunstig gevormde woorden; cf. Horatius: sesquipedalia verba (Horatius AP, r. 97). 79bravade: pocherij. 80den slechten hoop: = ‘den gemeenen hoop’ (r. 72). 81gelijck naer hemelval: als naar taal die direct afkomstig is uit de hemel. 81d'Alleroutste en beste: de alleroudste en dus de beste. 83snorcken en poffen: snoeven, opgeblazen taal hanteren. (Dit in afwijking van de eenvoud der Ouden. Het overdreven gladstrijken en ‘opmaken’ van het literaire produkt, ‘vernissen en blancketten’, verdoezelt de klassieke natuurlijkheid). 85den nieusgierigen: degeen die belust is op nieuwigheden. 86het verwonderen: de verbaasde bewondering. 87zagen hier door: doorzagen dit. 87-89en d'outsten ... licht: wanneer de oudste geschriften bedachtzaam afgewogen werden tegen de jongere, dan bleken de laatste te licht. 89prijs: roem. 89dan: nu. 89-90opgeblazenheit: gezwollenheid. Cf. Vondels vertaling van de Ars Poetica: ‘Die groote dingen voor heeft is opgeblazen. Die al te veiligh wil gaen en voor onweder vreest, kruipt langs de aerde’ (WB VII, p. 358, r. 24-25). 90kreupelheit: gestrompel. 90zal: moet. 90plat op d'aerde vallen: in platvloersheid vervallen. 91in het stof kruipen: langzaam voortgaan, laag bij de grond blijven. 91doorgaens: voortdurend. 91zonder noot: zonder noodzaak. 91-92aenjagen: voortjagen, voortijlen. 92op zijn pas: in regelmatig tempo. 92voortdraven: voortgaan. 92wel letten: goed opletten. 92rijzen: nl. in verhevener stijl dichten. 93wenden en keeren: inhouden, weer naar een lager stijlniveau zakken. 94den aert der zaecke: de inhoud. 93-94naer [...] schicken: met [...] in overeenstemming brengen, aan [...] aanpassen. 95heffen hoogh op: zetten hoog in. 95uit onvermogen: omdat ze het niet kunnen volhouden. 95-96laten het [...] laegh vallen: zakken diep. 96zangmeester: zangkunstenaar. 96-97spant [...] uit hare kracht: forceert. 97dertelheid: loszinnigheid; toegepast op de literatuur: dichterlijke vrijheden (cf. Lat. licentia poetica). 97-98ongheschickte: misplaatste. 98cieraet: verfraaiing (ornatus). 98vergenoegt: bevredigt. 98-100Elck ... worden: Elke zaak wil adequaat en niet op vergezochte wijze onder woorden gebracht worden. 100bloemwerk: stijlfiguren, beeldspraak. 101Rederijckkunste: Retorica. 101hael het niet te wijt: zoek het niet te ver, maak het niet te bont. 101-102voegelijcke verwe: passende kleur. 102en ... wezen: binnen de grenzen der beoogde verstaanbaarheid. 102zal: wil. 103rol: rol, tekst. 103verstaen: begrijpen, horen. 104klaer: duidelijk. 104al willens: met opzet. 104zelfs: zelf. Vondels afkeer van gewild duistere poëzie blijkt uit het begin van het wat spottende gedicht waarmee hij zowel Huygens als de Engelse maniëristische dichter Donne op de korrel neemt (WB III, p. 415): ‘Op de diepzinnige puntdichten van den engelschen poet John Donne. Vertaelt door C. Huigens’. De Britse DONN', Die duistre zon, Schijnt niet voor ieders oogen, Seit Huigens, ongeloogen [...]. 105op dat men [...] verwondere: opdat men hiervoor in verbaasde bewondering raakt. 105tot: als. 106toeschrijve: op hun conto (credit) schrijft. 106slecht: in lage stijl. 106heerlijcke: verheven. 107-08lessen en regels der kunste: wat de kunst hen leert en de kunstregels. 108treflijckste: voortreffelijkste. 109-10verscheide: uiteenlopende, van allerlei aard. 110wetenschappen: kennisgebieden (denk aan de poeta doctus die overal van af moest weten). 111ter loop: globaal. 112-13Zoo ... bloemen: een bekend-klassiek beeld, bijv.: ‘Floriferis ut apes in saltibus omnia libant, omnia nos itidem depascimur aurea dicta’ (Lucretius, De rerum Natura III, 11). Vert.: ‘Zoals bijen alles opzuigen in bloemrijke bergweiden, zo zamelen wij alle gulden uitspraken in’. Zie voor verdere voorbeelden Clements 1942, p. 163-75. 113beemden en bloemen: bloeiende beemden. 114Salomons wijze spreucken: het bijbelboek Spreuken van koning Salomo. 114Cicero, Seneka: het oeuvre van Cicero en Seneca. Cicero (106-43 voor Chr.): redenaar, populariserend wijsgeer die zich vooral met de ethica heeft beziggehouden. Seneca (± 4 voor Chr. - 65 na Chr.): staatsman, (treurspel)dichter en wijsgeer, vooral geïnteresseerd in het gebied van de ethica. 114-115Plutarchus ... zeden: de zedekundige werken van Plutarchus, (46-120): Grieks historicus en moralist. 115doorluchtig: illuster, beroemd. 115het leven ... mannen: [zijn] biografieën (nl. de Parallelle levens). 115-16diergelijcke schriften: geschriften van die strekking. 116-17Wie ... zwemt: wie de overvloedige wijsheid van deze schrijvers in zich opneemt. 117-18vaste stellingen: vaste waarheden, theses. 118De Beeldenaer: De Iconologia (1593) van Cesare Ripa, in 1644 in het Nederlands vertaald door D.P. Pers. Dit is een soort encyclopedie van iconologische voorstellingen. Abstracte denkbeelden worden voornamelijk weergegeven met menselijke figuren. 118geestrijcken: begaafd met een zeer levendig vernuft. 118Ridder: edelman. 119bestellen: leveren, verschaffen. (Constructio ad sententiam: de Beeldenaer wordt als meervoudig begrip opgevat). 119geestige: spitse, vernuftige. 119-20werck levendigh uit te drucken: onderwerp door middel van personificaties gestalte te geven. 120rijckelijck te bekleeden: tot een rijk geheel uit te werken. 121vordert niet weinigh: brengt veel baat, brengt grote voordelen. 123begint eerst van: gaat uit van. 124leden: ledematen (in een iets ruimere betekenis dan thans; men rekende er bijv. ook het hoofd toe). 125historie: schilderij met een onderwerp uit de geschiedenis. 125van: bestaande uit. 125beelden: figuren, gestalten. 125ordeneert: samenstelt, een compositie maakt van. 126vertooningen: tableaux vivants. 127in 't byzonder: afzonderlijk. 127wel waergenomen: goed getroffen. 128wel: zeker. 128-29voor ... hebbe: voordat men een stevige greep heeft op, slag heeft van, en vaardigheid in de aanpak van de afzonderlijke onderdelen. 130Zoo: nl. door te kopiëren. 130-31en leert, behendigh stelende, een' ander het zyne te laten: een paradoxaal geformuleerde omschrijving van het begrip imitatio: de leerling steelt door te kopiëren, maar laat de bestolene, het voorbeeld, toch in zijn volle waarde als hij geleerd heeft correct en vaardig te ontlenen. De geïmiteerde behoeft zich niet te generen voor de wijze waarop van zijn werk gebruik is gemaakt, integendeel, hij kan het als een compliment beschouwen. Met zijn opvatting inzake het ‘behendigh stelen’ zit Vondel op hetzelfde spoor als Vida. Andere schrijvers hebben bezwaar tegen het heimelijk imiteren, zoals Vondel dat ook in r. 140-42 lijkt voor te staan (White 1965, p. 20 en 25, 30). 131leerzaem: leergierig. 131-32beginsels: beginoefeningen. 133gaen: lopen. 133stouter: ondernemender. 133steviger: minder wankel. 134afsteecken: wegstappen, ‘de vaste wal verlaten’ (zie de beeldspraak in r. 142 e.v.). 134anders: nl. als men niet van een ander wil leren. 135verwaent: met veel eigendunk. 135eige inbeeldingen: de produkten van de eigen fantasie; het is een vaak tot de poeta vulgaris gericht verwijt dat hij op zijn eigen vinding vertrouwt. 136terwijl: aangezien. 138met zulck een oordeel: zo oordeelkundig. 137-39Vergilius heeft voor zijn epos Aeneis veel inhoudelijke, en stilistische, trekken ontleend aan Homerus' epen Ilias en Odyssee; zijn pastorale poëzie is geïnspireerd door Theocritus' Idyllen. 140-41draegh u zulcks: gedraag u zo. 141het: fungeert eerst als lijdend vw. en vervolgens als onderwerp. 141boeren: onontwikkelden, autochtonen. 141Geleerden: kenners. 139-42Waarschijnlijk betoogt Vondel in deze zin dat iemand die zich met zijn ontleningen niet buiten de taalgrenzen waagt, een groter risico loopt dan een dichter die werk in een vreemde taal imiteert. Nederlantschen heeft dan een distinctief karakter. 142Op zijn eige riemen: Vondel gaat hier over tot de bespreking van de zelfstandige beoefening van de dichtkunst. Vele waarschuwingen omgeven de (over)moedige die dit waagt. 142-43dit gevaerlijck vaerwater: nl. de beoefening van de dichtkunst. 144-45aengevoert, ja vervoert: geleid, ja zelfs misleid. 145diep: ver. 146fraeie vernuften: talentvolle mensen. 147onderhout: beneden hun eigen mogelijkheden houdt. 147twee of zes goede regels: gelet op de parallellie met de werkwijze van de schildersleerling die ook van deel tot geheel moet opklimmen, kan Vondel aan losse regels denken. De eigenaardige getallen wijzen echter in de richting van het epigram, dat vaak uit twee of zes regels bestaat. 147-48uit te wercken: klaar te maken. 148qualijck: met moeite. 148lierdicht: ode. 148kan: aankan. 149spelen: op het toneel brengen. 149heldenwerck: epos. 149trompetten: de muze van het heldendicht, Kalliope, wordt wel met een trompet afgebeeld. 149-50bij trappen: langs treden. 152hier: op aarde. 153omdat ... overtreft: omdat die de grenzen van 's mensen mogelijkheden te buiten gaat. 153beveel: vertrouw toe. 154inbeeldingen: fantasievoorstellingen. 155vonden: bedenksels. 155gedachten: ideeën (vrucht van nadenken). 155dagh: daglicht, publicatie. 156nasmaeck: tweede smaak die vaak anders dan de eerste is en daardoor nog een betere toets voor de kwaliteit van het genotene. 157ze: nl. de aankomende dichters. 159ydelen: lege. 159paeien: tevreden stellen. 160pit: omdat het lidwoord ontbreekt, wellicht metaforisch bedoeld: deugdelijkheid van inhoud. 160keerne van goeden smaeck: kern die goed smaakt. 160Het luit oock spottelijck: Het maakt ook een belachelijke indruk. 161een nieuwe wijze: iets nieuws; of: een nieuwe melodie. 161op de baen brengen: lanceren. 161kunst: artistieke waarde. 161gemerckt: opgemerkt. 162-63orde ... zaecken: ordening of de draad van wat je wilt zeggen, en de volgorde van de dingen die je te berde wilt brengen. 163geleerde bazen: geleerde heren. 163groot schijnen: de indruk maken groot te zijn (waarbij die indruk niet noodzakelijker wijze onjuist hoeft te wezen). 164wispelturigh: grillig. 164van den os op den ezel: van de hak op de tak (Stoett 1963, II, p. 121-22). 165onder een: door elkaar. 165dickwils: meermalen, herhaaldelijk. 166armoede: nl. van geest. 167voeght: past bij. 167rederijckheit: de kunst der welsprekendheid. 168vonden en stof: eigen vondsten en traditioneel bepaalde stof. 168verdrietigh: bedroevend, ergerlijk. 170doorgaens: voortdurend. 170volstaen: op de vereiste hoogte blijven. 174rechtschapen: rechtgeaarde. 174slachte: lijke op. 175stroomen: rivieren. 175met eenen vollen boezem: met een maximale hoeveelheid water. 176uitbruizen: bruisend uitstromen. 174-76Cf. Horatius: ‘Pindarus bruist, gelijck een vliet ten berg afschietende, dien de plasregens op de vermaerde oevers hebben doen aengroejen; en stroomt en barnt met eenen diepen boezem;’ (WB VII, p. 327, r. 3-5). 176hoe ... hoe: hoe [...] des te. 179misstelling en 't gebreck: compositiefouten en andere feilen. 179naer: al naar gelang. 179grootheit: formaat (evt. is, in aansluiting op het volgende, te denken aan de connotatie ‘status’). 180te grooter: des te duidelijker. 180-81die zich wijdt uitstreckt: die van vergaande betekenis is. 181-82doorgaens ... uit te voeren: zo uit te voeren, dat het over de gehele linie geslaagd is. 182staet: positie (Men denke aan de hiërarchisch bepaalde plaats in de schepping). 182eigenschap: typerende kenmerken. 182gesteltenis: toestand. 184veel velts winnen: grote vooruitgang boeken. 185palen: grenzen. 185voeghelijckheit: zie inleiding over aptum. 186heerlijck: prachtig. 186-87alle ... kunstdeughden: al zijn talrijke andere artistieke deugden. 187uitmunt: uitsteekt. 186-87Vergilius werd door de literaire kritiek al sinds de late Oudheid beschouwd als uitblinker op elk van de drie gebruikelijke stijlniveaus. De Bucolica was hét voorbeeld voor de lage stijl (genus humile), de Georgica voor de middenstijl (genus mediocre), en de Aeneis voor de verheven stijl (genus grave). Vergilius' verdienste achtte men vooral hierin gelegen, dat hij de maatschappelijke positie en de namen van de personen, alsmede de dieren, planten, gebruikte voorwerpen en lokaties per stijlniveau liet verschillen. Zo moest het genus grave gaan over oorlogshelden, die bijv. Hector of Ajax heetten. Deze gingen vaak van een paard vergezeld, de plaats van handeling was de stad of de legerplaats. Werken uit het genus humile daarentegen speelden op weideland, tussen schapen, en moesten gaan over herders met namen als Tityr of Melibeus. Deze indeling werd schematisch voorgesteld door de zgn. rota Vergilii, een in drie gelijke parten verdeelde schijf, waarin op concentrische ringen voor elk stijlniveau de toepasselijke elementen vermeld stonden. (Cf. Guiraud 1954, p. 16-18). 188te schicken hebbe: richten moet. 188oude: leeftijd. 188-89kunne: geslacht. 189gelegenheit: omstandigheden. 190kunstigh: in de kunst bedreven. 190verf: kleur. 190-91allernaest volght: het nauwkeurigst navolgt. 191rechte: ware. 191Apelles: beroemd schilder uit de Oudheid, 4de eeuw v. Chr. 192penseelen: metonymia voor schilders. Van Zeuxis wordt verteld dat hij druiven zo levensecht schilderde, dat de vogels erin kwamen pikken. De schilder Parrhasius zou tegelijkertijd een kleed geschilderd hebben, zo realistisch dat Zeuxis zélf meende dat er een echte lap was opgehangen (Van Mander 1618, F. 5v^o en 6r^o). Levende paarden begonnen te briesen bij het zien van paarden geschilderd door Apelles (Van Mander 1618, F. 18r^o). 192verkloecken: bedriegen, er tussen nemen. 193vaster: zekerder. 193te gaen: voort te gaan. 194yver: enthousiasme. 193-94geef [...] aen den dagh: publiceer. 194een goede wijl: geruime tijd. Vgl. Horatius APr. 388 ‘Nonumque prematur in annum’: ‘Houdt uw werk onder u tot in het negende jaar’. 195met versche zinnen: met frisse aandacht. 194-95ga' er [...] over: neem het [...] door. 196naer: afhankelijk van. 196lucht: hemel. 197betrocken: bewolkt. 197luimen: buien. 198van eenen Aristarchus: door een kunstkenner. Aristarchus van Samothrace (± 216-144 v. Chr.) was een bekend Alexandrijns grammaticus en kunstrechter. Cf. Horatius: ‘Een Aristarchus zal hy worden, en niet zeggen: waerom zal ik mijnen vrient om beuzelingen versteuren?’ (WB VII, p. 370, r. 385-86). 198verscheide keurmeesteren: deskundige beoordelaars van allerlei aard. 199uitmonsteren: uitziften, (de tekst) ontdoen van. 200waer in: slaat terug op ‘zeden’. 200deze goddelijcke wetenschap: deze verheven kunst (de literatuur). 201en ... weeght: en aangezien wat het zwaarst is, het zwaarst moet wegen. 202ongebondene: onfatsoenlijke. 202oneerlijcke: schandelijke. 202vonden: bedenksels. 203niet dan: alleen maar. 203laster: blaam, schande. 204gaf oorzaeck: leidde ertoe. 204eertijts: indertijd. Rederijkerskamers werden gesloten om twee redenen, namelijk morele en religieuze. Vondel legt de nadruk op het eerste aspect. Het is bekend dat Willem van Oranje om eerstgenoemde reden verscheidene malen toneelvoorstellingen verbood. 205-206bordeelspreucken en spreeckwoorden: taal en uitdrukkingen die in bordelen gebezigd worden. 206vuilicheit van hoeren en boevejaght: smerig gedrag van hoeren en geboefte. 207eerlijck: fatsoenlijk. 208zich verloopt: zondigt. 208-09bederft ... werck: haalt de goede zeden omlaag en vernietigt de luister van zijn werk. 209Ioocken: hunkeren. 211verschoont: door de vingers ziet. 212daer in: d.w.z. in die gebreken. 212eer: liever, beter. 213niet te raden: niet ontvankelijk voor goede raad. 213-14randen [...] aen: vallen [...] aan. 214en ... moet: en maken duidelijk wie men uit de weg moet gaan (nl. de eigenzinnigen). 215ontstelt: mismaakt. 215misstelt: verkeerd in elkaar gezet. 215fixe: doortastende. 215lezetters: mensen die gebroken ledematen zetten; een categorie van geneeskundigen die onder die van de chirurgijnen stond. 215aengetast: aangepakt. 216moeielijckheit: ongemak. 217misstelde: verkeerd zittende. 217lidt: gewricht. 218eens: ook maar een keer. 218-19de Goden [...] verkoopen: deze zegswijze gaat, wellicht via omwegen terug op de volgende teksten van Hesiodus en Epicharmus, samen aangehaald in XenophonsMemorabilia II, 1, 20. ‘Της δ αρετης ιδρωτα θεοι προπαροιθεν εθηκαν // αθανατοι’; ‘Των πονων πωλουσιν αμιν παντα τ'αγαθ οι θεοι’. (‘De onsterfelijke goden plaatsten zweet vóór deugd’; ‘De goden verkopen ons alle goede dingen voor inspanningen’.) 220omzichtigh: zeer attente. 220leerzaem: leergierige. 220Apolloos: Apollo was behalve god van de zon ook god van de kunst. 221ontdeckt: zichtbaar maakt. 221Kunsten: beroepsbekwaamheden, vaardigheden. 222haest: gauw. 223hemelval: verheven taal. 224in top staen: volmaakt zijn. 224-25op ... houden: bestand zijn tegen de toets der deskundige kritiek. 226waer ... worden: (de wetten) waaraan wij (dichters) ons moeten houden. 226Ondertusschen: overigens; bedenk bij lezing van het voorafgaande. 228aenhouden: aandrang. 228by my: op eigen houtje. 228aldus: op deze wijze. 229op te maecken: terugslaand op ‘Aenleidinge’: op te stellen; terugslaand op ‘schets’: uit te werken. 230voor dezen tijt: voor het ogenblik. 231maet der vaerzen: verslengte. 231ommetreck en aert: formele en niet-formele eigenschappen. 231-32rijmen en dichten: lagere en hogere dichtgenres. 232met de levendige stemme: mondeling. 234geestrijcke vernuften: talentvolle geesten, men denke aan: dichters, theoretici, taalkundigen. 234Mecenaten: meervoud van Mecenas: kunstbeschermers. 236Parnas, naer den stijl van Italie: Academie, naar Italiaans voorbeeld. De eerste grote letterkundige academie was de ‘Accademia della Crusca’. Deze schertsende naam (Academie van het kaf) had betrekking op de taalzuiverende werkzaamheden van de instelling Naast het samenstellen van een woordenboek, hield men zich ook bezig met het verzorgen van uitgaven van Italiaanse klassieken, zoals de Divina Commedia. 237onzijdigh: onpartijdig. 237-38schoonheit en aertigheit: het schone en het geestrijke. 238onze: van ons dichters. Als tweede interpretatie is mogelijk: van mij, Vondel. Een soort captatio benevolentiae voor de nu volgende bundel Poëzy. 241Grasmaent: april.

Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste

Tekst en annotaties

AENLEIDINGE TER NEDERDUITSCHE DICHTKUNSTE. #