auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller en J.F.M. Sterck
bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Tweede deel 1620-1627. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
De tweede handel.
DE DOCHTER SION. REY VAN STAETJONFF'REN. REY VAN IOODSCHE VROUWEN. IOSEPHVS.
595
Hoe dwaes hy zich verleyd die zijn geluck vertrouwt, 595
Die op d'uytstekentheyd van zijn paleyzen bouwt,
En troet'len laet zijn ziel van zichtelijcke dingen, 597
Die, hoeze grooter zijn, hoe meer veranderingen 598
Haer hangen over 't hoofd, en jagen haer verderf: 599
600
Hoe ydel datmen klutst op 's weerelds timmerwerf, 600
En opboeyt 't handgebaer van menschelijcke zaecken: 601
Dat leerde my de val van Sions hooge daecken, 602
Van dees gebluschte zon: die met datze ondergaet 603
De weereld om doet zien, en als voor 't voorhoofd slaet. 604
605
Hierusalem! hoe is uw hovaerdy gesloncken:
Uw preutsheyt overliep, de Weelde maeckte u droncken 606
Met haren gouden kop, en haer fenynigh sap, 607
Zoo flucx 't rees in uw breyn maeckte u de beenen slap: 608
Hoe zoudy langer staen? ghy raeckte aen 't suyzebollen, 609
610
En quaemt van d'elpenstoel, en marb're trappen rollen, 610
| | | |
Nasleypende uw perruyck, besprenckelt, peersch, en blaeuw: 611
Daer af ghy noch behielt dees wonden versch en raeuw. 612
Waer is uw schoonheyd nu, die met vergode stralen
Danste op d'oneffenheyd van heuvelen en dalen? 613-614
615
Die als een Cherub zweefde op 't dack van 't heyligh Koor? 615
En lodderlijck van verr' d'Araber, en den Moor 616
Ontstack met yver, om te vli'en haers afgods drempel, 617
En t'offeren haer goud, en wieroock 's Heeren Tempel?
Helaes z'is langh verwelckt. een onverwacht tempeest 619
620
Dees bloem den keurs uyttrock in 't midden van haer feest. 620
Hoe grimmigh van d'Euphraet, 't op my gebeten Babel 621
De voncken van haer toortze, en blixems van haer sabel
My klonck in 't aengezicht: hoe eys'lijck en verwoed 623
De stad aen vlammen vloogh, en zwom in enckel bloed:
625
Hoe schendigh 't Heylighdom zijn guldene geschieren 625
Most laten tot een roof Chaldeen en Assyrieren: 626
Al was 't, al was 't schoon dat haer handen Babylon
Aen Zedechias zaed, en Levys zonen schon: 627-628
Al sleypte ick 't yzer van dien Assur Godvergeten, 629
630
Noch heeft mijn borst meer ramps en onheyls nu gesleten. 630
| | | |
Een onweerstand'lijck heyr mijn krachten heeft gemat, 631
En van gebouw ontkleed dees torenrijcke stad. 632
Het muyrwerck ondermijnt van ons drydobb'le wallen
Den stormbock wijcken most, en daeghlijcx is gevallen: 633-634634
635
Het zacken drymael slaet de bergen krom gebult, 635
En 't puyn de locht met stof tot aende wolcken vult.
De vyand tracht de vest met bruggen, en met leeren, 637
Spijt d'afgebraeckte wacht, gewapent te passeren, 638
En dringht steeds stadwaert aen, en houd ons in alarm. 639
640
Onze ooren zijn gevuld met jammerlijck gekarm: 640
Onze oogen zijn vol slaeps: ons hert is mat van zuchten,
De mond is vol geklaghs: de voeten willen vluchten, 642
En d'ermen evenwel, dan ach! met luttel baets 643
De stormen noch we'erstaen des heydenschen soldaets,
645
En worst'len, maer helaes! zy worst'len met een stercker
Die reede ons vryheyd heeft verwisselt in een kercker. 646
Wat nood, wat nood waer 't noch in 't midden van de brand,
Voelde ick geen burgerkrijgh in 't zwanger ingewand: 647-648648
Al dronck ick zulcken kelck met grondsop, en met droesem, 649
650
Had ick die slangen niet gequeeckt in mynen boesem: 650
| | | |
Waer 's Tempels vloer met 'tbloed der Priest'ren niet besprengt: 651
Zaegh ick die vuysten van mijn burgers niet vermenght, 652
En bieden 't scherpe spits elckanders heupe en lenden: 653
Wy hadden noch gekampt eerze ons ons vryheyd schenden. 654
655
Maer ach rampzaligh volck! om dat u God verlaet
d'Een aengewreven plaegh tot duyzend erger slaet: 656
Uw lijftocht oorlof neemt: dies met zijn dorre schinck'len, 657
Den Honger uytgevast dat zijn gebeenten rinck'len, 658
Spoockt straten op en ne'er, en stoockt een nieuw rumoer, 659
660
En raest, en smijt, en loopt de deuren op de vloer. 660
Het uytgemergelt lijf als 't hooger niet kan lijen 661
Misthoopen ommewroet, en boet zijn lust aen prijen, 662
En haelt zich op den hals zoo doodelijcken pest 663
Dat d'onbegraven doon men slingert inde vest.
665
Wee! wee! den vyand zelf moet 't hert in 't lijf bezwijcken, 665
Zoo flucx de stanck opgaet van d' opgehoopte lijcken,
Hy heft zijn handen op nae 't sterrenrijck gewelf,
En zweert zulcx is niet zijn maer 't werck der Goden zelf. 668
Broodhonger, 't scherpe zweerd, de braefste om weyr te bieden
670
Tot 's Keyzers tenten gans mismoedig dwingt te vlieden: 669-670
Daer, als 't roofgierigh volck doorsnuffelende ontdeckt 671-vlgg.671
| | | |
Hoe 't ingewand een schrijn den vluchtelingh verstreckt, 672
De goudzucht 't hert bekoort, dat zonder haers t'erbermen 673
Geen rijcker mynen wenscht als die goudrijcke darmen:
675
Den hongerigen buyck dien rijckdom word misgunt,
En krijght voor gerstenbrood eens stalen degens punt. 676
Noch overwoegh een quale alle andere quellagien, 677
Doen die verdufte smoock van 's Tempels timmeragien, 678
Doen d'hongerige vlam dat Priesterlijck gebouw: 679
680
O hertsteeck! o verdriet! o smert! o druck! o rouw! 680
Wat Is'ralyt voortaen verschovelingh der menschen 681
Zal eeuwigh niet dien dagh vervloecken en verwenschen.
Ick zagh een Roomsch soldaet met zyn gekamden helm 683
Op Kerckdiefte afgerecht, God Iacobs keert dien schelm! 684
685
Ons vliende schildwacht kort navolgen met de glensters
Eens gloeyendigen brands: daer hy de goude vensters 685-686686
Van 't heylighdom me' blaeckte, en Godvergeten stout, 687
't Vervloeckte vuyr stack aen 't gewyde ced'renhout:
De Ceder reyckt' zijn hitt' d'olijf te vet om lessen: 689
690
D'Olyf den Den ontvonckt: de Denne den Cypressen:
Dies eermen ommeziet dat schoon getimmer bernt, 691
En braeckt zijn voncken uyt nae 't flonck'rende gesternt'.
Help God! de brand steeckt op, en een geschrey met eenen 693
Zwilt met d'opgaende vlamme en klatert door de steenen. 694
| | | |
695
't Barbarisch volck komt aen op 't vuyr en op 't geluyd, 695
En vlamt op zoete wraeck, en ruyterlycken buyt. 696
De Keyzer in zyn droom, zo onverziens gedaghvaert,
Vliegt op, grypt schild en helm, en d'appel van zijn slagzwaerd:
Verneemt hoe 't vuyr met asch 't gewijde marmer deckt, 699
700
En 't golven vande vlam de gulde daecken leckt:
Speurt hoe een roode gloed versmilt die goude schalien, 701
En 't hoogh verhemelt Koor worpt voncken door zijn tralien: 702
Dies zweert hy by zijn staf, zijn purper, en zijn kroon 703
Dat elck om 't eerste lesch, en 't Ioodsch gebouw verschoon: 704
705
Maer ach! hy roept te spa: zijn krijten is verloren: 705
Hy buldert schoon om zunst, het oorloogh heeft geen ooren. 706
Daer mochtmen Moria ten Hemel reyzen zien, 707
En ons verbaest den brand in 's vyands stael ontvlien. 708
Daer zaghmen Salomons herborene paleyzen 709
710
In heete kolen staen, als gloeyende forneyzen. 710
d'Olijfbergh heet geroost aemachtigh zweet alree. 711
Het strand wenscht hooger vloed. d'eylanden inde zee, 712
| | | |
Thabor en Hermon haer voor zulcken gloed ontzetten, 712-713713
En Kedrons zilv'ren nat, en Gihon drooght van hetten. 714
715
Het kraeckende gedreun doet aers'len ons Iordaen, 715
En doodverwt 't aengezicht van d'onvoldragen maen. 716
Hier vluchten wy te spa. d'een braden moet, en hersten, 717
En d'ander half geschroeyt van boven springht te bersten. 718
D'een inde borst gequetst met een vervlogen hout, 719
720
Beklaeght dat hy zijn ziel heeft 't Heylighdom vertrouwt: 720
En d'ander, die getroost omhelsde 't heyligh Alter, 721
Word van het zweerd verrascht, en sneuvelter, en valter. 722
De Nood beveelt t'ontwij'n, en yder te betre'en 723
't Plaveysel afgekeurd voor's Priesters zool alleen: 724
725
Maer wat kerckschender heeft hier 't heylige in hooghachtingh. 725
Genade o Davids God! wat 's dit een wreede slachtingh. 726
d'Ontbonden wraeck, die 't al wat uytmunt flucx verderft, 727
Wiens slippen zijn met bloed schaerlakenrood geverft,
Het Iodenvleesch goed koop aen riemen snijd en lappen. 729
730
Het slibberige rood stroomt langhs de marm're trappen,
Dat slipp'ren rugg'linghs ons verdervers licht te voet, 731
| | | |
En zelf de vlamme wijckt voor 't uytgestorte bloed. 732
Op 't jamm'ren, en 't gekerm, der gener die hier sneuv'len 733
Geeft antwoord Davids stad, en d'omgelegen heuv'len. 734
735
De krijghsman afgebraeckt maeyt eenen gouden oeghst: 735
En doons, en moordens zat, eer 't alles is verwoest 736
Aen 't plond'ren valt, en ruyt, en rooft de gulde vaten, 737
En al wat half geblaeckt hem 't vuyr heeft nagelaten.
Helaes! als ick 't gedenck, het hayr te berge stijght:
740
Wat word my bange. ick zwijm. ick sterf. het herte ontzijght. 740
Staetdochters reycktme. amy! 741
Hoe is 't? hoe is 't mevrouwe?
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Wee onzer, och zy valt, zy zwymt, zy sterft van rouwe: 742
Brenght hier welrieckend kruyd, kanneel, en kruydery.
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Wat droefheyd quetst uw herte?
Helaes! is 't vragens weerd die ghy gelijcke smerte 746
Met my deelachtigh zyt? Staetjonff'ren zonder staet 747
Ontslaet u myner. ach! 748
| | | |
Nu stelt uw droefheyd maet.
De rouwe heeft veel te diep haer wortelen geschoten. 749
750
Ons past dit treurgewaed: en ghy myn speelgenooten, 750
Terwyl ick wat bedaer, waerom en queeldy niet? 751
En spijst mijn droeve geest met eenigh klaeghlyck lied? 752
Myn ziel vermaecken schept in grouwelycke dingen 753
Die voorgevallen zyn in dees veranderingen. 754
755
Meld hoe door hongersnood een moeder afgetreurt 755
Uyt razernije moord, roost, en met tanden scheurt
Die zoete vrucht haers lyfs. 757
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Watte eysselycke stucken!
Wee onzer! zouden wy met nieuwe ellenden drucken 758
Onze afgepynde ziel, door 't wederroepen van 759
760
Een daed, die vande felste, en bloedighste Tyran 760
Hoe onverbiddelyck kan 't steenen hert verzachten. 761
Ons breyn te zeer ontsteld, en vliegende gedachten 762
Eer willen zyn gesmeeckt, en zoetelijck gestooft:
Ons wonden zyn te versch, dus slaet dat uyt uw hoofd.
765
Te schendigh luyd dat feyt, Princesse 't mocht u stooren. 765
Vermach ick yets by u te liever wil ick 't hooren. 766
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Als 't anders niet magh zyn, als 't ymmers wezen moet: 767
| | | |
Nature (die den band van 't moederlyck gemoed
Ontbond, doen uytgeput, en razende van zinne, 769
770
De moeder overtrof in wreedheyd een leeuwinne,
Die in 't Libaensche bosch van honger afgejaeghd, 771
Noch nucht'ren haren roof in haren leger draeght, 772
En aest zorghvuldigh eerst haer eerst geworpen leeuwen, 773
Die nu de vyfde dagh heesch om de voester schreeuwen) 774
775
Ontbind den band, die noch houd 't vrouwelyck geslacht
Aen deernis strengh verplicht, door een verborgen kracht, 775-776
Op dat wy heel en al ontaerd van mededogen
Dit treurspel ons Vorstin by beurt vernieuwen mogen. 778
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Als de vloeck met duyzend benden 779
780
Van het westen donderde op 780
Om Ierusalem te schenden 781
Van haer zolen tot den top, 782
Heeftze Sions gaelderijen 783
Met een muyr omlegert heel, 784
785
En dat zegenrijck Kasteel 785
Ons een Kercker doen gedijen. 786
Och ons voorraet slyt en mindert,
Mindert eer wy ommezien, 788
En 't Latynsche bolwerck hindert 789
| | | |
790
Noch d'aenstaende nood t'ontvli'en:
Dies ons vleesch en been komt knagen
Deze worm die honger heet:
Dies elck flucx van smert vergeet
D'ander opgehoopte plagen. 794
795
Alsmen 't leder vande schoenen,
Katten, prijen, heeft geknauwt,
En de mage haer niet verzoenen 797
Laet, uyt hongersnood benauwt, 798
En hoe langer hoe verwoeder
800
Ons die beul in 't woeden styft: 800
Hoort waer toe zyn wreedheyd drijft
Herssenloos een droeve moeder. 802
Magh ick anders 't graf niet erven, 803
Zeghtze, nu my 't licht verdriet? 804
805
Moet ick dan van honger sterven?
Kentme nu mijn adel niet? 806
Troost my nu noch schat, noch have?
Was myn toevlucht d'heyl'ge bergh 808
Daerom dat ick 't vleesch en merch 809
810
Dien tyran tot voedzel gave? 810
Dat zy God geklaeght hier boven,
Die met duyzend oogen ziet
Hoe ellendigh en verschoven
My geweld en kracht geschied: 813-814
| | | |
815
Hoe rampzaligh van benouwtheyd
Ick dien slincxen pad insla, 816
En een schendigh stuck besta: 817
Heer vergeeftme deze stoutheyd. 818
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Kind wat hanghdy aen myn speenen 819
820
Aen mijn borsten droogh, en slap:
Daer myn ad'ren dorr' verleenen 821
U noch melck, noch bloedigh sap? 822
Snackt uw keeltjen na myn leven?
Moeders ziel druckt uyt dees mam: 824
825
Als uw hertjen maer bequam,
Daer was weynigh aen bedreven. 826
Maer helaes! wie zou myns zoontjens 827
Voester zijn na moeders dood?
En deze ingevallen koontjens
830
Stoven poes'ligh in haer schoot? 830
Ach myn schaep! ghy bleeft vergeten,
En myn asschen onverzaed: 832
Oock myn troost! een wreed soldaat 833
Mocht u aen zyn lanci speten. 834
835
Waer 't niet beter 't licht te myden 835
Door uws eygen Moeders hand? 836
En datze u een Kerckhof wyden 837
In haer duyster ingewand?
| | | |
Als van Kraeyen opgezwolgen 839
840
Of een Tygerdier geaest? 840
Of een Leeuw die brult, en raest,
Grimt, en slingersteert verbolgen? 842
Zwangert dan uws moeders lenden, 843
Daer uw geest ontfingh zyn geest: 844
845
Decktze een tafel der ellenden, 845
Datze viere haer leste feest.
Sus mijn schaepken word u banger? 847
Is u 't lieve leven leet? 848
Ick heb mijn gemoed ontkleed: 849
850
Wy zijn kind noch moeder langer.
't Woord drupt vande lippen nouwlijcx
Of ze keelt dat mager dier. 852
Vlied die schroomt voor yet wat grouwlijcx! 853
't Heyligh zieltje vlieght van hier. 854
855
't Versche vleesch op heete kolen
Half geroost, ten halven gaer
Vreetze, als of't wat leckers waer,
En houd 't overschot gescholen. 858
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Als de Wachters spyze roken, 859
860
Bonsden zy de deur in twee:
Vloeckten: hoer wat's hier te koken:
Deylt ons van uw wildbraed mee': 862
Op schaf op uw bradelingen:
| | | |
Op schaf op du looze tesch, 864
865
Eer wy elck 't getrocken mes
Drijmael in uw borst omwringen.
Stilt uw gramschap, weest te vreden,
Hier is, zeghtze, 't overschot
Van mijns kinds gebrande leden: 869
870
Eet vry dat u zegent God.
Dat zijn d' ermkens, dit de voetjens,
Dat de spierkens van mijn zoon, 872
Dien my honger dwongh te doon:
't Vleesch dat smaeckte my zo zoetjens.
875
Zet u neder, weest mijn gasten,
Proeft mijn leste dischgerecht. 876
Waer op wildy langer vasten? 877
Schijnt mijn maeltijd u te slecht? 878
Waerom deynsdy? zal een vrouwe, 879
880
Zal een wijf geherter dan 880
Wezen als een oorlooghsman,
Die het harnasch gespt getrouwe? 882
Zijt slaphertiger, noch weecker 883
Als de moeder, die noch leeft,
885
En ter nood zoo bitt'ren beker 885
Vol vergifs gedroncken heeft.
Ghy zijt d' oorzaeck van mijn smerte,
Die my 't brood in tegenspoed
Roofde, en 't moederlijck gemoed
890
Wisselde in een wolvenherte. 890
| | | |
Rey van Ioodsche Vrouwen:
't Was gezeyd. de roovers brulden, 891
Vloden het onmenschlijck dack.
Klachten Salems straten vulden, 893
Waermen van dit grouwel sprack: 894
895
Daer vangt zidd'ren aen en beven: 895
Daer wenscht elck met droef gehuyl
Dat hy in die leeuwenkuyl 897
Magh den lesten doodsnack geven. 898
Als de Keyzer leent zijn ooren
900
Zoo beschreijelijcken feyt, 900
Wenscht hy noyt te zijn geboren,
Dondert in zijn toornigheyd:
'k Wil uytspoelen deze vlecken, 903
En dit aerdrijck langh gedreyght,
905
Dat al meer tot boosheyd neyght,
Gants met gruys en steenen decken.
Ia deckt met gruys, met puyn, en met zyn leste steenen
Dit aerdryck veel te langh beregend, en beschenen: 908
Verwoest, verbrand, en blaeckt dees stad te lang verschoond,
910
Daer langer langer meer geen menschlyckheyd in woont, 910
Maer eenigh ongediert': dat, als 't geen roof kan vinden, 911
Ontziet zyn eygen nest, en vleesch niet te verslinden. 911-912
| | | |
Hier is geen blyven niet. Staetdochters laet ons vli'en: 913
Maer helaes! helaes! tot wien,
915
Of waerwaerts roepty ons in ballinghschap te dolen, 915
Mevrouwe, die wy nu zyn 's Keyzers gunst bevolen? 916
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Wy vlieden tijds genoegh, wanneer de bitt're Nood 917
Ons van Caesarien scheept, geboeyt, met Titus vloot 918
Langhs d'Africaensche kust, en toeschuyft den Latynen, 919
920
Daer and'ren Hemel dwaelt, en and're sterren schynen: 920
Daer Roome ondraeghlyck ons gevangen halzen perst, 921
En Memphis slavernye, en Babels iuck ververscht. 922
Maer wie of ginder ons komt nieuwe vreeze inprenten?
Rey van Ioodsche Vrouwen:
't Gelyckt een Roomsch Heraut, die uyt des vyands tenten 924
925
Zet herwaerts zynen tred. wat boodschap of hy brenght?
Heer met wat honighs doch dees bitterheyd vermenght. 926
Eens winters koude ontstelt de leden van verschricken. 927
't Valt al ten erghsten uyt wat wy ten besten schicken.
Geen onbesneden is 't maer ymand vande Ioon,
930
Zoo 't oogh my niet bedrieght.
| | | |
Iosephus zydy 't zelf, of is uw schim verrezen, 931
Die ghy voorlangh by ons begraven waert voor dezen? 932
Iosephus zydy daer? wat komdy nu zoo spa 933
Den brand uytlesschen van 't woest Hierosolyma? 934
935
De daecken ne'ergezackt gekeerd zyn langh tot asschen: 935
Het Krygsvolck heeft in 't bloed zyn handen lang gewasschen,
En 't heyligh goud verklaerd voor Keyserlycken buyt: 937
't Is hier schoon uytgeveeght, gemoord, gerooft, geruyt: 938
De felheyd van zoo veel Hierosolymitanen
940
Dit mager hoopken liet het aengezicht vol tranen.
Onzaligh Sion, die uw zinnen overlaed, 941
En mymert om uw ramp, en omgevallen staet, 942
Ghy derft Iosephus niet uws herten grond uytputten, 943
Die alsins heeft gepooght uw dorpels te beschutten: 944
945
Die onlanghs daermen 't al de keel afstack, en sneed, 945
Daer hem de vlamme schoer de noppen van zyn kleed, 946
Daer 't bloed zyn lyfrock smette, en 't breyn hem sprong om d' ooren, 947
U uyt die slachtingh redde, en liet u niet verloren. 948
Vergevet my, genade, het is het is myn schuld.
950
Verbystert staet my 't hoofd van enckel ongeduld. 950
| | | |
Ick ben my zelven noch gelijck, noch oock niet machtigh. 951
Een bladeken dat ruyscht mijn ziele maeckt vreesachtigh.
Maer zeght ons, watzer gaens in 't heyr van d' onbesne'en? 953
Wat juychen gaeter om? waer wilmen met ons heen?
955
Wat zwerven langer wy op dees geslagen toppen 955
En rotzen, die nu 's nachts, nu 's daeghs met heesche kroppen 956
Ons klachten volgen, als wy zien van verre opgaen 957
Den smoock, daer onlangs noch plagh d'heyl'ge Stad te staen?
Het heyrkracht nauwlijcx zat van wo'en op d'uytverkoornen, 959
960
Verschoont hadde alleen dry Herodiaensche toornen: 960
Op dat noch eeuwigh de nakomelingh onthield 961
Wat muyrwerck Roome eertyds heeft tot den grond vernielt:
Als d' Overwinner laet een gaelderije oprechten, 963
Van waer hy zelf aldus toeredent zijn landsknechten. 964
965
Krijghshelden die dus verre uw rechterhand alom,
En yver hebt besteed tot nut van 't Keyzerdom: 966
Die 's vyands hooghmoed deed op dees steenrotzen krimpen, 967
Van waer halstarrigh hy ons legers dorst beschimpen:
't Is recht dat 's Maerschalcx gunst uw deugd loop' te gemoet, 969
970
En 't zweet uws arbeyds met belooningen verzoet:
Zoo sprekende, met een glad voorhoofd hy der scharen 971
Verdiensten vrolijck gaet met giften evenaren, 972
| | | |
En haer deelachtigh maeckt den buyt, en rycken roof, 973
Die 't Heydensch volck aenveerd nae haer soldaets geloof. 974
975
De vroomste van wiens huyt de sabelen afschampten 975
Hy met halsbanden troost, kleynoodgie, en hooger ampten: 976
Dies 't gansche leger juyght, en in zijn handen klapt,
En elck het bloed vergeet dat hem is afgetapt.
Die feest was voormaels ons, was Sions, en geen ander, 979
980
Als David, Iesse zoon, die rechte Salamander, 980
Die midden inde brand van 't Oorlogh 't leven vond, 981
't Hoovaerdigh Rabba brack, daer Ammons hert op stond: 982
Als Assur weeck verstroyt in velden, en woestynen, 983
Dien, die niet zoeters vond als 't bloed der Philistynen, 984
985
En overla'en met roof, met rey, en met tamboer, 985
Op 't Maeghdelijck Musijck ter poorten inne voer. 986
Den Overwinner om zich danckbaer te bewyzen, 987
En d' hong'rige Afgoon oock met offervuyr te spyzen, 988
Ten heuvel spoede, daer het woeden zoo goed koop 989
| | | |
990
Wierp 't heyl'ge metselwerck der Kercken overhoop: 990
Omcingelt met een stoet schildknapen, en hartsieren, 991
En krijghslie, vrolyck om dees zegefeest te vieren. 992
De beesten afgekeurt ter slachtingh, klommen stout, 993
En zonder aers'len voor zyn aenzicht: doende 't goud
995
(Dat onlanghs was geschrabt met messen, en met bylen
Van 's Tempels balcken, en van d' halfverbrande stylen,
En om haer hoornen nu gegoten) blincken, als 997
Zy t'elcken staecken op vrypostigh haren hals. 998
De kranssen versch van kruyd gevlochten, men van verre 999
1000
Zagh lieflijck groenen, en omschaduwen haer sterre, 1000
En 't zoute veldgewas verzwolgen vande krans. 1001
Twee Priest'ren glad gehelmt, met koper schoon van glans, 1002
Geborstweerd met een plaet, die 't overkleed bedeckte, 1003
Dat bont gespickeld zich ten halven lyve streckte, 1004
1005
Van waer de lyfrock zond zyn vouwen na bene'en, 1005
Omgord met eenen riem vol schilden rond en kleen, 1006
Nabootzende een schalmey met huppelen en springen, 1007
En tromm'lende op haer borst, voor uyt als Leydslie gingen. 1008
't Opsteyg'ren koste zweet. de wegh lagh ongebaent, 1009
1010
En 't steyl gesteente woest, wanschapen van gedaent'. 1010
Het gladde Horenvee vermoeyt van bangheyd roockte
Om strijd met 't molm verduft, dat half gestikt noch smoockte, 1011-1012
| | | |
En myde in 't klimmen noch 't gebeent', dat moeder naeckt 1013
Des Heeren bergh tot een ellendigh Kerckhof maeckt. 1014
1015
De Kraeyen vloon 't gebulck, en d'Arenden verschrickten, 1015
Die hier ter feest gebeen de Dood 't gezicht uytpickten. 1016
Zwijght, zwyght Iosephus, zwijght van Arenden, en Kraeyen:
Onze ooren zijn te teer: ons hoofd bestaet te draeyen: 1018
Dat schouwspel luyd te vremd: hy zielbraekt die 't aenhoort, 1019
1020
Wy zwijgen die 't beschout. maer neen, vertelt ons voort: 1020
Daer is geen grouwzaemheyd ter weereld zo bezeten 1021
Of wy zyn 't nu gewoon, en langh al doorgebeten.
Genaeckende daer 't nu van lijcken stonck benaeuwt: 1023
Daer d'Arcke voormaels school met Cherub overscha'uwt: 1024
1025
Van waer men deerlyck de Ierusalemsche wallen, 1025
En ons Stadpoorten zagh geraeybraeckt, en vervallen, 1026
En d' uytgetrocken doon naeckt, zonder onderscheyd, 1027
Den Luypaerden tot roof, de myrre, en 't graf ontzeyd: 1028
Na [dat] de Wich'lers de verwoeste Kerck aenschouwen, 1029
| | | |
1030
Zy van 't verstroyt gesteente een hoogh outaer doen bouwen: 1030
De stylen half gevonckt, de balcken zwert beroockt 1031
Tot brandhout stap'len op het plat, dat daedlyck smoockt, 1032
En willigh 't vuyr ontfanght: terwijl haer d'ossen lieten 1033
De basterd eerst gekoort recht tusschen d'hoornen gieten: 1034
1035
Den krans ontrucken, en die gaer gebonden bla'en 1035
Den vlammen heyl'gen, en 't gezouten korengraen: 1036
Den rugh opvlymen, en d'altaerknechts hun genaken: 1037
Die met 't gewijde mes haer voort den strot afstaken. 1038
Het bloed de leeghte koos, en zwalpende over al, 1039
1040
Bootste een verbolgen meyr, en rooden waterval. 1040
De buycken opgeschrobt ontslaen haer d'ingewanden, 1041
Die naeuw doorsnuffelt, 't vuyr ontfingh om te verbranden. 1042
De Priest'ren stelden haer voor 't Altaer ongeknielt, 1043
Dat Titus statigh met de slincker ving'ren hield: 1044
1045
Den rechter hy ontzey den zwaren Veldheers hamer, 1045
Om Hemelwaerts zijn hand te heffen veel bequamer. 1046
Teruggezienden God! Godin! die noyt geschaeckt, 1047
| | | |
Om Roome, riepen zy, en onzen Tyber waeckt: 1048
O Ianus grys van hayr! en Vesta! die te gader 1049
1050
Ons gunst draeght, met Iuppyn die grootste, en beste Vader: 1050
O Vader Mars! en al ghy Goon gezamentlyck, 1051
Die ons genadigh zijt, en om het Keyzerrijck
Met zo veel zegens, en triumphen te bevesten 1053
't Huys van Vespasiaen hebt uytgekipt ten lesten, 1054
1055
En Titus wack'ren erm met zulcken punt verzaeght,
't Welck aers'lingh over smyt al watter scepters draeght: 1055-1056
Die ghy hem gunstigh holpt vermeest'ren dit tyrannigh, 1057
Dit boos verwaten volck, zijn Vorsten wederspannigh:
O Goon wy dancken u: wy loven u o Goon:
1060
Knickt onzen offer toe, en opent uwen throon. 1060
Straft ghy geen Heyd'nen meer, God Abrahams! en laetze
Afgodisch roocken op uw heyl'ge stede en plaetze? 1062
Waer was uw solpherstrael die noyt dien smaet verdroegh? 1063
Die Ptolomeus plat jeloers ter aerden sloegh? 1064
1065
Was God van God ontkleed? is hy zoo traegh in 't wreken? 1065
Wat dood, wat straf, wat wraeck, wat volghde voor een teken 1066
Onder des was 't altaer aengegaen.
| | | |
Met weecken oogen wy dien grouwel zagen aen. 1068
De rotz drijmael verschud, van onder spleet tot boven, 1069
1070
En d'afgrond 't licht verzwolgh door 't gapen vande kloven. 1070
Den Hemel wierd bekleed met een verbolgen zee, 1071
En dreyghde met tempeest 't afgodisch vuyr alree: 1072
Maer d'onverlichte, die van droomen haer geneerden, 1073
Dit op een morgengroet, en heylzaem spoock waerdeerden: 1074
1075
D'omstaende kryghslie zulcx ten halven naeuw verstaen, 1075-vlgg.
Iô Titus, Iô, Iô Vespasiaen,
Al schaterende zy de klippen weer doen galmen,
En kranssen 's Keyzers kruyn met schaduwende palmen:
De Veldheer weder hun een danckb're ziel toekeert, 1079
1080
En met 't geslagen vee den ruyterdisch stoffeert. 1080
Nu treurt Staetdochters, treurt, en krenckt vry al uw zinnen: 1081
Want met haer vleug'len nu de goude Cherubinnen 1082
De grouw'len decken, die de jonghlingh ons toeriep 1083
Die veyligh inde gracht, en 't hol der leeuwen sliep. 1084
1085
Waer toe is Aäron, en Levi nu gekomen? 1085
Wee Tempel, Stad, en Volck. ghy Paradijs der vromen,
Ghy wellust Israels, hoe lighdy nu vertreen!
| | | |
Helaes! Mevrouwe, helaes! geen godlooze onbesne'en
De drymael heylige aerde ontwyde, noch schoffeerde. 1089
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Maer 't boevenschuym dat onzen staet verheerde,
Lang eer de gramschap noch des Keyzers veel getergt
Zijn Henghsten briesschen dede, en draven in 't geberght:
Langh eer noch Titus quam aenbrallen op ons vesten, 1093
En ons paleyzen den uytheemschen gaf ten besten: 1094
1095
Den volck'ren die de maen zien dobb'ren op d'Euphraet,
Wanneerze haer toortze ontsteeckt, en ons den dagh ontgaet: 1095-1096
Die Tigris golven zien uyt Taurus lenden dringen: 1097
Die over Caucasus al hooger Noordwaert springen: 1098
Die op Pactolus strand het goud in d' oogen raeyt: 1099
1100
Die in d'AEgeesche zee zijn hier en daer gezaeyt: 1100
Van 't West daer Tagus laeft den half gebraden Iber: 1101
Daer 't oever wederzyds geleckt word vande Tyber: 1102
d'AEgypter die den Nyl ziet vloeyen over 't droogh: 1103
d'Araber toegerust met pylen, tros en boogh: 1104
1105
Meer and'ren, die verhit op 't moorden, en op 't plond'ren, 1105
Met 't weerlicht quamen van haer beuckelaers opdond'ren. 1106
| | | |
Maer zeght Iosephus hoe 't ons manschap is vergaen, 1107
Die d'Overwinner hielt zo strengelijck geva'en 1108
In 't leger, alsser niets verschoont bleef onbedorven. 1109
1110
Der boozen rotte heeft meest verschulde straf verworven. 1110
Dat was 't daer ick na haeckte. o Scheydsman! die recht scheyd, 1111
En inde weeghschael hanght van uw Rechtveerdigheyd 1112
Der menschen zaecken, die omwent'len hier beneden: 1113
Nu zien wy dat by u geen boosheyd word geleden, 1114
1115
Die luyd van d'aerde na den Hemel roept om wraeck.
Nu luystert dat ick u ontvouw de gansche zaeck.
Zo flucx de krijghslie hoorden
't Geblazen koper hun ontzeggen 't vorder moorden: 1118
(Behalven dat het was geoorlooft te verslaen
1120
Al wat d'onstuytb're Nood in 't harnasch te weerstaen 1120
Droomde uyt mismoedigheyd) zy haren Veldheer boden 1121
Noch een ontelb're schaer van afgematte Ioden:
| | | |
Die 's Keyzers omzicht liet door zyner Drossaerts een 1123
Uytzond'ren, en de vrome, en schuldige ondersche'en: 1124
1125
Maer d'onderzoecker heeft 't verborgen goet te vissen: 1125
In 's moorders voorhoofd leestme het knagende gewissen: 1126
Dus streckt hy zoo terstond gedoemt met ziel, en lyf, 1127
Den woedenden soldaet een zeldzaem tydverdryf. 1128
Hier moeter een goed deel met handen en met voeten
1130
Genagelt aen het kruys bebloed haer bloedschuld boeten:
Daer, stuyrtmender een hoop van Moria te fel 1131
Na Kedrons afgrond toe, als na de doncker hel, 1132
En decktze in 't vallen met muyrstucken en met steenen,
Dies vinden zy haer eynde, en uytvaert al met eenen: 1134
1135
Hier, jagenze om van 't vuyr den heeten gloed t'ontgaen
Haer zelf aen palen dood geschroeyt, en half gebra'en: 1135-1136
Daer, sterven noch uyt nijd en afgunst vande wachters 1137
Veel honderden van dees' Godlooze Godverachters:
Hier, breecktmenze de le'en met knodzen zwaer van wicht: 1139
1140
Daer quetstmen and'ren 't hert, de darmen, en 't gezicht: 1140
En duyzenderley slagh van nieuwgevonden straffen
Haer boosheyd achterhaelt. 1142
Dat leert dat leertze blaffen,
Die honden tegen God, die oprecht Rechter niet 1143
Verschoont in zynen toorne, of door de ving'ren ziet
1145
Ooghluyckende eenig quaed.
| | | |
Hoe zijnze voort gevaren 1145
Die aen Ierusalems verderf onschuldigh waren?
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Hoe anders als bewaert tot een veel strenger loth 1147
Als die booswichten zelve, en menschen zonder God. 1148
Van Iongelingen sterck van lijf zyn zevenhondert
1150
Tot d'aenstaende triumph des Keyzers uytgezondert, 1150
En die bereyckten noch geen zeven jaer en thien, 1151
Als beesten omgeveylt, men heeft verwiss'len zien 1152
Voor eenen penningh thien en tweemael zo veel zielen, 1153
Welck zaligh loofden die door 'tzweerd in 't oorloogh vielen: 1154
1155
Als zy met 't yzer van haer ketens overla'en,
Den bolpees schroomden van een strengen Gardiaen. 1156
Voorts, om in schouwplaets 't oogh te dienen der Tyrannen, 1157
Zijn tot der Dieren aes geschickt veel strijdb're mannen: 1158
Of om te schermen lyf om lyf, en hand voor hand: 1159
1160
Waer 's Princen wellust dan haer omvoert achter land. 1160
Het most een steenen hert geborsten zich erbarmen, 1161
Die hier voor 't lest de zoon den vader zagh omermen,
De vaders vallen we'er haer zonen om den hals,
Den stock haers ouderdoms, den troost haers ongevals: 1164
| | | |
1165
Als elck zijns weeghs bedruckt most volgen die hem leyden, 1165
En ziende thienmael om, in 't al te bitter scheyden
Gaf teeckenen genoegh, hoe strengh natuyr verbind
Door onderlinge trouw den vader aen het kind, 1168
Het kind aen 's vaders ziel, de broeders aen haer broeders:
1170
Die eertijds hangende aen de borst eens zelfde moeders, 1170
Versloegen d' eerste dorst met d' ongevalschte melck 1171
Die uyt een ader vloeyde: o welcken bitt'ren kelck 1172
Most hier gedroncken zijn! en zoude ick ons vermanen 1173
De klachten, het gebaer, 't verzuchten, en de tranen,
1175
Ick most bezwijcken, en uwluyder droeve staet 1175
Beschreyde vrouwen dit nu geensins toe en laet. 1176
Daer is 't verhael in 't kort.
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Nu wreeckt uw leet met schreeuwen, 1177
En huylen overluyd, ghy onbestorven weeuwen, 1178
Roept luyder als ghy pleeght eertijds in barens nood, 1179
1180
Doen d'eerstgeboren haeckte in uw benauwde schoot
Nae 't wenschelijcke licht des levens, dat ons langer 1181
Verdrietelijcker valt, en gaet met plagen zwanger.
Onze echte mannen ach! gaen zonder den adieu 1183
Het afgeworpen jock opnemen op een nieuw: 1184
1185
Onze ouwdstgeboorne helaes! gejuckt voor een Godloozer
Herboren Pharo vli'en, en Nabuchodonoser. 1185-1186
Ach Ionff'ren met ons treurt.
| | | |
De geylheyd des soldaets, och moeders blyft ons by!
Brand na ons reynigheyd met trommelen en pypen. 1188-1189
1190
Zy naderen om uyt uwe ermen ons te grypen.
Ons kuyscheyd lijd gevaer, die o wat leyder smet!
Ieloers de dorpels hield van 's vaders huys bezet: 1191-1192
Die heerlijck aen den Rey der Maeghden plagh te brommen, 1193
En was geheylight voor zoo schoonen Bruydegommen, 1194
1195
Die 's vyands wreetheyd gaet verstroijen west, en oost. 1195
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Nu dochters zijt getroost. 1196
Och Moeders blijft ons by.
Nu zet u wat te vreden. 1197
Rey van Ioodsche Vrouwen:
God Iacobs ziet ons aen, en redze in zwarigheden, 1198
En zalftze die ghy sloeght. 1199
1200
Ghy Ioodsche Vrouwen, die uw droefheyd meer verzwaert.
Ghy Maeghden schept wat moeds. wie weet noch van wat enden 1201
U onverwachten troost kan Iosephs trooster zenden. 1202
Matthias zoon die d'eer zijt van uw ouwd geslacht: 1203
| | | |
Die d'overwinners vaeck vermorwt hebt en verzacht, 1204
1205
En met uw lippen knede haer hert van Diamanten, 1205
Van datze haer grof geschut eerst op deze hooghten planten: 1206
Iosephus, of hem noch de Maerschalck zoo beried 1207
Dat hy door u beweeght een maet stelde ons verdriet:
Zoud ghy tot Iacobs heyl, en troost gebruycken laten 1209
1210
Uw redenrijcke tongh gedopt in honighraten. 1210
Wel duyzendmael zoo veel, mevrouwe, voor gewis
Houd dat Iosephus gunst tot uwen besten is. 1212
's Wets heyl'ge bladen ick geeygent heb door 't bidden: 1213
Mijn bloedverwanten oock behouden in het midden
1215
Der slachtingh, daer verbaest elck zagh na 't vluchten om.
Des Keyzers mildheyd my den vrijen Edeldom 1216
Vereerde, en heb gestuyt veel razende sodaten
In 't moorden, branden, als de weereld scheen gelaten 1218
Te wezen zonder Gods bestieringh: dies ick veyl
1220
Mijn ionste willigh noch tot uw en yders heyl: 1219-1220
Dan overmids ick nu met Titus meer te vergen 1221
Zijn goedheyd schynen mocht te zarren, en te tergen: 1222
Verzoeckt veel liever zelf noch met gebogen knien
Verzachtingh van uw quael: wie droomt, wie weet misschien 1224
| | | |
1225
Wat ghy verbidden mocht van hem ter goeder uren.
Der vrouwen tranen doch zoodanigh van naturen
En aert zijn, datze vaeck beroeren noch die geen 1227
Die onverbiddelijck in yders oogen scheen.
Gaet Vrouwen, Maeghden gaet dan d' Overwinner smeken,
1230
Die morgen of in 't kort zijn leger op zal breken. 1230
Vaert wel Mevrouwe, ick ga. hy wende uw ongeluck 1231
Laet ghy ons dus in druck?
Rey van Ioodsche Vrouwen:
Iosephus magh ons meer voor ditmael niet gebeuren?
Staetjonffren volght my na, en houd wat op van treuren. 1234
1235
tZa gaenwe, laet ons gaen. ghy Vrouwen volght my na. 1235
Wy moeten dwalen op der vyanden gena. 1236
Laet ons beschreijen 't algemeen
Verderf, en 't licht dat ionghst bescheen 1238
Die Hemelhoogh getoornde klippen 1239
1240
Van Davids veel bestormde Stad:
Als God haer val gezworen had 1241
Met onbedriegelijcke lippen.
Nae 't Sterren welfsel open lagh,
1245
Geverwt van 't bloed der welgeboornen, 1245
En ofmen 's Keyzers Ad'ler mocht 1246
Zien met zijn pennen slaen de locht,
| | | |
En schitt'ren af van stompe toornen: 1248
Noch even trotz, en onbezorght, 1249
De muyters haer borstweeren manden:
En wie zijn doodverw had gezet
Van boeven, die hier t'zamen spanden. 1254
1255
Maer als zijn opzet, en besluyt
God tegen ons wou voeren uyt,
Is schielijck 't Leeuwen hert ontvallen 1257
Ons manschap: die beancxt uyt nood 1258
Den vyand zonder slagh of stoot
1260
Beklimmen liet de trotze wallen:
De vyand die zijn vaen alree 1261
Van ons Rondeelen zwieren de', 1262
En blies triumph van vreughde droncken.
Doen quam die dagh en uyr dat God 1264
1265
Ons had bescheerd dat strenge loth 1265
Zijns gramschaps, die bestond t'ontvoncken. 1266
't Roomsch Krijghsvolck als 't geen wederstand
Noch tegenweyr van mannen vand, 1268
Drongh't met geslepene rappieren 1269
1270
In d'enge straten bol en dick: 1270
Daer 't wade in eenen oogenblick 1271
| | | |
Ten enck'len toe in bloedrievieren. 1272
d'Een om t'ontvli'en de bleecke dood
In onderaerdsche kelders vlood,
1275
Wiens toegangh wierd gestopt met blinden: 1275
En d'ander door mistroostigheyd, 1276
En wanhoop in zijn ziel verleyd, 1277
Gewapent gingh zijn Kerckhof vinden. 1278
Hoe menigh held, die trotz van moed
1280
Wou 't vaderland zijn heldisch bloed
Opoff'ren in 't gevaer der straten, 1281
Van vrouwe en kind'ren om den hals
Gevallen wierd, met veel geschals: 1283
Wat wildy vader ons verlaten.
1285
't Kind dat noch eerst aen bancken gingh 1285
Aan 's moeders achterslippen hingh.
De voester 't zuygelingh liet weenen, 1287
En quam haer vrouw te hulp, zoo ras
De Meester greep nae 't courtelas. 1289
1290
't Riep deerlijck al: waer wildy henen? 1290
Als d'Huysweerd ziet dat uyt noch in
Laet los, laet los, roept hy ten lesten,
Dat ick alleen van 't hooge dack 1294
1295
Mijn poorte vry van ongemack, 1295
En ons ontslae deze helsche pesten. 1296
't Is nauw gezeyd men vlieghter knap 1297
| | | |
Na boven, langhs den wenteltrap,
Met steenen toegerust, en blocken.
1300
Daer ziet hy, hoe een blaeuwe wolck
Komt op zyn dorpels aengetrocken. 1302
Maer als zy dreygen klop op klop
Te dryven met heyrhamers op 1304
1305
De poort bewaeckt van slot, en grendel: 1305
Wreeckt hy dien euvel heel goed koop, 1306
En kneust de voorste vanden hoop,
En hagelt onder 't moorders vendel. 1308
De Ruyters 't bloed, verbittert heel,
1310
Krimpt van de zool in't beckeneel, 1309-1310
Zoo man en ros de beenen breken: 1311
Dies zendenze met styve boogh 1312
Wraeckgierigh haer geschut om hoogh, 1313
En branden om dien smaed te wreken.
1315
Wat groeyt hier een nieuw stads rumoer:
De deur gescheurt vlieght op de vloer,
Van toorn zy op haer tanden knersten:
De voester die betaelt 't gelagh: 1318
De moeder sneuvelt in een dagg', 1319
1320
En 'tzuyg'lingh treenze 'thert te bersten.
Terwyl 't bene'en al uytgeleeft 1321
Den lesten schreeuw, en doodsnack geeft, 1322
D'Huysvader om haer voor 't verderven 1323
Te ho'en, van boven rolt verbaest, 1324
| | | |
1325
Die d'ongebonden moorders haest 1325
Uyt toorne en wraeck aen hutspot scherven. 1326
De Maeghden nauwlycx houwbaer noch, 1327
Zy na veel dreygementen och!
Van hare jonghvrouwschap onthulden: 1329
1330
Die na veel zwymens riepen luyd: 1330
Is 't Godlijck recht in Isr'el uyt
Dat God dien overmoed kan dulden?
Wie kan afmalen al d'ellend,
Die waerme 't aenzicht keert of wend 1334
1335
Gebeurt? wat blijfter onbedorven 1335
Van 't roofgier spoock? op snood gewin 1336
Verhit, dat menigh huysgezin
Van honger leegh vond uytgestorven. 1338
De zon al vroeger dan zy plagh
1340
Den draeyboom toesloot van den dagh, 1340
En weeck dees grouw'len inde baren. 1341
Die menschenslachters moordens zat, 1342
Maer woedens niet, doen noch de Stad 1343
Met vuyr ten Hemel deden varen. 1344
1345
Gelijck den dagh was doorgebracht
Met moorden, zy den duyst'ren nacht
Met blaeck'ren sleten, en met branden.
God waerom ledy dat uw Kerck 1348
En Stad, der Eng'len timmerwerck, 1349
1350
Geschend wierd van zo snooden handen. 1350
|
595hy zich verleyd: bedriegt hij zich; vertrouwt: vertrouwt op.
597zichtelijcke: zichtbare.
598hoeze grooter: hoe groter ze.
599over: boven; jagen haer verderf: hun verderf zoeken.
600klutst: hamert, timmert, werkt.
601En 't menselik handewerk zo sterk mogelik maakt; opboeyt: de boorden van 'n schip ophoogt; 't handgebaer: 't bedrijf, 't werk; dus letterlik: z'n schip, 'n mensewerk van hoger boorden voorziet tegen de aanvallen van vijanden.
602daecken: paleizen ('t Latijnse tecta).
603met datze: meteen dat ze.
604en als voor 't voorhoofd slaet: en ze (de wereld) doet verbazen.
606Uw preutsheyt overliep: uw overmoed ging de perken te buiten.
607gouden kop....: goude beker met gif gevuld.
608maeckte u de beenen slap: maakte u onvast op uw benen; met zinspeling op: 't zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen.
609staen: kunnen staan; suyzebollen: aan 't draaien.
610d'elpenstoel: de elpebene zetel (de sella curúlis: de met ivoor ingelegde zetel, eigenlik de wagenzetel; dat was de zetel van de hoogste gezagdrager bij de Romeinen); marb're: marmere; marber aan 't Frans ontleend, marmer aan 't Latijn.
611Nasleypende....: achter u aan slepende uw haardos; perruyck: haardos, zie Dl. 1 blz. 511 op vs. 109; besprenckelt: bespat.
613-614haar stralen als van 'n godheid deed schitteren over de golvende heuvels en dalen.
615Cherub: cherubijn; op 't dack van 't heyligh Koor: op 't dak van uw heilige tempel, in 't heilige der heiligen; 't heyligh Koor: de heilige tempel, 't heiligdom (zie vs. 102).
616lodderlijck: op bekoorlike wijze, door uw bekoorlikheid; d'Araber: de Arabier.
617Ontstack met yver: vurig deed verlangen; haers afgods drempel: de drempel, de tempel van hun afgod; haer: hun.
620den keurs: 't schitterend kleed ( keurs: 'n lang slepend vrouwekleed).
621Hoe grimmig ook van af d'Eufraat Babilon dat mij haatte....
625schendigh: schandelik; 't Heylighdom: de tempel (nml. de binnentempel, waar alleen de wettelik reine Joden mochten komen (vgl. Handelingen 21:28); guldene geschieren: goude vaatwerck (offerschalen enz.).
626Chaldeen...: Chaldeeuwen en Assyriërs, die herhaaldelik Jeruzalem verwoest bebben.
627-628Ofschoon 't al gebeurde dat Babilon haar handen schendig sloeg aan de nakomelingen van Zedechías en de Levieten; al... schoon: indien al ( al: indien; schoon: reeds, al); Zedechías de laatste Koning van Judea en Jeruzalem; met de inneming van de stad door Nabuchodonosor werd hij gedood; Levys zonen: de afstammelingen van Levi waren de priesters en Levieten (lagere bedienaren van de tempel); schon van schennen = schenden, schandvlekken.
629Al sleepte ik de boeien van die gevloekte Assyriërs; de Assyriërs voerden telkens de Joden in gevangenschap (4 Kon. 15:29; 2 Par. 28:20).
630Noch: toch; gesleten: verduurd.
TEKSTKRITIEK: vs. 647. In de oude uitgave staat achter brand geen komma.
631onweerstand'lijck: onweerstaanbaar; gemat: uitgeput (vergelijk ons afgemat).
632van gebouw ontkleed: van bouwwerk, van alle gebouwen beroofd; alle gebouwen verwoest van de stad.
633-634De driedubbele ringmuur ( het muyrwerck van ons drydobb'le wallen) moest nadat ie ondermijnd was voor de stormram ( stormbock) wijken.
634daeghlijcx: iedere dag (bezweek 'n stuk van de muren).
635Driemaal ploft 'n muur (van de driedubbele vestingwal) op de kromme bergruggen ( bergen krom gebult); Jeruzalem was op heuvels gebouwd.
637de vest: de gracht (zo ook in vs. 664; oorspronkelik: vesting).
638d'afgebraeckte: de uitgeputte (door afmatting als gebroken).
639houd ons in alarm: houdt ons in angstige onrust.
640gekarm: (oorspr. vorm): gekerm.
642geklaghs met s achter vol, en met korte klinker zoals ook nog in beklag.
643d'ermen: de armen; dan ach: maar ach.
646reede: reeds, al; verwisselt: veranderd.
647-648Wat nood....: wat zou 't deren, al was 't nog in 't midden van d'oorlogsbrand, als ik maar geen....
648in 't zwanger ingewand: in mijn rampzalig binnenste zelf, d.i. in 't ongelukkige Jeruzalem zelf ( zwanger n.l. van de burgeroorlog).
649zulcken kelck: zo'n kelck van die vreselike belegering; met grondsop en met droesem: helemaal met al z'n bitterheid; grondsop betekent 't zelfde als droesem: 't bezinksel (van wijn enz.), dat heel bitter is.
650die slangen: n.l. de bewerkers van de inwendige onlusten, de Zeloten en Idomeeën, zie blz. 97 r. 20, 21.
652vermenght: tegen elkaar strijdend (letterlik 't Lat. manus miscere: handgemeen zijn).
653bieden 't scherpe spits: dreigden met de scherpe speer ( heupe voor heupen om de samensmelting van de e met 't volgende en).
654schenden: schonden, zouen schenden ( schenden ouwere verleden tijdvorm).
656aengewreven: opgelegde; slaet: slaat over; omdat God u verlaat, slaat d'ene opgelegde ramp tot duizend erger rampen over.
657Uw lijftocht oorlof neemt: uw levensmiddelen raken op; ( oorlof: afscheid); dies: daardoor; schinck'len: schenkels, benen.
658Den Honger uytgevast dat: de honger uitgeteerd, zodat.... (de burgers uitgeteerd door de honger).
660op de vloer: tegen de vloer, omver, dus: breekt de deuren open (om iets te vinden om de honger te stillen).
661als 't hooger niet kan lijen: wanneer 't de honger niet langer kan verdragen.
662boet zijn lust aen prijen: voldoet z'n begeerte, z'n honger aan dierekrengen.
663zoo doodelijcken: (dodelik 'n) zo 'n dodelike.
665moet 't hert in 't lijf bezwijcken: moet bezwijmen, van zich zelf vallen.
668't werck der Goden: de straf der Goden; dit zijn de woorden van Titus in Joodse Oorlogen 5:32, toen hij de grachten vol lijken zag liggen.
669-670De honger (naar brood), dat scherpe zwaard, dwingt de dappersten in de verdediging, om helemaal moedeloos te vluchten....; ( weyr; tegenstand).
671-vlgg.Slaat op 't geen verteld wordt in Joodse Oorlogen 5:26 en voornamelik in Egesippus 5:24 waar de geldzuchtige Syriërs en Arabieren in 't Romeinse leger, de lichamen van de gedode Joden opensneden om 't ingeslikte goud machtig te worden.
671roofgierigh: roofbegerig.
672een schrijn....: tot kast, bewaarplaats strekt.
673haers t'erbermen: zich over hun te erbarmen ( haers: hun, met 2e n.v. s van 't enkelvoud).
676voor....: in plaats van gerstebrood (waarvoor ze naar 't kamp van de Romeinen gevlucht kwamen); eens stalen degens punt: de punt van 'n stale degen.
677Nog woog een ramp zwaarder dan alle andere rampen; óverwoegh (vroeger dikwels met oe) van óverwegen, zwaarder wegen; quellagien: voor de uitspraak van - agien: aadzjen, zie Dl. 1 blz. 441 op vs. 309.
678verdufte smoock: verstikkende rook; timmeragien: bouwwerken.
679Priesterlijck gebouw: (de zin wordt verder niet afgemaakt).
680O hertsteeck: o hartepijn.
681Wat Is'ralyt: welke Israëliet; verschovelingh: verschoppeling.
683gekamden: met 'n kamvormig sieraad; vergelijk voor deze tempelbrand Joodse Oorlogen 6:26.
684Op Kerckdiefte afgerecht: op kerkdiefstal afgericht; God Iacobs keert dien schelm: God van Jacob, weer die schelm.
685-686glensters eens gloeyendigen brands: met de vonken van 'n gloeiend stuk hout.
687me' blaeckte: mee brandde; stout: vermetel.
689reyckt' zijn hitt': reikte z'n gloed over aan; om lessen: om te blussen; de tempel was met al die kostbare houtsoorten betimmerd.
691eermen ommeziet: in 'n ommezien; getimmer: gebouw; bernt: brandt.
693steeckt op: slaat uit; met eenen: meteen.
694Zwilt: (zwelt) stijgt op; klatert: klinkt op.
695't Barbarisch volck: 't barbaarse volk, de Romeinen.
696ruyterlycken buyt: roofbuit; ruyterlycken: van 'n rover (dit is de oorspr. betekenis van ruiter, zie ruiten: roven, vs. 938).
699't gewijde marmer, waarmee de vloer van de tempel bedekt was.
701Speurt: bemerkt; versmilt: doet smelten; goude schalien: goude (dak)platen, waarmee 't Heilige der Heiligen (van binnen) gedekt was.
702't hoogh verhemelt Koor....: de hoog tot de hemel opstijgende tempel werpt vonken door z'n vensters; tralien: vensters; of wel hier de afscheiding van 't eigenlike tempel-gebouw en 't (priester)voorhof, waar 't brandofferaltaar stond (Matth. 23:35, en Luk. 1:9. Zie Flavius Josephus' Joodse Geschiedenis 8:2: ‘ooc heeft hy tralien inden tempel uytgevoert welcke in de Hebreeuwsche sprake Gison heet, ende drie ellen hooch was, welck de leken afzonderde ende den Priesteren alleen eenen toeganck liet’); Koor: oorspr. de afgesloten ruimte waar 't altaar stond, hier 't eigelike tempelgebouw.
703zweert: bezweert; by zijn staf, purper en kroon betekenen alle drie: bij z'n keizerlike macht.
704Dat elck om 't eerste lesch....: dat ieder zo gauw mogelik moet blussen en de Joodse tempel moet sparen ( verschoon).
705te spa: te laat, vergeefs; zijn krijten is verloren: z'n roepen gaat verloren (tussen 't geschreeuw van de anderen) of: is verloren werk, is vergeefse moeite.
706schoon om zunst: al is 't te vergeefs; het oorloogh (oorspr. het-woord).
707Daar kon men de tempel zien opgaan in de lucht (in de vlammen); Moria: de tempelberg.
708En ons, ontsteld, zien vluchten uit de brand in 't zwaard ( stael) van de vijand.
709herborene paleyzen: opnieuw gebouwde paleizen. Evenals de tempel waren ook de paleizen tegenover de tempel door Herodes de Grote weer in hun vroegere pracht opgebouwd.
710In heete kolen: (in de gloeiende kolen) in gloed; forneyzen: ovens.
711d'Olijfbergh lag aan de rand van de stad (Handelingen der Apostelen 1:12); geroost: verhit; aemachtigh: machteloos ('t zelfde woord als ons amechtig).
712Vondel noemt hier ver verwijderde streken, om te zeggen: heel de wereld is ontzet.
712-713d'eylanden inde zee: de eilanden in de zee; de bergen Thabor in Galilea en Hermon van de Libanon, naar Ezechiël 26:18: De eilanden in de zee zullen beven; en Psalm 88:13, waar Thabor en Hermon samen genoemd worden, met 't Noorden en de zee, voor alle streken van de aarde.
713haer voor.... ontzetten: verbazen zich over zo'n gloed.
714Kedrons zilv'ren nat: 't zilvere heldere water in de beek Kedron of Cedron bij Jeruzalem; Gihon: 'n bron ten Westen van Jeruzalem; van hetten: van hitte; hette waarschijnlik 'n dial. vorm van hitte.
715aers'len: terugstromen.
716doodverwt: maakt doodsbleek; d'onvoldragen maen: de nog niet volle maan.
717Hier nml. uit de brandende tempel; hersten: roosteren, verschroeien; hersten dial. vorm van harsten.
718te bersten: te pletter (tegen de grond).
719een vervlogen hout: 'n wegvliegend stuk hout.
720zijn ziel: z'n leven; 't Heylighdom....: aan 't heiligdom heeft toevertrouwd
721getroost: gerust, zich veilig wanend; omhelsde 't heyligh Alter: greep 't altaar vast; voor de Joden was de tabernakel 'n vrijplaats, ze grepen dan een der hoornen van 't altaar vast (zie bijv. 3 Kon. 1: 50, 51; de vier horens waren uitsteeksels aan de hoeken van 't brandofferaltaar). ( Alter opnieuw vervormd uit áltaar dat vroeger al tot outer geworden was).
723beveelt t'ontwij'n: dwingt te ontwijden.
724afgekeurd: uitverkoren (door keur afgezonderd, zie op vs. 702); zool: voet.
725wat kerckschender: welke kerkschender.
726Davids God: God van David, heel bekende zegswijze in de Bijbel, zoals God van Abraham, van Izaak enz., vergel, Uittocht 3:6 (zie vs. 684).
727uytmunt: uitsteekt, zich vertoont; flucx: terstond.
729goed koop: in overvloed; wel met bijgedachte aan: t'is goedkoop riemen snijden van andermans leer.
731Zodat onze verdervers (hierdoor) heel licht met hun voeten achteruit ( rugg'linghs) slipperen.
733der gener: van degenen (over de vorm zie Dl. 1 blz. 495 aant. op randschr. naast vs. 438).
734Geeft antwoord: geeft weerklank; Davids stad: de burg Sion, op de heuvel Sion in Jeruzalem, waar David z'n hoofdstad bouwde.
735eenen gouden oeghst: 'n oogst van goud; 'n buit van goud; oeghst uitspraak oest hier, hoewel de uitspraak oegst er naast bestond; Vondel spelt geregeld oeghst ( oest zie blz. 116, vs. 284).
736doons.... zat: moe van 't doden; ( doons = dodens).
737ruyt: rooft ( ruyt en rooft: rooft, maakt buit).
740Wat word my bange: wat wordt 't mij benauwd; ontzijght: ontzinkt, begeeft me.
741Staetdochters....: hofdames, reik me de hand, ach mij.
742Wee onzer: wee ons ( onzer: 2e n.v. in plaats van de 3e, zoals meermalen bij wee, eigenlik: wee om u).
746die ghy: gij die (zie blz. 79 op r. 29); dus: voor u die.
747zonder staet: zonder (hoge) staat, met zinspeling op staetjonff'ren.
748Ontslaet u myner: bekommer u niet om mij in, doe u geen last aan om mij; stelt.... maet: matig uw droefheid.
749De rouwe heeft: uitspr.: de rouw'eeft.
750speelgenooten: vriendinnen.
752eenigh klaeghlyck lied: een of ander klaaglied.
753vermaecken: vermaak: grouwelycke met Brab.-Holl. ou naast gruwelik.
754in dees veranderingen: in de ommekeer van deze staat.
755afgetreurt: uitgeput van droefheid.
757haers lyfs: van haar lichaam; Watte eysselycke stucken: wat 'n vreselike daden; watte uit wat 'n, of naar datte gevormd.
759afgepynde: door smart uitgeputte; 't wederroepen: 't in herinnering roepen.
760bloedighste: bloeddorstigste.
761Hoe onverbiddelyck: hoe onverbiddelik ook (hoort bij Tyran).
762Ons breyn...: ons hoofd is te zeer in de war; en wild stormende ( vliegende) gedachten moeten veeleer zacht gekoesterd en stil bedaard worden ( gesmeeckt: gevleid, gekoesterd).
765schendigh: schandelik; stooren: pijn doen.
766Zo ik iets bij u vermag (laat 't mij horen) want ik wil met groot verlangen ( te liever) horen (al de smart van m'n volk).
769doen: toen; razende van zinne: waanzinnig ( zin: verstand).
771't Libaensche bosch: de Libiese wouden in Noord-Oost Afrika; afgejaeghd: uitgeput.
772nucht'ren (oorspr. vorm): nuchter; leger: ligplaats; haren leger, leger was oorspronkelik 'n de-woord.
773aest: voedt; eerst geworpen: nog maar pas geworpen.
774voester: voedster; voester de oorspr. vorm.
775-776Ontbind....: natuur (vs. 768) maak de band los die de vrouw van nature aan 't medelijden verbindt door een verborgen kracht, dus: doe ons alle meedogen afleggen.
778Dit treurspel: dit droevige gebeuren; by beurt: om beurten, in 'n beurtzang.
779de vloeck: de gevloekte vijand.
780donderde op: plotseling kwam opdagen.
782Van haar grondvesten tot haar torens.
783Sions gaelderijen: de galerijen of ommelopen van Sion, de burcht Sion (zie op r. 207-208 blz. 92), de vesting van Jeruzalem; gaelderij: galerij, met ingevoegde d zoals ook in gaanderij.
784heel: helemaal (Titus liet rond heel de vesting van Jeruzalem 'n wal leggen om ze uit te hongeren, zie Joodse Oorlogen 5:31; Egesippus 5:21).
785Kasteel: burcht, vesting.
788eer wy ommezien: in 'n ommezien.
789't Latynsche bolwerck: 't Romeinse bolwerk, n.l. die wal, verhindert ons nog de komende hongersnood t'onvluchten.
797haer niet verzoenen laet: zich niet laat bevredigen.
798uyt hongersnood benauwt: door benauwde, pijnigende hongersnood.
800in 't woeden styft: onze razernij feller maakt (letterl.: die hongerbeul ons versterkt in 't razend worden).
802Herssenloos: waanzinnig.
803anders: op geen andere wijze (dan van honger).
804't licht: 't daglicht, 't leven; ze verlangde te sterven, maar niemand wilde haar doden (Egesippus 5:40).
806Kentme: kent men; me voor men, zie blz. 83 op r. 16; adel: volgens Joodse Oorlogen 6:21 was ze van adellik geslacht.
808De vrouw waarover 't hier gaet, was om zich te beveiligen van Bathechor ('n stadje aan de oostzijde van de Jordaan) naar Jeruzalem gevlucht; d'heyl'ge berg: de heilige berg Sion waarop de tempel gebouwd was.
809Daerom dat: hierom, opdat; vleesch en merch: m'n lichamelik leven, en levensvoedsel; slaat zowel op haar zelf, haar eigen leven, als op de levensmiddelen die ieder bij haar wegroofde.
810Dien tyran: d.i. de honger; gave: zou geven.
813-814Op wat 'n ellendige en verachtelike ( verschoven) wijze ze (de roversbenden in Jeruzalem) geweld tegen mij plegen; kracht 't zelfde als geweld.
816dien slincxen pad: die boze weg; pad was vroeger naast 'n het- ook 'n de-woord; nu in Zuid-Ned. nog 'n de-woord.
817En 'n schandelike daad ga doen.
818stoutheyd: boosheid, wreedheid.
821ad'ren dorr': dorre verdroogde aderen.
824Zuig moeders laatste levenskrachten maar uit deze borst.
826Daer....: slaat op vs. 824; bedreven: misdreven; dat was geen kwaad.
827zoontjens: ouwe dubb. 2e n.v.-vorm.
830Stoven: warmen; poes'ligh: koesterend.
832En myn asschen onverzaed: en mijn as bleef onbevredigd, ik zou aan m'n dood geen voldoening hebben; asschen Vlaamse vorm, eigenlik meervoud.
834Mocht: zou kunnen; lanci ouwe bijvorm van lans; speten: steken; speten bij (braad) spit: aan 'n spit steken.
835't licht te myden: 't levenslicht voortaan te missen.
836uws ook met s bij Moeders.
837wyden: wijdde, maakte ( wyden met n, zie Dl. 1 blz. 465 op vs. 25).
839Als....: (bij beter in vs. 835); van: door.
842slingersteert: met z'n staart zweept (vergelijk: kwispelstaarten).
843Vul dan weer de schoot ( lendenen) van uw moeder.
844Daer uw geest: waar uw leven.
845Decktze....: bereid haar 'n droevige maaltijd.
847Sus: stil; word u banger: wordt 't je benauwder.
848Is 't lieve leven je nu pijnlik (omdat je 't missen moet).
849ontkleed: ontdaan (van moederlik gevoel).
852dier: kindje (vgl. Dl. 1 blz. 144 op vs. 80).
853Vlied....: vlucht, luister niet verder, wie bang is voor iets ( yet wat) gruweliks.
859de Wachters: nml. de Joodse wachters.
862Deylt: deel (met Brabantse of oostelike ei).
TEKSTKRITIEK: vs. 866 Drijmael, de oude uitgave heeft Driemael.
864du looze tesch: jij sluwe feeks ( du zie Dl. 1 blz. 552 op r. 4); tesch: tas, zak; als scheldwoord, vergelijk Dl. 1 Gulden Winckel XXXIII vs. 5.
869gebrande: geroosterde.
872spierkens: vlezige deelen van 't lichaam.
876dischgerecht: tafelgerecht, spijs.
877Waer op: waarom (op welke grond).
879deynsdy: gaat ge achteruit.
880geherter: moediger, kloeker (vgl. vs. 425).
882getrouwe: voortdurend.
883Wees niet bevreesder en weker.
891't Was nauweliks gezegd.
893Salems: van Jeruzalem (zie vs. 553).
894dit grouwel: deze gruwel ( gruwel in 't 17e eeuws ook 'n het-woord).
895vangt.... aen: begint, begint men te ( zidd'ren met z, zie Dl. 1 blz. 435 op vs. 182).
897in die leeuwenkuyl: in dit moordhol (dat Jeruzalem geworden was); leeuwenkuyl met herinnering aan Daniëls leeuwenkuil.
898doodsnack: doodsnik ( snack naast snick van snakken: happen, heftig ademen).
900Zoo beschreijelijcken feyt: zo'n betreurenswaardig feit ( beschreijelijcken: beschreielik 'n.
903Ik wil deze schandvlekken uitwassen ( uytspoelen) en dit land dat al zo lang gedreigd werd met verwoesting (bijv. door Kristus, Matth. 24:2).
908beregend en beschenen: door God begenadigd met (de vruchtbaarheid van) regen en zon.
910geen menschlyckheyd: geen mensen (met zinspeling op menselikheid: menslievendheid).
911eenigh ongediert': dat....: ondieren, wat wilde dieren die; roof: buit.
911-912dat.... ontziet.... niet....: die er niet voor terugschrikken 't vlees van hun eigen jongen (eigen jongen [nest] en vlees te verslinden).
913Hier is geen blyven niet: hier is 't onmogelik uit te houden; geen.... niet: dubbele ontkenning ter versterking.
914zolen: voetzolen, voeten.
915waerwaerts: waarheen; roepty: roept gij.
916die wy: wij die; bevolen: overgelaten.
918Caesarien: Cesaréa ( Caesarien ouwe 3e n.v.); scheept: op 'n schip wegvoert.
919toeschuyft den Latynen: ons schuift naar, voert naar de Latijnen (inwoners van Latium) d.i. Romeinen.
920Daer and'ren Hemel dwaelt: waar 'n andere hemel rondwentelt ('n ander deel van de sterrehemel om de aarde wentelt, gezien wordt).
921ons gevangen halzen perst: ons, gevangenen, verdrukt (de halzen van ons, gevangenen, verdrukt).
922Memphis slavernye: de slavernij der Joden in Egipte, waar ze door Mozes uitgevoerd werden; Memphis, de bekende hoofdstad van Egipte; Babels iuck: de Babiloniese gevangenschap; ververscht: weer in ons geheugen vernieuwt.
924een Roomsch Heraut: 'n Romeins afgezant.
926Heer, vermeng toch....
927Eens winters koude....: als door 'n winterse kou rillen wij ontsteld van schrik.
931Men meende dat Josephus omgekomen was door 'n steenworp van een der Joden, toen hij hem voor de muren van Jeruzalem aanraadde zich aan Titus over te geven (zie Joodse Oorlogen 5:35, Egesippus 5:23); zydy: zijt ge.
932Die ghy: gij die allang hiervoor door ons voor dood werdt gehouden.
934uytlesschen: uitblussen; 't woest Hierosolyma: 't verwoest Jeruzalem; Hierosólyma zie blz. 74 ( Hier- eén lettergreep).
935De daecken: de huizen; gekeerd: verkeerd, geworden.
937't heyligh goud: 't gewijde goud, de gewijde goude vaten.
938schoon uytgeveeght: helemaal leeggehaald; geruyt: geroofd, leeggeplunderd.
941Ongelukkig Sion, die uw geest verbijstert.
942uw omgevallen staet: uw neergeworpen staat (Latinisme: status excisus), de vernietiging van uw hoogheid.
943Gij hoeft voor Josephus uw droefheid niet geheel uit te storten (hij weet zelf genoeg); derft van derven: behoeven, nodig hebben.
944alsins: op alle manieren; dorpels: huizen.
945daermen 't al: waar men iedereen (alles).
946schoer de noppen....: afzengde de pluizen van z'n kleren; schoer: afschoor (ouwere verl. tijd van scheren, naar zwoer van zweren, 'n eed doen).
947zyn lyfrock smette: z'n bovenkleed besmette; 't breyn: de hersens (van die gedood werden).
948verloren: aan uw lot over.
950ongeduld: onduldbaar leed, wanhoop.
951niet machtigh: niet meester.
953watzer gaens....: wat is er gaande in 't leger van de heidenen (Romeinen); gaens uit gaends ( s uit t-klank + s, zoals in willens enz.).
955geslagen toppen: rampzalige heuvels ( geslagen door rampen).
956nu.... nu: nu.... dan; kroppen: kelen.
957volgen: navolgen, herhalen.
959Het heyrkracht: de legermacht; ( het heyrkracht, naar het heer, het leger); ( wo'en voor woen, woe'en uit woeden); d'uytverkoornen: de Joden waren 't door God uitverkoren volk.
960( hadde oorspr. vorm van had); Herodiaensche toornen: de drie torens door Herodes de Grote gebouwd (zie vs. 126) op de stadsmuren, en genoemd naar z'n bloedverwanten: Híppikus, Phasaël en Marianne ( Joodse Oorlogen 5:13).
961onthield: zou onthouden, zou weten.
963Als: toen (nauweliks had 't leger.... toen d'overwinnaar, Titus....); een gaelderije oprechten: 'n (overdekte) tribune opslaan; ( gaelderije: zie vs. 783; oprechten: oprichten).
964toeredent zijn landsknechten: z'n soldaten toespreekt.
966Keyzerdom: keizerrijk.
967steenrotzen: de rotsachtige bergen waarop Jeruzalem gebouwd was. - krimpen: inkrimpen.
969T' is plicht dat de goedgunstigheid ( gunst) van de opperbevelhebber uw dapperheid begroet en prijst (te gemoet komt).
971met een glad voorhoofd: met 'n blij gezicht ( glad tegenover gerimpeld van zorg).
972met giften evenaren: belonen met gelijkwaardige giften.
974nae haer soldaets geloof: naar hun soldategeloof (omdat de soldaten menen er recht op te hebben).
975De vroomste....: de dapperste die door sabelhouwen gewond werden.
976kleynoodgie: kleinodiën ('t woord staat in 't enkelvoud); - oodgie spreek uit - oodzje.
979Die feest: dat triomffeest; Sions....: van Sion en van geen ander.
980Als: toen; Iesse: Jesse's (Lat. 2e n.v.); Iesse of Isaï, de vader van David (vgl. I Sam. of Kon. 16); die rechte Salamander: die echte vuurvreter. (In de wapenkunde wordt de salamander afgebeeld te midden van vlammen, omdat hem 't vermogen werd toegeschreven in 't vuur te kunnen leven).
981't leven vond: eigenlik pas echt leefde.
982Rabba: een van de sterkste steden van de Ammonieten in 't Oostelik gedeelte van 't Over-Jordaanse (zie 2 Sam. of Kon., 12, vs. 29); daer Ammons hert op stond: waar de moed der Ammonieten op steunde, waar de Ammonieten geheel op vertrouwden.
983Assur: zie vs. 629. Welke Assyriese koning wordt hier bedoeld? Wel heeft David enkele volkeren, als de Moabieten en Ammonieten, die voor 1100 v. Kr. onder 't Assyrriese rijk behoorden, beoorloogd en onderworpen.
984Dien, die: voor hem (David), die; bedoeld wordt hier de strijd van David met Goliath (1 Samuel of Kon. 17:49-51).
985roof: buit; rey: reizang; tamboer: tamboerijn.
986Op 't Maeghdelijck Musijck...: de Joodse meisjes ontvingen David met reizang en muziek van tamboerijnen, toen hij zegepralend de poort van Jeruzalem binnentrok ( inne voer).
988met offervuyr te spyzen: met brandoffers te verzadigen.
989heuvel: dus op de heuvel (de berg Moria of Sion) waar eens de tempel en 't Joodse offeraltaar stond, brengen de heidenen nu hùn offer (verg. vs. 1024); het woeden zoo goed koop: de razernij zo makkelik.
990der Kercken: van de tempelgebouwen (kan ook enk. zijn).
991hartsieren: gewapende soldaten; ( hartsier met Vlaamse h naast artsier voor archier uit 't Frans, boogschutter.
992krijghslie: krijgslieden.
993afgekeurt: uitgekozen (afgezonderd door uitkiezing).
997De Romeinen verguldden bij plechtige offerfeesten de horens van de offerstieren.
998t'elcken: telkens ( t'elcken: [te] op elke keer).
999versch van kruyd: van jong groen.
1000haer sterre: hun witte plek op 't voorhoofd.
1001't zoute veldgewas: 't zoute offermeel (mola salsa) dat op de kop van 't offerdier werd gestrooid (zie vs. 1036); verzwolgen: bedekt door de bladerrijke krans (zie vs. 999).
1002glad gehelmt, met koper: met 'n blinkende kopere helm op; 't w.w. staat in vs. 1008.
1003Geborstweerd....: de borst met 'n metale plaat bedekt.
1004zich ten halven lyve streckte: tot half 't lichaam reikte.
1005lyfrock: 'n lang onderkleed.
1006met schilden rond en kleen: met ronde, kleine schildjes.
1007Die met dansen en springen (waardoor de schildjes tegen elkaar klonken) 'n schalmei nabootsten.
1008op haer borst: op hun borstplaat (vs. 1003).
1009't Opsteyg'ren: 't opstijgen.
1010gesteente: rots; wanschapen van gedaent': ruw van vorm.
1011-1012't Glanzende ( gladde) gehoornde vee vermoeid dampte (zweette) van angst, om strijd met 't duffe puin dat half verstikt nog rookte.
1013't gebeent': de lijken.
1014tot een ellendigh Kerckhof: tot 'n kerkhof van boosdoeners maakt; in tegenstelling met Des Heeren bergh: de berg van Gods tempel; (ook met bijgedachte aan 't ‘ellendige kerkhof’ dat in Amsterdam aan de Middeldam bij de Nieuwe Kerk lag, en tot begraafplaats diende van misdadigers; vergelijk Hooft 's Warenar vs. 838).
1015vloon 't gebulck: vluchtten voor 't geloei; vloon bij vlien: vlieden.
1016ter feest gebeen....: ter feest genodigd, pikten de lijken de ogen uit (al die lijken verpersoonlikt in ‘de Dood’).
1018bestaet te draeyen: begint te duizelen.
1019luyd te vremd: klinkt te buitensporig; hy zielbraekt: hij zou er van sterven.
1020We spreken niet van hem, die 't aanschouwt: wat moet 't dan zijn voor hem, die 't aanschouwt.
1021geen grouwzaemheyd.... zo bezeten: geen gruwelikheid zo hels.
1023Genaeckende daer: naderende waar.
1024school: stond verscholen, verborgen; met Cherub: met cherubijnen; bedoeld zijn de 2 goude cherubijnen die op de Ark des Verbonds stonden; Cherub 'n jongere vorm van Cherubijn dat gevormd is uit 'n Hebreeuwse meerv.: cherubim.
1025deerlyck: met groot verdriet.
1026geraeybraeckt: geradbraakt, vernield ( raey- naast ra- uit rade- zoals kwaaie uit kwade); vervallen: ingevallen.
1027d'uytgetrocken doon: de uitgeplunderde doden; zonder onderscheyd: zonder onderscheid van stand, door elkaar.
1028de myrre: hier bedoeld 't wierookoffer of mogelik de mirre-olie om 't lichaam te balsemen; ontzeyd: (aan wie) geweigerd (is).
1029Wich'lers: wichelaars, volgens vs. 1042 zijn hier bedoeld de Romeinse offerschouwers (haruspices) die uit de ingewanden de wil van de godheid opmaakten.
1030't verstroyt gesteente: 't verspreid liggend gesteente; outaer: altaar (zie vs. 481).
1032het plat: de offertafel, 't offervlak.
1033En willigh 't vuyr ontfanght: en gemakkelik ontvlamt; haer: zich.
1034basterd: 'n heel gewone wijnsoort; wij kennen dit woord nog als naam voor 'n mindere soort suiker; eerst gekoort: nadat ie eerst gekeurd is; koren bijvorm van keuren; recht: juist.
1035De ossen lieten zich de krans (zie vs. 999) ontrukken, ‘en die gaer gebonden blaen en 't gezouten korengraen den vlammen heyl'gen’; gaer: (gader) samen.
1036heyl'gen: toewijden, bestemmen voor; 't gezouten korengraen: (zie op vs. 1001).
1037opvlymen: (met een vlijm: scherp mes) opensnijden.
1038haer voort: hun terstond.
1039de leeghte koos: vloeide naar beneden ( leeghte: dialekties vooral oostelik, voor laagte).
1040Bootste een verbolgen meyr: geleek 'n stormige zee.
1041De buycken opgeschrobt: de opengesneden buiken ( schrobben oorspr. krabben, rijten); ontslaen haer: ontdoen zich van, storten uit.
1042Die naeuw doorsnuffelt: die na nauwkeurig onderzocht te zijn door 't vuur werden opgenomen; de ingewanden werden onderzocht door de offerschouwers, zie op vs. 1029.
1044statigh: plechtstatig; met de slincker ving'ren hield: met de linkerhand vasthield.
1045ontzey: weigerde, legde neer uit z'n linkerhand; hamer: strijdbijl.
1046veel bequamer: veel welgevalliger (aan de goden).
1047Hier beginnen de priesters te spreken ( riepen zy in vs. 1048); Teruggezienden God: achterwaarts ( terugge) ziende god, n.l. de god Janus, die twee aangezichten had; hij was de god van alle begin, en gold voor de oudste van de goden, vandaar werd hij in gebeden en offers 't eerst aangeroepen; van z'n tempel in Rome ('n soort overdekte doorgang met twee tegenovergestelde deuren waarbinnen 'n Janus-beeld stond) waren de deuren in vredestijd gesloten, in oorlogstijd geopend; Godin! die noyt geschaeckt: Vesta de godin, die nooit (door 'n god) geschaakt werd: veel goden begeerden haar, maar zij had gezworen eeuwig maagd te zullen blijven. Als godin van 't offervuur werd zij evenals Janus bij ieder brandoffer aangeroepen.
1048Om: over; onzen Tyber: de Romeinse Tiber.
1049grys van hayr: hij was de oudste van de goden; te gader: te samen, beide.
1050Ons gunst draeght: ons genegenheid toedraagt; Iuppyn of Jupiter; grootste en beste Vader: 't Latijnse optimus maximus.
1053bevesten: bevestigen.
1054uytgekipt: uitgekozen ( uytkippen: uitbroeden).
1055-1056wack'ren erm: stoere kracht; met zulcken punt verzaeght, 't Welck.... smyt: van zo'n speer hebt voorzien, die neerwerpt.... ( punt ook in deze betekenis: speerpunt, vroeger 'n het-woord); aers'lingh over: ruggelings, achterover.
1057Die ghy: gij die; holpt oorspr. vorm van hielpt.
1060Knickt.... toe: knikt goedgunstig toe, aanvaardt; opent uwen throon: opent uw hemel om genadig op ons neer te zien.
1062Afgodisch roocken: afgodiese offers branden; op uw heyl'ge stede en plaetze: op de offerplaats (in de tempel) van de heilige stad Sion.
1063uw solpherstrael: uw bliksem (zwavelstraal).
1064Ptolomeus nml. Ptoleméüs IV Philópatoor, koning van Egipte; nadat ie op Antíochus de Grote Palestina veroverd had, kwam ie in Jeruzalem, en wilde de tempel binnendringen, maar werd tegen de grond geslagen. Zie 3 Makkabeeën 2:16; jeloers: naijverig op z'n eer (slaat op die = God; vgl. ‘Ik... ben een jaloerse God’, Uittocht 20:5.
1065van God ontkleed: van z'n Goddelike macht beroofd.
1066een teken: 'n wonderteken van Gods straf.
1067Dien grouwel: op die gruwel; onder des: ondertussen; aengegaen: in brand gegaan.
TEKSTKRITIEK: vs. 1069 drijmael, de oude uitgave heeft driemael.
1068weecken: betraande, ( weecken ouwe 3e n.v. meerv.).
1070door 't gapen vande kloven: door de gapende kloven; 't licht drong door in de gapende rotskloven.
1071wierd bekleed....: werd bedekt met 'n stormige lucht.
1072met tempeest: met 'n storm, met vernieling,
1073d'onverlichte: de heidenen; haer geneerden van: hun kost verdienden met dromen, met fantazieën (dat zijn de wichelaars of offerschouwers, zie vs. 1029; haer geneerden: zich voedden).
1074waerdeerden op....: schatten op: verklaarden dit als; spoock: verschijning, teken.
1075-vlgg.Horen dit nauwliks (van de wichelaars), of ze doen de rotsen de zegekreten (Io) weergalmen; Iô zie vs. 506.
1079hun een danckb're ziel toekeert: hun zijn dankbaar gemoed toont.
1080't geslagen vee: 't geslachte vee; den ruyterdisch stoffeert: op de tafel van de ridders laat opdienen ( ruyter: ridder zie Dl. 1 blz. 612 r. 3, 4).
1081krenckt vry: pijnigt maar.
1082Cherubinnen: cherubijnen (Cherubin of Cherubim zie aant. op vs. 1024).
1083de jonghlingh: nml. de jonge Daniël voorspelde die gruwelen van Jeruzalems verwoesting (zie Daniël 9:26, 27).
1084gracht: (gegraven) kuil.
1085Waartoe is onze hogepriester en onze priesterschap nu gekomen? Onze priesterschap is ten einde, nu 't heidendom op onze offerplaats zegeviert: Aäron is de eerste hogepriester en evenals de hele priesterschap uit de stam van Levi.
1089schoffeerde: onteerde, schond.
1090De boeven uit ons eigen volk die onze staat verwoest hebben (de roversbenden en andere misdadigers die Gods toorn hebben afgeroepen (zie r. 20, 21 van de Inhoud, blz. 97, zie ook de klacht van Josephus vs. 105-vlgg).
1093quam aenbrallen: trots kwam aanrijden.
1094gaf ten besten....: prijs gaf aan de vreemde soldaten ( uytheemschen) die in 't Romeinse leger dienden, in 1095-1105 worden die ‘uytheemschen’ nader genoemd.
1095-1096De volken die langs de Euphraat woonden, oorspr. de Babiloniërs.
1097Die de wateren van de Tigris uit 't Taurusgebergte zien ontspringen, de Assyriese volken.
1098De volken die boven 't Caucasus-gebergte zich al verder naar 't Noorden verspreiden, de Skythen.
1099Pactolus strand: op de oever van de Pactólus, 'n riviertje in Lydië, beroemd door z'n goudzand; raeyt: straalt, schittert.
1100d'AEgeesche zee: de AEgeïse zee, 't Noord-Oostelik deel van de Middellandse zee, hier: de bewoners van de Cycladen-eilanden, Euboia, Lemnos enz.
1101Van 't West: in 't Westen (n.l. in Spanje, 't oude Iberië); Tagus: de Taag; den half gebraden Iber: de half verbrande, de bruine Iberiër.
1102De volken waar de oever...., dus de Latijnse volken ( oever oorspr. 'n het-woord).
1103over 't droogh: Vondel doelt hier op de vruchtbare overstromingen in 't Nijldal.
1104tros: de pijletros, pijlkoker.
1106't weerlicht: 't geschitter; beuckelaers: schilden; opdond'ren: opdagen.
1107ons manschap: onze soldaten ( manschap hier nog verzamelnaam).
1108geva'en: gevangen ( gevaen, de ' is hier niet op z'n plaats (Vondel beschouwde 't als samengetrokken uit gevangen; 't was gevormd naar de vroegere onbep. wijs: vaen: vangen).
1109alsser niets verschoont bleef onbedorven: deze zin naar voren te plaatsen naar vs. 1107: Maar zeg ons, Josephus, zo er niets gespaard bleef voor verderf, verdelging ( onbedorven), hoe is 't dan....
1110Der boozen rotte: de bende der boosdoeners (zie r. 20, 21 van de Inhoud blz. 97) meest verschulde: tenvolle verdiende.
1111Scheydsman: Rechter, nml. God; die recht scheyd: die juist, zuiver oordeelt ( scheiden: oordelen).
1112Rechtveerdigheyd hoort bij weeghschael.
1113Der menschen zaecken: 't doen en laten van de mensen; omwent'len: zich voltrekken, gebeuren, gedaan worden ('t Latijnse volvuntur).
1114by: door; geleden: geduld.
1118't Geblazen koper.... ('n Latijnse zegswijze voor: 't blazen van 't koper): 't trompetgeschal hun 't verder moorden hoorden verbieden (vgl. Joodse Oorlogen 6:26 en Egesippus 5:42); vorder: verder ( vo( o) rder vergrotende trap van voort).
1120Ieder die in z'n wanhoop nog meende 't onafwendbare noodlot ( d'onstuytb're Nood) met wapens te keren
1121mismoedigheyd: wanhoop; boden: brachten hem.
1123Die: nml. de Joden; omzicht: omzichtigheid; zyner Drossaerts een: een van z'n bevelhebbers.
1124Uytzond'ren: schiften; ondersche'en: onderscheiden, afscheiden (- scheden de Vlaamse vorm van - scheiden).
1125heeft 't verborgen goet te vissen: heeft 't verborgene nauwkeurig uit te zoeken.
1126moorder: moordenaar; leestme: leest men; gewissen: geweten (uit 't Duits).
1127terstond gedoemt: onmiddelik veroordeeld.
1128zeldzaem: ongehoord, heerlik.
1131stuyrtmender: stuurt men er, stort men er; van Moria: vanaf de berg Moria, zie vs. 707; te fel: heel wreed.
1132Kedrons afgrond: de diepte van de beek Kedron, zie vs. 714.
1134Dies: aldus; uytvaert: begrafenis (door de stenen waarmee ze bedekt werden); al met eenen: meteen, tegelijk.
1135-1136Hier, jagenze.... haer zelf....: Hier martelen ze zichzelf, om weg te komen uit de gloed van 't vuur, dat hun aan de palen doodschroeit en half braadt.
1137Verder sterven er door de haat en ongenade van de Romeinse soldaten.
1142achterhaelt: inhaalt, treft; Dat leertze blaffen: dat leert hun zich te verzetten tegen God (spottend voor: dat leert hun af).
1143die oprecht Rechter: die als eerlik Rechter.
1145Hoe zijnze voort gevaren: hoe is 't hun verder vergaan.
1148menschen zonder God: goddeloze mensen.
1150uytgezondert: uitgekozen.
1151En die nog geen 17 jaar oud waren.
1152omgeveylt: te koop aangeboden; verwiss'len: ruilen.
1153Voor een penning, tien, twintig jonge knapen.
1156Den bolpees schroomden: de bollepees, de gesel vreesden ( bolpees: gedroogde pees van 'n bul (stier); naast bul 'n vorm bol; de vorm bol- ook wel gebruikt met bijgedachte aan de knopen en lode balletjes aan 't eind van de pees); Gardiaen: bewaker.
1157in schouwplaets: in de schouwplaats, in de arena (zie b.v. Joodse Oorlogen 7:6); 't oogh te dienen: 't oog te vermaken.
1158Zijn uitgekozen om tot voedsel te strekken voor de dieren, veel strijdbare mannen ( schicken: ordenen).
1159lyf om lyf: leven om leven, op leven en dood; hand voor hand: hand om hand (vergelijk: oog om oog, tand om tand; zie Uittocht 21:24).
1160's Princen wellust....: waar de willekeur ('t persoonlik genoegen) van de vorst hun rondvoert door 't land.
1161'n Stene hart zou van medelijden barsten (gebarsten, medelijden hebben); Het most: het omdat 'n meedelende zin niet met 'n werkwoord beginnen kan; wij gebruiken nu er in dergel.zinnen; ( erbarmen met rijm omermen, omdat er en ar weinig in klank verschilden.
1164Den stock: de steun; haers ongevals: in hun ongeluk.
1165zijns weeghs: op zijn weg, de weg hem aangewezen; leyden: leidde.
1170eens: ook bij vrouwelike woorden gewoon, zoals des voor der (zie Dl. 1 blz. 721 op vs. 21).
1172welcken: welk 'n (ook nog dat zelfde 'n in bitt'ren).
1173gedroncken zijn: gedronken worden; ons vermanen: ons voor de geest brengen ( vermanen oorspr.: herinneren).
1176geensins.... en: helemaal niet ( dubbele ontkenning ter versterking).
1177wreeckt: voldoet, geeft lucht aan; schreeuwen: Brabants voor schreien.
1178onbestorven weeuwen: weduwen (van uw mannen beroofd) hoewel uw mannen niet gestorven zijn.
1179pleeght: placht, gewoon waart ( pleeght verleden tijd, Zuid-Nederl. voor plaagt, zoals in 't middeleeuws).
1181't wenschelijcke licht: 't gewenschte licht; langer: verder, voortaan.
1183echte mannen: wettige mannen, echtgenoten; den adieu: de vaarwel, de afscheidsgroet; ( adieu, uitspr. adieuw, zie Dl. 1 blz. 512 op vs. 140).
1184Het afgeworpen jock: 't afgeworpen juk, dat vroeger vooral onder de Egiptiese en Babiloniese vorsten was opgelegd (zie vs. 1186) en daarna afgeworpen; op een nieuw: opnieuw.
1185-1186gejuckt....: vluchten ( vli'en) voor 't juk van 'n goddelozer nu herboren Pharao en 'n (goddelozer) Nabuchodonosor; voor deze laatste zie blz. 92 r. 205.
1188-1189De wellust van de soldaat - och moeders helpt ons - brandt naar onze maagdelikheid bij hun luidruchtige plezieren; ( met trommelen en pypen: met plezier maken bij trommel- en fluitspel).
1191-1192Wij kuise maagden, lijden gevaar, die - o wat 'n droevige smet (dreigt ons) - met bekommerde zorg ( jeloers) altijd binnen de dorpels bleven van 't vaderlik huis; Ons kuyscheyd: wij kuisen; ( leyder met - er uitgang achter wat).
1193aen: bij; plagh te brommen: gewoon was te zingen, te jubelen.
1194geheylight: toegewijd, bestemd.
1195Die: nml. de Bruydegommen.
1196zijt getroost: (weest bemoedigd) houdt moed.
1197zet u wat te vreden: (maakt u zelf wat kalm) weest wat kalmer; ( te vreden: in vrede, in kalmte).
1198God Iacobs....: God van Jacob, sla acht op ons.
1199En troost hun die ge geslagen hebt; yd'le: nutteloze.
1201moeds met s achter wat; van wat enden: van welke kanten.
1202Iosephs trooster: nml. God, die aartsvader Jozef troostte in de Egiptiese slavernij en gevangenis.
1203Matthias zoon: d.i. Josephus.
1204d'overwinners: de overwinnaars, nml. de Romeinen; vermorwt: vermurwd, verbeden; Josephus heeft vele gevangen stamgenoten door z'n voorspraak bij Titus verlost, zie zijn levensbeschrijving door hemzelf achter de ‘ Joodse Geschiedenis.’
1205van Diamanten: hard als diamanten.
1206Van datze.... eerst: sedert ze voor 't eerst; geschut: d.i. stormrammen, slingerwerktuigen enz. ( geschut: alle krijgstuig waarmee geschoten of geworpen wordt).
1207of hem noch...: als de opperbevelhebber (Titus) zich nog mocht beraden..., zoudt gij dan (vs. 1209).
1209Iacobs: Israëls; gebruycken laten: gebruiken willen.
1210redenrijcke: welsprekende; gedopt vooral Zuid-Nederl. bijvorm van gedoopt.
1212Weest overtuigd dat Josephus hartelik voor uw welzijn opkomen zal (dat Josephus' welwillendheid tot uw welzijn bereid is).
1213De heilige wetboeken (die in de tempel bewaard werden) heb ik door smeken gered ( geeygent: in bezit genomen).
1216den vrijen Edeldom: de rang van vrije edelman (van Romeins ridder, zie Dl. 1 blz. 612 op r. 3, 4); vrije edeldom: ‘ick wiste tot troost en verquickinge mijnes jammers niet beters te begeeren dan dat hy my de vrye van adel schoncke....’ In Flavius Josephus' levensbeschrijving door hem zelf).
1219-1220dies ick veyl mijn ionste willigh: derhalve zeg ik graag mijn gunst toe ( ick veyl: ik stel ter beschikking; ionste: zie Dl. 1 blz. 517 op vs. 13).
1221Dan overmids: maar aangezien; Titus.... te vergen: van Titus te vergen.
1222te zarren: te prikkelen (voor de z-spelling zie Dl. 1 blz. 449 op vs. 47-48).
1230in 't kort: binnenkort.
1231hy: Hij (nml. God)....
1234van treuren: met treuren.
1235tZa: welaan, kom (naast tza ook sa).
1236Wij moeten rondzwerven (zelf machteloos) hopend op de goedertierenheid van de vijanden.
1238't licht dat ionghst: 't licht dat 't laatst: de laatste dag die Jeruzalem bescheen.
1239getoornde klippen: getorende bergen ( getoornd: met torens bezet).
1241Als: nadat; Kristus had dit voorspeld: Matth. 23:38 en 24:2.
1243-vlgg.Of de tempel al verwoest was door de Romeinen en z'n grondvesten open lagen voor de sterrehemel.
1245der welgeboornen: van de vrije Joodse burgers.
1246's Keyzers Ad'ler: 't oorlogsvaandel waarop de keizerlike adelaar stond met uitgeslagen vleugels (vgl. vs. 1247); 't was in deze tijd 't veldteken van ieder legioen; mocht: kon.
TEKSTKRITIEK: vs. 1262, de oude uitgave heeft achter de' 'n punt.
1248schitt'ren af: afschitteren; van: vanaf; stompe toornen: de half geknotte torens, waarover gesproken is in vs. 126.
1249trotz (voor de z-spelling zie Dl. 1 blz. 449 op vs. 47-48); onbezorght: onbekommerd.
1250-vlgg.De muyters: hier zijn bedoeld de Zeloten, zie blz. 97 r. 20, 21; haer borstweeren manden: bemanden hun borstweringen; toen de Romeinen de tempelberg gewonnen hadden en de benedenstad, vluchtten de Joden naar de bovenstad; de burcht van David lag in de bovenstad ( opperstad, zie aant. op r. 21 blz. 97).
1252-1253En wie van angst 'n lijkkleur had gekregen.
1257't Leeuwen hert: de leeuwemoed.
1258Ons manschap: aan onze mannen; manschap: leger (nog verzamelwoord); uyt nood: uit benauwdheid.
1261De vyand is 'n herhaling van den vyand in 1259.
1262Rondeelen: ronde torens of versterkingen aan de wallen; de' ( dede) : deed.
1264uyr was vroeger 'n de-woord.
1265bescheerd: bepaald; bescheerd: de oorspr. vorm van beschoren.
1268vand: de oorsp. vorm van vond.
1270bol en dick: drassig en bemodderd (van lijken en bloed).
1271Daer 't wade: waar 't waadde.
1272Ten enck'len toe: tot de enkels toe.
1275Wiens: wier; blinden: luiken.
1276mistroostigheyd: moedeloosheid.
1277verleyd: op 'n dwaalspoor gebracht, van de wijs gebracht.
1278Zocht de dood met z'n eigen wapens.
1281Opofferen door te vechten in de straten.
1283geschals: geschrei; geschals met 2e n.v. - s achter veel.
1285dat noch eerst aen bancken gingh: dat nog pas langs banken leerde lopen; ook dit kleine kind hielp moeder om vader tegen te houden.
1287voester: voedster, zie op vs. 774; 't zuygelingh: Vondel maakte er 'n het-woord van door bijgedachte aan kind.
1289... 't courtelas: de dolk greep om te gaan strijden ( courtelas uit 't Frans overgenomen).
1290't Riep deerlijck al: alles riep smartelik.
1291-1292d'Huysweerd: de huisvader; uyt noch in hem laet: dat ze hem geen stap laten verzetten. - bestorven: beangste.
1294van 't hooge dack: om op 't dak met stenen de vijand van de deur te houden (zie vs. 1306-vlgg.).
1295Mijn poorte vry van ongemack: m'n huis bevrij van ellende.
1300-1301een blaeuwe wolck en roth: 'n troep als 'n donkere wolk ( blauw dikwels: zwart, donker, vertaling van 't Lat. caeruleus) ; fel: wreed.
1302dorpels: drempels (van 't huis).
1304Met strijdbijlen de deur open te slaan (zie vs. 1316); heyrhamers: (legerhamers) strijdbijlen.
1305bewaeckt van: beveiligd door.
1306euvel: euvelmoed; goed koop: gemakkelik.
1308hagelt onder: stort stenen onder; vendel: (in de Nederlanden zoals Vondel 't bedoelt) 'n afdeling krijgsvolk onder één vaandel (ook bende genoemd); hier: 'n troep soldaten.
1309-1310't Bloed stijgt in de fel verbitterde ruiters van de voeten ( van de zool) naar 't hoofd ( beckeneel: hersenpan, hersens).
1312styve: straffe, gespannen.
1313haer geschut: hun pijlen (zie aant. op vs. 1206).
1318betaelt 't gelagh: moet voor de anderen boeten.
1321't bene'en al: beneden alles ( 't al: alles).
1322doodsnack: doodsnik ( snack: zie op vs. 898).
1325ongebonden: bandeloze, tomeloze; haest: onmiddelik.
1326aen hutspot scherven: kort en klein hakken ( scherven: in stukken verhakken; scherf: stuk, vroeger ook van andere dingen dan van glas en aardewerk en dergelijke).
1327houwbaer: huwbaar (met Brab.-Holl. ou).
1329Van hare jonghvrouwschap onthulden: van hun maagdelikheid beroven ( onthulden eigenlik: 'n vorst z'n hulde ontzeggen, van z'n hulde beroven; of van onthullen: van z'n hoofdsieraad, z'n kroon beroven).
1330na veel zwymens: na herhaalde bezwijming.
1334waerme: waar men ( me zwak betoonde vorm van men).
1335onbedorven: ongeschonden.
1336't roofgier spoock: 't roofgierig gespuis; snood: schandelik.
1338leegh bij uytgestorven.
1340Den draeyboom toesloot: zoals de toegang van 'n binnenhaven 's avends werd afgesloten met 'n draaiboom.
1341weeck dees grouw'len: deze gruwelen ontweek.
1342moordens met s bij zat: verzadigd van 't moorden; zo ook woedens in 't volgend vers.
1344ten Hemel deden varen: in de lucht deden opgaan.
1348ledy: leedt gij, stondt ge toe; Kerck: tempel.
1349der Eng'len timmerwerck: dat hemels bouwwerk (als met engelehanden gemaakt).
1350Geschend wierd van: verwoest werd door; ( schenden werd oorspr. zwak vervoegd).
|
|
vorige