auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller en J.F.M. Sterck
bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Tweede deel 1620-1627. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
De derde handel.
DIOMEDES. SCHILDWACHT. AGAMEMNON
Ick moet den veldheer spreecken.
Wie sytghe? meld uw' naem, of geef't gewoonlyck teecken, 732
Koom weck hem daer hy leyd. 733
Groot meester van ons heyr, die uwen leger spreyd 734
735
Van drooge en dorre blaen: op op, 't is tydt te waecken.
Wel Diomedes vriendt, segh op, wat zyn 't voor saecken?
Wat brenght ghy ons by nacht: is Hector op de been?
'K heb een Trojaenschen spie den hals versch afgesneen, 738
Als ick de ronde dede. hy is belast met brieven.
740
Ick sleep den booswicht hier. het sal den vorst believen
Te vorschen na'et geheym.
Koom hou de toorts wat dicht, 741
Op dat ick dese gast beschou in 'taengesicht. 742
'Tis waerlyck een Trojaen van kleeding en van wesen.
| | | |
Dit 's Priams zegelring. ick moet het inhout lesen. 744
745
Op mannen, 't is verraed. myn dienaers flucx gaet heen,
Behalven Palameed, roept al de raet by een. 746
AGAMEMNON. VLLYSSES. DIOMEDES. NESTOR. AIAX.
Ghy die voor kroonengoud, en vorstelycke banden, 747
Nu voert een kopren helm, en met uw' dappre handen
Van't Asiaensche stael de voncken stuyven doet, 749
750
En Simois vermenght, en verwt met breyn en bloed: 750
Ick sal u voorts de reên en d'oorsaeck gaen verklaren,
Waerom men t'ontyds dus den krygsraed dee vergaren. 752
De Phrygiaen, die 'theyr verspiedende by nacht, 753
Van Diomedes hand soo versch is omgebracht. 754
755
[Als hy de ronde doende hem quam verbaest ontmoeten, 755
En sleepte hem dood en warm voor uwer aller voeten: 756
Daer ghy hem ligghen siet] was met een brief belaen, 757
Dieme' wt syn' boesem trock, en yemand schynt te raen
Tot grouwelyck verraed. ick sal u laten hooren 759
760
Het inhoudt van dit blad, 't welck vreemt klinct in myne ooren.
Neptunus waerde soon, die uw grootvaders stad 761
Begunstight waer ghy moocht: de letters van dit blad 762
Betuygen myne jonst, waer door ick ben genegen 763
| | | |
Te strecken over u myn koninglijcken segen; 764
765
Dat ghy ontfanghen hebt 't jongst toegesonden goud 765
Ick uyt den spie verstondt: wiens mondt ghy toevertrout 766
'T geheymnis van u hart. Ick heb alree genooten
De vruchten van 'tbestand voor luttel tydts beslooten, 768
En wacht op 't wterst vast. is ergens gunst te koop 769
770
Om goud, soo spaer geen' munt. ick Priam leve op hoop. 770
Daer is 't geheym des briefs. wat dunct u Griecxsche vorsten?
Verdelgtse o Juno doch! die naer ons leven dorsten. 772
Ontdecktse o Hecate! die naer den ondergang 773
775
Die schuylt in 't groene gras. 775
Saturnus breng de waerheyd
Ten lesten eens in 't licht.
Wie twyffelt aen de klaerheyd
Van 't goddeloos verraed?
Die alle treken ken, en saussen van het hof. 778
Nu Ajax gheef gehoor, en wees niet ongeregelt. 779
780
Is 't koning Priams merck?
De brief was toeghesegelt
Met 'skonings eygen ring: doch 't wapen is misluckt
| | | |
In 'tseeglen, en syne hand in 't schryven wat gedruckt. 782
Mistrout ghy aen mijn woord, geloof uwe eygene oogen,
Daer vader lees den brief. 784
Een' dochter van de logen,
785
Een vondeling van 't hof, een bastaerd van de nyd, 785
En overjaerde wrock, 't wtbraecxsel van de spyt. 786
'Tschrift swijmt na Priams hand, soo doet de druck van 't waepen. 787
So paeytme 'tslechte volck: soo leydmen kinders slaepen, 788
't Sy hoemen 'tstuck verschoon,
790
De koning Nauplius is God Neptunus soon.
Ia Palamedes is't, ick houd'et u ten besten. 791
Neptunus eyge stad sijn Trojens hooge vesten:
Die draeght d'Eubeër gunst, soo doet syn heyloos saed. 793
Ia Palamedes is 't, die brout ons dit verraed.
795
Die booswicht moet van kant.
| | | |
Dat ongeluck en sy ons nimmermeer bescheert. 797
Hier geld geen lochenen, 't sy hoemen 't wend of keert,
't Is Priams teeckening, wy twyfflen nu niet langher, 799
800
Of Palamedes gaet van dese boosheyt swangher. 800
Dat heeftmen langh ghesocht, en onder 't volck ghestroyt,
En nu met desen brief het schelmstuck opghetoyt. 802
Ghy Heeren siet wel toe, 't zijn sorghelijcke saecken, 803
Hy vangt wat wichtigs aen, die tot een' schelm sal maecken 804
805
Een' wel-gheboren vorst, een' man van groot bewint: 805
Dies wensch ick dat gheen' wraeck uwe ooghen en verblind'. 806
Het stuck met reden wickt, en velt geen onrijp oordeel, 807
Daer d'hoogheyd word ghequetst, heeft niemand eenigh voordeel. 808
Of d'hoogheyd is ghequetst dat hanght hier in gheschil, 809
810
Hy merckt de misdaed licht, diese anders mercken wil. 810
Die yemand hatigh is seer licht een' brief kan dichten. 811
Nabootsen hand en merck, d'onnooselheyd betighten? 812
| | | |
Al waer het noyt geschied,
So derfmen 't nu bestaen. 814
Die 't leger heeft verspied,
815
Met brieven afgerecht, hier voor u leyd verslaghen. 815
Indien hy levend waer, men mocht hem ondervragen. 816
De doode meld de saeck, het is een Phrygiaen. 817
Een slaef, die korteling in 't oorlogh werd gevaen. 818
Soo soumen alles wel in twijffel konnen trecken.
820
So soumen altijd wel des vroomen naem bevlecken. 820
Die mensch was lang verdacht.
Des grooten logenaers. 822
Om Agamemnons mond soo kort te heeten lieghen. 823
Of lust'et u, so wilt u selven niet bedrieghen: 824
825
Maer dat u deghen passe op 't koninglijcke stael. 825
| | | |
Houd ghemack ghy Heeren. Laet de schael
Van ware billickheyd beslechten d'ongelijcken. 827
Hoe kan u hevigh sweerd een wettigh vonnis strijcken. 828
Die 't recht heeft op sijn' sy' vaeck sneuvelt door het spits. 829
830
Besadight breyn u schey'; die rechter is te bits. 830
Het mes sy op Dardans meyneedigh saed verbittert, 831
Dryf Hector op de vlucht, als 't blixemende schittert
In d'appel syner oogh, veel eer dan 'tGod geheng 833
Dat d'eene bondgenoot het bloed des anders pleng, 834
835
En 'tDorisch leger rijt sijns sellefs ingewanden, 835
Syn wapenen vermeng, verwart syn rechterhanden. 836
Wat had de vyand stof te lachen in ons dood. 837
Hoe sou hy vier en torts in ons gedeelde vloot 838
Dan slingeren met maght, en met bebloede sabels
840
'T gedraeyde kennip gaen doorhouwen van ons kabels, 840
En senden brandende de kielen Zeewaert in:
In 't aensien vande stad, en Priams hofgesin. 842
'T geschil aen my verblyft. vertrout myn silverhayren, 843
En graeuwen ouderdom die veel is wedervaren. 844
845
Al waer 't myn eygen bloed, soo wil ick datmen straf
De stichters van 't verraed.
| | | |
Wy stemmen 't all' te samen,
Maer waer de boosheyd schuylt schynt doncker om te ramen. 848
De Goddeloos die neemt de scheemring tot syn wyck. 849
850
Men stel dan 't oordeel wt tot dat het yeder blyck. 850
Ontbeert dit schijn en blyck? 851
Het is te twyffelachtigh.
Wat eyscht ghy voor bewijs? hoe bondigh? of hoe krachtigh? 852
Dat klaer en helder licht gelyck de middagh doet.
Hy quetst 't gemeene best die boose feyten voed. 854
855
Ick voe niet quaeds, maer vrees onschuldigh bloed te storten, 855
Ghy vreest niet eens den staet door slapheyt te verkorten. 856
De rechter handelt wijs, die veel quaeddoenders spaert,
Om eene onnoosle ziel te vryen van het swaerd. 858
Soo kan geen ryck bestaen.
So kan het eewigh duuren,
860
Gerechtigheyd die bout de koninglycke muuren:
Daer onrecht en geweld palaysen ommeruckt, 861
Van elcken druppel bloeds des geens dieme' onderdruckt,
| | | |
En doemt door 't schendig stael, ontspruyten duysend wrocken, 863
Die barsten wt tot wraeck: wiens sweerd eens wtgetrocken 864
865
Keert langsaem in syn' schee'. die hayligh bloed vergiet
Terght Nemesis. sie toe, en roer dese hydra niet. 866
'T is licht een hoofd gevelt in reuckeloosen tooren: 867
Maer kunst is 't, let hier op, den wortel gants te smooren: 868
Wanneer den hals in plaets van een veele hoofden teelt. 869
870
Mijn oordeel van het uw hier inne niet verscheelt.
Ick kniel voor Themis throon, myn' daeden dat betuygen, 871
'T waer dolligheydt het recht wt haet en nyd te buygen. 872
Ick sal niet wetteloos bestaen door onbescheyd. 873
Wie tegens 't algemeen, en d'oppermajesteyt 874
875
Sich selven schandelijck, nocht eerloos heeft vergrepen,
Die loopt geen lyfs gevaer. 876
Och waren noyt myn schepen
Verseylt van Salamin in d'haven Tenedos. 877
Gevaltet u soo maeck uwe anckertouwen los. 878
Ten steeckt den Grajen niet op tien of twalef kielen. 879
880
Maer doen twee Ajaxen 't gants leger tegenhielen, 880
| | | |
En redden uwe vloot: daer 't al scheen overmant, 881
Daer Hectors fackel ree de seylen stack aen brand: 882
Doen stackter nau genoegh. hoe of dit wt wil vallen? 883
Mijn vader Telamon was d'eerste die de wallen
885
Van Trojen eer beklom, en Hercles steef met kracht: 885
Een van de vyftigh oock, die om de gulde vacht, 886
Door 't klinckende gedruys der Cyaneesche rotsen, 887
Na Colchos togen, en den zeevooghd gingen trotsen: 888
Ick volgende den aerd van een' soo braven held, 889
890
Heb Helles vloed gekruyst, en hier in 't vlacke veld 890
Gespannen mijne tent, en nam het leet ter harten
Van Menelaus, en 't verongelijckte Sparten:
Dits myn besolding nu, dits Ajax al uwe eer:
Wat drael ick, 'k heb verlof, men guntme dat ick keer.
895
Vw vader Telamon, de terger der Trojanen 895-vlgg.
Was oorsaeck van veel bloeds, en veeler Griecken traenen:
Was oorsaeck dat de vloot der Phrygen overwoey:
Dat Alexander in vergoeding sijner moey, 898
Mijn broeders bedgenoot, en dierbaer pand vervoerde, 899
900
En door sijn' roof Europe, en Asien beroerde.
Wat uwe reys belangt, ghy stoft al t'onbedocht,
Als of aen u alleen hing d'overzeesche tocht.
Neen Ajax, staeck dien roem, en wiltet my vergeven,
Om eenen Ajax waer de toght niet na gebleven. 904
| | | |
905
Ghy heeren waer toe dient dit onderling verwyt?
Het baert afkeerigheyd als d'een den andren bijt.
Ick bid den oppervorst hy wil sijn gramschap sussen,
En niet den oorloghsmoed van desen krijgs-held blusschen:
Wiens braeve daden volght onsterffelycke naem.
910
De mond eens yegelijcx gaet swanger van syn faem. 910
Een veldheer die met hoon syne hoplien loont na'et stryen, 911
Syn eygen heyrkracht gaet de seenwen stucken snyen. 912
Daer leyd 't vervloeckt geweer, de Goden straffen my 913
Indien ick immer gord den degen op myn' sy'. 914
915
Geen helt behaelt hier lof, hoe dapper, hoe rechtschapen,
Hoe vroom hy sit te paerd. dat sich een ander wapen.
Ick dien geen' dwingeland, nocht geen vermetel hoofd:
Dat niets prijswaerdigh acht, als 't geen syne harsschen looft. 918
Nu Ajax toom den moed, beweer uw' saeck met reden. 919
920
Wy syn dit lang gewent, 't syn d'oude korselheden, 920
Best dat hy eerst bedaer.
'Tis heftigh gekrackeelt.
Het drucktme de gemoên te sien aldus verdeelt,
En wenschte dat de twist beslicht waer en bevredight. 923
Ick wensch het desgelycx.
Als elck het syn verdedight,
925
En treckt syn streng na maght, is 't wilt en ongesien. 925
| | | |
Wat Agamemnon drijft dat moet voor al geschien. 926
'Tbetaemt den minderen voor meerdre macht te duycken. 927
Een koning kan seer licht d'ontfange macht misbruycken.
Dat oordeel staet aen hem.
930
Van wie hy syne macht, en heerlyckheyt ontleent. 930
De koning is om 't volck. wijs die sigh weet te voegen
Na 's tydts gelegentheyd, en yeder kan vernoegen: 932
Insonderheyd die syn van syn' geheymen raed,
En leden van het rijck, en pylers van den staet.
935
Uwe hoogheyd alle ramp, en ongeluck verhoede.
Ick spreecker soo veel in, men houd'et my te goede: 936
Dat elck den vorst verschoone, en quaed vermoeden schort', 937
Soo lang na luyd des briefs geen goud gevonden word 938
Ontrent de legerplaets van Palamedes tenten. 939
940
Men ondersoecke het stuck, en staeck' dees' dreygementen. 940
Die raed my wel gevalt. 941
Oprechte munt de proef gewilligh lijden kan, 942
Soo sal 't navorschen oock geen' eerlyck' man beschamen.
Wie neemt dien last op sigh?
U beyde sal 't betamen. 944
| | | |
945
Het waer ons aengenaemst, indien het andre deên.
Volbrengt ghy myn bevel: Verricht dit met u tween.
CALCHES. EVRYPILVS.
Onsterffelijcke Goon, wier overgroot vermogen 947
Uw' priesterschap beschermt, als d'appel uwer oogen: 948
Die uyt uw' stoelen daelt, beweven met een' wolck, 949
950
En handhaeft uw' gemeent, uw eerophoudend volck,
En waerde speelgenoots: die over hunne waeyen 950-951
De soomen van hun kleed, en mantels laeten swaeyen:
Wier lang-gebaerde kin van hayren hangt vermast: 953
Wier winckbraeu en gebaer niet lochent, hoe hun past
955
Een wetteloose macht: die prat op vorstenbanden,
En Keysers-croonen treed: wier hoeden breed van randen, 955-956
Gebogen van ter sy', voor spits, en achter spits, 957
Beschaduwen 't gelaet, daer 't lieffelijck, en bits 958
Sigh in het statigh mengt, tot styving van geboden, 959
960
En sielen tuchtiging: onsterffelijcke Goden, 960
Die onse demoed hebt geheven wt het stof 961
Op uwen tempeltroon: o Goden, u sy lof,
Dat ghy uwe eere wreeckt, en straftse die vermetel 963
Opdragen 't kerckenrecht den wereldlycken setel:
965
Die al te seker staen op 't slibberigh en steyl,
| | | |
En schroeven 't haylighdom ten dienst van burgerheyl. 966
Dat Palamedes ons nu muylbande, en tot spot maeck 967
'T gesagh der tempeliers, de sekerheyd der Godspraeck: 968
Dat hy op 't outer nu syn nieuwe grouwlen set, 969
970
En wuft, en onbesuyst onse outerkleen besmet. 970
Nu sal hy leeren wat het inheeft dus t'ontyde 971
Syn vingeren te slaen aen 't priesterlijck gewyde. 972
Wy staen met Goden in onbrekelijck verbond.
Al wie ons wederspreeckt, die wederspreeckt Gods mond.
975
Wy zyn afdrucksels Gods, onsterflijckheyds gesanten. 975
Wy zyn gehult, gesalft tot Iupiters trawanten, 976
En voeren syn levrey, en maken sijnen stoet, 977
En door onse hayligheyd men Godheyd spreken moet. 978
Wat wereldlijcke maght ons stout derf tegenwroeten, 979
980
Diens setel sijght, en staet op waggelende voeten, 980
Ons wencken blixems zyn, en donders yeder woord.
Wy zyn een muur om 't rijck, de sleutels van stads poort, 982
De fackels om een land in lichten brand te stellen. 983
Gezart wy geven aen d'wtbraecxelen der Hellen,
985
En vloecken vryen toom: en geen Monarch soo gaeu 984-985
| | | |
Syn heyr brengt op de been, als wy het woeste graeu. 986
Daer komt Eurypilus. wel soon myn sinnen hangen
In twyfel tusschen vrees, en hartelyck verlangen. 988
Hoe is het spel vergaen? is 't boschswijn eens gejaeght? 989
990
O eer des priesterdoms, men heeft te recht gedaeght 990
Den vyand onses naems: na datmen opgegraven 991
Had in syn legertent d'ontfange Troische gaven. 992
Myn hart van blydschap swelt, en geeft den geest meer bots: 993
Myn ingewant ontspringt, nu eens die vyand Godts 994
995
Ten lesten is betrapt door d'Ithakoische stricken.
Het noodlot dit bestuurt, geen menschelijck beschicken.
Maer of die schalcke noch dit lijfsgevaer ontsprong, 997
Door syn ervaren breyn, en slibbergladde tong?
De saeck en lyd geen' last. wy sullen 't soo bestellen 999
1000
Dat syn doodvyanden, en haters 't oordeel vellen: 1000
Na datmen 't oude, en langvergeten wt den hoeck
Gehaelt heeft, en doorsocht wel naeu sijns levens boeck, 1002
Van dingen die hem zyn ontschooten door de jaren:
| | | |
En waer de logen geld, daer salmen waerheyd sparen: 1004
1005
En geven 't valsch een schyn van oprecht, en een verf 1005
Van bloedbad, van verraed, van lien en landbederf.
Syn vonnis boven aen sal in het voorhoofd voeren: 1007
Hoe dat hy driest bestond het haylige aen te roeren, 1008
En brack met eenen band 's rycx banden altemael: 1009
1010
Het heyr verwarrende met een gedeelde tael: 1010
Beswangrend' een gedroght, en Hydra van geschillen, 1011
Van nood, gebeurlijckheyd, van moeten, en van willen: 1012
En eyscht' in dit geschrey, dat slechts syn bovensang 1013
Alleen sou zyn ghehoort, door kerck, en priesterdwang: 1014
1015
Ia wetten gevende, waer na dat d'outerknechten, 1015
Een hemelsch Godvry volck, sich souden moeten rechten: 1016
En steef het onderscheyd van noodigh, en van nut: 1017
En streckte door gesagh der nieuwigheden stut: 1018
Afslaend een wettige Versameling van papen: 1019
| | | |
1020
En brengend' om zyn tent vreemd krygsvolck in de Wapen, 1020
Selfs buyten 's Veldheers last: en duysend dingen meer.
Maer gaenwe binnen, want de raed vergadert weêr.
O Nacht, wiens doncker kleed beschaduwt alle menschen,
Soo wel die heerlyck syn, als die om nootdruft wenschen, 1024
1025
Wat boosheyd decktghe doch met dicke duysternis?
Wiens lagen of bedrogh uw' naerheyd gunstigh is? 1026
Men vordertme in den raed, hoe derf ick my vertrouwen? 1027
Het is op my gemunt, daer is wat quaeds gebrouwen.
Men mompelt allerleyds: men stroyt een valsch gerucht. 1029
1030
Mijn' vrienden sijn besorght, men raedme dat ick vlucht. 1030
Hoe kan een vroom gemoed, ghy kentet Hemellieden,
Dat niets en is bewust verstaen tot eerloos vlieden? 1032
Hoe kan een edel hart verswelgen, datmen segg': 1033
Die droop voor schellem door voor Trojen in 't belegh, 1034
1035
Noch dorst ghedaghvaert niet sijn saeck voor recht bepleyten: 1035
Vermits hy was berucht van schandelijcke feyten. 1036
Neen Palamedes, blijf, en hou noch liever stal: 1037
Al schietmen pylen uyt gedopt in bittre gal, 1038
Soo brandmerck door uw' vlucht, uyt ydele vervaernis, 1039
1040
De glori niet uws naems, u selven tot beswaernis, 1040
| | | |
Uw' magen tot verwijt, uw' vyanden tot vreughd': 1041
Maer beur uw voorhoofd op, en toon dat ware deughd':
Als d'eedle pallemboom, geen last te draghen weyghert,
En tegens 't swaer gewicht der lasteringen steygert. 1043-1044
1045
Het onverbreecklijck recht van 't oude Grieckenland,
d'Handvesten oyt geschat een dier en heyligh pand, 1046
De gulde vryheyd, die vast treurt, en slaet aen 't quynen, 1045-10471047
Ick reys aen reys dus lang, heb tegens 't ondermynen 1048
Der boosen voorgestreen: ick blijf haer schutsheer noch,
1050
En voorspraeck tegens list, en uytgemaeckt bedrogh, 1050
Soo lang een druppel bloeds sal uyt myn aders leecken: 1051
Soo lang myn suyvre tong kan suyvre waerheyd spreecken.
De macht ontbreecktme niet om dit gevaer t'ontgaen.
Jupyns manhafte soon, syn neef de Peleaen 1054
1055
Erbieden sigh om stryd, met hooge en haylige eeden, 1055
Te keeren 's veldheers grim en ongerechtigheden. 1056
En myn onnooselheyd, in spyt van logentael, 1057
En siedendheete wraeck, door wapenen en stael
Te vrijen wettelijck: maer als ick 't overwege, 1059
1060
't Is beter dat ick ly dan dat ick mijne sege
Met burgermoord bevleck, en om hun onverstant
Grieck tegens Grieck, en standers tegens standers kant: 1062
'T is beter datme' een' siel verdelge van der Aerde, 1063
| | | |
Als 't euvel wtwasch met den schitterenden swaerde. 1064
1065
Van datmen my verkoor tot aller vorsten mond, 1065
En als verdediger, aen ons gebied verbond,
Met diergesworen eên, verstond ick, soo ick 't huyden 1067
Hooghnoodigh voor den staet [hoe schendigh sy 't misduyden] 1068
En tot versekering der vorsten in 't gemeen, 1069
1070
Noch oordeel: dat 't gesagh op 't heylighdom alleen 1070
Den sceptren toebehoort, en vorstelijcke banden. 1071
En dat geen tempelier syn vingers en syne handen 1072
Sal schenden aen dien toom, en teugel: als een recht,
En hoogheyd aen 's lands staet onscheydbaer vast gehecht. 1074
1075
Het is van aenvang oock by alle bontgenooten 1075
Eenparigh so verstaen, verdedigt, en beslooten:
Soo dryf ick dan niet nieus, of selsaems, soomen 't noemt: 1077
Maer 't priesterdom, dat slincx het wereldlyck verdoemt. 1078
Genomen ick waer stom, en liet dien teugel slippen, 1079
1080
Tot wroeging myner siele, en schennis myner lippen: 1080
Sou niet te duchten staen gewetens scharpe dwang, 1081
Waer aen gekoppelt is der steden ondergang?
| | | |
Na'et bannen van de deughd, na'et grouwelijck bestormen
Van raedhuys, en van kerck: na'et endeloos hervormen
1085
Van tempel, tempeldienst: en wat aen 't outer kleeft.
Wat raedsheer is soo jong die 't niet en heeft beleeft? 1086
De kerckers galmen noch. de kussens, en de salen 1087
Ontbloot van grysen raed: het roocken van de palen, 1088
Beschreyen hun geweld, en 't swaert van bloed bespat. 1089
1090
Hunn' dolligheyd die spoockt en roockt van stad tot stad. 1090
Het hayligh parckement, met heerlijck wasch besegelt, 1091
Betuyght hunn' rasery, te woest, en ongeregelt. 1092
Vergevet my indien myn' vroomigheyd gezart 1093
Na soo getrou een' dienst, uw' seeren raeckt te hard, 1094
1095
De Goden sullen tot gerechtigheyd bewogen
De klare waerheyd eens doen blincken, als de logen 1096
Van d'Ithakois gesmeed, van Calches tong gevylt, 1097
Gelijck een damp verstuyft, en als een roock verylt.
Men maeckt den veldheer diets, om ons als kaf te wannen, 1099
1100
Als waermen tegens hem met yver ingespannen:
Daer niemand bet als ick syne eer gevordert heeft: 1101
Hoewel getrouwe dienst my quae' belooning geeft.
| | | |
'T is waer ick duld'et noyt, noch sal het niet gehengen 1103
Met myn' bestemming, datme' onordentlyck ga mengen 1104
1105
'T bysonder en 't gemeen, 'twelck groot geschil verweckt. 1105
Het opperste gesagh, als hy te velde treckt, 1106
Is met gemeenen raed syn scepter opgedragen: 1107
Niet om 't bysonder recht der vorsten te belagen,
En dese maght so wyd te strecken, datter een 1109
1110
'T bysonder eygendom sou smelten in 't gemeen,
En als een dwingeland sich in den setel setten,
En schenden de van ouds besworen Griecxsche wetten.
Hoe kan ick schaemteloos dat onrecht met hem staen, 1113
En tegens eer en eed myn vaderland verraen?
1115
'T besetten myner tent, met meerder tal van wachten, 1115
Geen wettigh voedsel geeft tot allerley' gedachten: 1116
Vermits het is geschied door Ajax wysen raed. 1117
Ick was alree gebrocht in veeier hoplien haet: 1118
Men sagh nocht hoorde niet als blixemen, en dondren:
1120
Men mompelde van moord, bloedstortingen, en plondren. 1120
Wat vorst vermagh dit niet? wat raeckt het yemands kroon, 1121
Dat ick voorsichtelijck verseker myn' persoon? 1122
Dit maeckt geen' staet in staet, gelyck sy lastren darren, 1123
Noch streckt niet om het heyr door tweedracht te verwarren:
| | | |
1125
Maer wel tot eenigheyd, dewyl myn lyfwachts eed 1125
Noch tegens 't algemeen, noch' 's konings hoogheyd streed. 1126
Dat wy de schatkist van 's lands middelen wtputten: 1127-vlgg.
Waer door sich 't weerloos heyr niet langer kan beschutten,
Ia loopt geen kleyn gevaer van droeve nederlaegh, 1129
1130
Ten sy men met Priaem sich schandelyck verdraegh: 1130
Is logen en versiert, 't sou waerheyt bet gelycken, 1131
Waer dit gestroyt om hen die eerloos sich verrycken. 1132
Maer daer en deert het niet. 't is niet soo seer om my.
Men tracht den vryen staet te quetsen door myn' sy'. 1134
1135
Men roept tot slaefschen dienst het vrygevochten Griecken: 1135
En treckt bedecktelyck slaghveeren wt sijn wiecken. 1136
Men gaet de vroomste na, op datmen 't recht verstom. 1137
De Godsdienst streckt een grijns, en 't schelmstuck gaet voor mom. 1138
Wat kael is en beroyt tot Agamemnons voordeel
1140
De saecken handhaeft, niet uyt wetenschap en oordeel: 1139-1140
Maer puur wt eyge baet. 't geraes, 't gedrangh, 't gewoel
Is om den Hayligh niet, maer om den haylgen stoel. 1142
Ick sal gedaghvaert dan voor Agamemnon treden,
En tegenwoordigh self den loosen raed bekleeden, 1144
| | | |
1145
En uytstaen met gedult, het sy oock wat het sy. 1145
Koom lasters logentael, ick ken my selven vry. 1146
Koom overjaerde wrock, koom langgedreyghde wraecke. 1147
Ick steun op myn gemoed en op myn' goede saecke. 1148
Ick stap mijn' dood te moet: sy streck' 'tgemeen tot baet, 1149
1150
Als ick mijn bloed vergiet ten offer voor den staet.
PALAMEDES. AGAMEMNON. NESTOR. DIOMEDES. ULYSSES.
Ick ben op uw ontbod, beheerscher van Mycenen, 1151
En overste van 't heyr, hier in den raed verscheenen.
Wat onraed drijft u op, en daghvaert ons by nacht? 1153
Ghy Palamedes waert van overlangh verdacht, 1154
1155
En 't quaed vermoeden groeyt, als of ghy met de Phrygen 1155
Had heymelijck verstand. 1156
Was oyt geringe kunst, en sotte kinderklap: 1157
Daer 't overtuygen is eene hoogre wetenschap. 1158
Wy hebben niet gemeens met dat meyneedigh Trojen. 1159
1160
Hoe koomt ghy dan berucht? 1160
Dat vraeght hen die dit stroyen,
Tot schennis mynes naems. 1161
Gemeenlijck wilt soo gaen,
Waer yemand word belast, daer is een weynigh aen. 1162
| | | |
Soo maeckt de lasteringh dan vroome luyden schuldigh? 1163
Dat volght niet: maer 't geroep is nu soo menighvuldigh 1164
1165
In aller krygslien mond, en selfs in Priams stad:
Soo datmen vast gelooft daer hapert dit of dat.
Onseker landgerucht moet logen syn of waerheyd.
Dat elck 't bedencken schorte, en wacht op meerdre klaerheyd. 1168
De staet en lyd het niet, het leger loopt gevaer. 1169
1170
Wat eyscht dan d'oppervorst, dat ick de waerheyd spaer,
En logentael verdicht, en valsche stricken breyde, 1171
Myne eyge siel verworgh, en soo van hier verscheyde? 1172
Spreeckt waerheyd, meld ons flucx wat in dien boesem steeckt. 1173
Een vroom en oprecht hart, dat ware deughden queeckt, 1174
1175
Dat noyt en was gekrenckt door konincklijcke giften. 1175
Ghy soon van Nauplius men sal uw' woorden siften, 1176
U selven niet bedriegh, nocht hael geen'swaerdre straf 1177
Uw' misdaed op den hals: men heefter tydingh af. 1178
Heeft Paris met een g'lay u niet aen boord gelegen? 1179
1180
Siet daer, hy staet verstomt: hy heefter op geswegen:
Hy set sijn' doodverw: hy besterft in 't aengesicht: 1181
| | | |
Het quaed geweten wroeght: het schellemstuck betight 1182
Syn' eygen meester. soo, soo sal ick 't kluwen krygen,
Wy hebben 't end alree: hy staetet toe met swygen. 1184
1185
Niet schellems sta ick toe, nocht ben in 't minst bewust 1185
Van meyneed of verraed, nocht innerlijck ontrust.
Neen Agamemnon, neen: maer ben al heel verwondert
Om dees' beschuldiging, die in myne ooren dondert.
Ick merck uw' valscheyd dingt na mijn onnosel bloed:
1190
Dat mooghtghe storten, maer 't vryspreeckende gemoed 1190
Uytblusschen nimmermeer. myne onschuld 't hooft sal heffen
Ten golven uyt, of schoon haer lasterbuyen treffen.
Is 't om mijn' dood gedaen, soo spaer dese ydle reên, 1193
Koom koel uw' moed aen my, en leydme daetlijck heen.
1195
Hy maeckt sigh selven t'soeck, ja derf den koningh tergen, 1195
Ontkent 't bekende feyt, en waentet te verbergen.
Wy moeten strenger gaen. voorts brengt de pijnbanck hier, 1197
En parst de waerheid uyt met water en met vier: 1198
Het is hardneckigheyd. brenght herwaerts hayre koorden, 1199
1200
En reckt hem kruysgewijs. hy past op niemands woorden. 1200
Wy hebben dat wel eer halsterckere verleert. 1201
Dats strydigh tegens recht. 1202
| | | |
Geen oorloogsvorst sigh keert
Aen yemands recht of wet. de vorsten vol en droncken 1203
d'Handvesten nu en dan de Griecxsche steden schoncken: 1204
1205
Hy neemtse diese gaf den volcke in eygendom: 1205
't Is heerengift, een heer die eyschtse wederom. 1206
Indiense ons dienstigh sijn, wy willen datse spreecken: 1207
Maer swijgen, soose ons 't hoofd met tegenstribben breecken. 1208
Men heefter dan vergeefs vaeck oorlogh om gevoert: 1209-vlgg.
1210
Vergeefs 't aenpalend rijck sijns nabuurs om beroert, 1210
En ydel op gestoft. uw vader in sijn leven 1211
Sprack dickwils: waer toe 't recht in parckement geschreven, 1212
Met letters rood van goud, gestarckt met heerlijck wasch: 1213
Wanneer geen burger oyt des sellefs vruchten las,
1215
Nocht deel had aen 't genot. och overheerde Argiven!
Wy staen op 's vyands boôm, myn willen, myn believen, 1216
Is aller Griecken wet. acht yemand myne stem
Een' krachteloosen galm, myn degen geeftse klem.
Nu antwoord op ons vraegh. hier geld geen tegenstreven.
1220
Ick ben heer koning u noyt antwoord schuldigh bleven. 1220
Voorts rand den booswight aen. ghy pynigers komt voort. 1221
Wat voer ick woorden stryd met desen schelm, hy hoort
| | | |
Noch luystert na myn reên. voorts leght hem 't vier wat nader:
Daer is niet aen verbeurt al sneuvelt de verrader. 1224
1225
Ghy heeren siet voor u, ick ben in uwe macht: 1225
Gebeurtme leed of smart, dat is geweld en kracht. 1226
Ghy mooght met luyd gebaer de ruyme locht vervullen: 1227
Maer denckt daer levender die 't van u eysschen sullen. 1228
Belydenis door pyn uyt yemands mond geparst,
1230
Word selden vast gelooft, en schoon ghy 't heelt, het barst
Ten dicken muuren uyt. hy overtreed de palen
Van billijckheyd die soo waent yemand t'achterhalen. 1232
Indien het u gevalt, o veldheer, gaet met my, 1233
Op datwe ons onderling bespreecken aen d'een' sy'. 1234
1235
Wat seyd de vader goeds? 1235
Ick sal grootmachtig koningh
Van u niet bidden 't geen' mach dienen tot verschooningh
Van meyneed, of verraed: is hier de minste schuld,
Hy draegh verdiende straf, en peenen met geduld: 1238
Maer dat ghy niet en tracht, door pijnigen en recken, 1239
1240
Een' misdaed uyt den mond van desen vorst te trecken,
Tot quetsing van de grooste, en van 't bysonder recht 1241
Des vorstelijcken naems, en soo u self' bevecht.
Men heeft oock op dit stuck nu langh genoegh gedrongen. 1243
Misschien is 't giftigh spogh van bitse lastertongen:
| | | |
1245
Maer isser anders yet, men legge hem dat te last, 1245
En geef sijne onschuld plaets. 1246
De booswight die is vast,
O roem van Neleus stam, het schelmstuck sal ons scheyden. 1247
Wy vonden 't goed hem so een weynigh om te leyden: 1248
Maer of hy 't loochnen dorst, al waerder blijck en schijn, 1249
1250
Sou dan de pijnbanck niet ons' jongste toevlught sijn? 1250
't Geen blijct dat spreect van self: wie vuyl is moet sigh schamen, 1251
Daer vele teeckenen een' saeck bestemmen t'samen. 1252
Men neem soo kort een' wegh alsme' ymmer nemen kan. 1253
Sleept hier den dooden spie. wat dunckt u van dien man?
1255
Het is een sielloos lijf. 1255
Dat is 't niet datwe vragen.
Is 't niet de spie die vaeck het leger quam belagen?
't Is hy self, die dickwils was gewent
Te duycken in de schaeu van Palamedes tent. 1258
Mijn aengesicht dien mensch met kennis noyt aenschoude. 1259
| | | |
1260
Uwe oogen sagen hem, doen ghy hem toevertroude
't Geheym van brief aen brief: of als hy van Priaem
U schriften brachte, en groete in 's grysen konings naem. 1262
Myn hayr moet als Megeer van swarte slangen krielen: 1263
Myn schimme namaels drage alleen, 't geen alle sielen,
1265
In onderaerdschen poel van Dis is toe gedoemt: 1265
Myn naem die sy een vloeck waer dat hy word genoemt: 1266
Of als Prometheus moet ick 't leverpicken lyen: 1267
Indien ick kennis heb aen dees' verraderyen.
Spaer uw' meyneedigheyd, o boos verraders hart! 1269
1270
Hoe dat ghy hooger sweert, hoe dieper ghy verwart.
Lees self den loosen brief van 's konings ring gezegelt, 1271
Geteeckent met syne hand, en vloeck niet ongeregelt. 1272
Het schryven is Priaem nocht Hector niet verboon.
Noch streckt my tot geen' vleck. ghy kentet, goede Goon, 1274
1275
Die veer syt van 't bedrogh in uwen troon geseten, 1275
Hoe suyver dat ick ben, en heyligh van geweten. 1276
Wat eyschtmen voor bescheed?
Tuyg wat u wedervoer als ghy de ronde deed.
| | | |
't Was over middernacht, de bleecke starren vielen. 1279
1280
Eerst ging ick strandewaerts besichtigen ons' kielen:
Maer alles was in stilt: doen namen wy ons pad
Na Ida, tusschen 't heyr, en tusschen 's vyands stad: 1282
Van derwaerts hoorden wy 't geruysch van yemands voeten,
En hielden stal, belust wat of ons soude ontmoeten: 1284
1285
Of spoock, of dier, of mensch. 't gerucht quam nader aen. 1285
Mijn oor begeerigh vingh het ritselen der blaên,
Van 't lisch, en 't groene kruyd. by scheemerschaeu ten lesten
So worde ick hem gewaer, het dien den Grieck ten besten, 1288
En roep: wie daer? hy swijght, en ruckt geswind voorby. 1289
1290
Ick volgh met blanck geweer, en quets hem in sijn' dy, 1290
En vat hem na den kraegh: hy duyckt, en, of het God gaf,
In 't duycken ick den spie steeck bottelingh den strot af: 1292
Met sneuvelt op het veld de schelm en loose dief. 1293
Men ruckt sijn' boesem op, en vindter desen brief: 1294
1295
Waer uyt de boodschap blijckt, en wien hy was gesonden.
Tot meerdre sekerheyd, om alles te doorgronden, 1296
Soo heeftmen nagevorscht wie dese lagen brout: 1297
Wie schelms genoten heeft het vyandlijcke goud, 1298
En 't loos geheym ontdeckt. Ulysses doe ons open, 1299
1300
En toon waerme' men tracht den krijgsraed om te koopen.
Ick bidde ontschuldight my.
Voorts open ons den schat, 1301
Op dat de saecke blijcke, eer yemand ons beklad.
| | | |
Daer sietghe, o vorsten, 't goud tot ons bederf beschoren: 1303
Wiens glans het oogh verblinde, en schendigh kost bekooren 1304
1305
De vaeckbeproefde trou, tot soo vervloeckt een feyt, 1305
Als oyt is in Euroop bejammert en beschreyd: 1306
't Meyneedigh Troje voed met sulck een lockaes wolven,
En tygers in ons heyr. dit heeftmen opgedolven
Daer Palamedes korts sijn leger had gespreed. 1309
1310
Ach! dat een' grootse siel sigh selve dus vergeet.
Te hoogh hy 't goed waerdeert, die 't ydel werelds goed schat
Als waerdigh om een heyr te stellen in een bloedbad. 1311-1312
Ick hoor, ick denck, ick sie. Jupijn ghy kent mijn wit, 1313
Soo deedghe, o Themis, oyt, die voor sijn' voeten sit: 1314
1315
Wiens Godspraeck ick besweer in dese mijn' verkleeningh, 1315
Datse in Boeotien van mijne oprechte meeningh
Getuygenisse geef: soo lang haer' Godheyd spreeckt,
En langs hare heylge kerck Cephisus stroomt en leeckt. 1318
Wy nemen 't voor bekend. 't verraed is ons gebleecken. 1319
1320
Ga voorts in hechtenis, tot datter word gestreecken 1320
Een vonnis over 't feyt. legh af't meyneedigh sweerd.
Ontwapent hem terstond. wat draelt ghy? ick begeer't.
| | | |
Scheyd desen van de vroomen 1323
Door scharpe vangenis. laet niemand by hem koomen, 1324
1325
Tot dat hy 't rechte loon na sijn' verdienste ontfangh.
Een die niet dencken derf is wonder bloode, en bangh. 1326
Alree het dun gesaeyt gestarnt 1327
Verflaeut, en niet soo vyerigh barnt. 1328
De schaduwe is aen 't overleenen. 1329
1330
De nacht het opgeeft. voor sigh heenen,
De morgenstar drijft's hemels heyr. 1331
De voerman van den grooten beyr, 1332
Op dat hy sijne beurt verwissel, 1333
Die vlucht met omgekeerde dissel. 1334
1335
De goude Titan rijst alree 1335
Met blaeuwe paerden uyt der zee, 1336
En schittert over bosch en duynen,
En Idaes bladerrijcke kruynen.
O wellekoome morgenstond!
| | | |
1340
Ghy voert hem spelen in den mond 1340
Die rustigh, lustigh, wel te vrede,
Beschout wat ons natuure geeft:
Wat schoonheyd in haer aenschyn sweeft:
1345
Wat Godlijck word, door alle haer' leden,
Die in een liefelijcke streeck,
By 't ruysschen van een' silverbeeck
Sijn landhuys sticht, en boersche wooning:
1350
Wat is dat een gesegent koning!
Die niet en vlamt op ydel lof,
En sijne lusten met sijn' hof 1352
Vernoeght en indrinckt met sijne ooren 1353
Den vooglensangh, die sigh laet hooren,
1355
Als d'uchtent dou langworpigh leyd
Op roosebladen versch ontloken:
Wanneer sigh opdoen duysend roken, 1358
En duysend kleuren, voor het oogh,
1360
Van bloemen als een regenboogh,
Als Iris bruylofs-kleed geweven: 1361
Een' schildery die swijmt na'et leven. 1362
Hy plant, hy poot, of hy verset:
Belaegt de voglen met sijn net:
1365
Of overlenende met yver, 1365
De spartel-visch treckt uyt den vyver,
Met sijn' gebogene hangelroe: 1367
| | | |
Of is hy sulcke spelen moe, 1368
Hy spant sijn' paerden in voor't daghen,
1370
En gaet met honden 't knijn belagen:
Of rijd by klaren sonnen-schijn
Door wegen, die gestrengelt sijn 1372
Als voormaels der Cretensen doolhof. 1373
Hier bloeyt een af-getuynde kool-hof: 1374
1375
Daer lacht een' beemd, een klaverwey, 1375
Omcingelt met een' boomenrey:
Men leeght de koeyen uyers wacker:
Hier swoeght en ploeghtmen op den acker,
En ginder hooptmen op 't gewas: 1379
1380
Daer saeytmen boeckweyt: ginder vlas:
Hier groeyt en bloeyt het weeldigh kooren,
Omheynt met steeckelige dooren: 1382
Daer spoeyt een speeljaght over 't meer:
Hier roockt een dorrep: ginder veer
1385
Een slot wil in 't verschiet verflaeuwen, 1385
En hooger op 't geberghte blaeuwen. 1386
Ver dwaelt hy van dit leven af, 1387
Dien d'onrust nagaet, tot in 't graf:
Die tot den avond van den morgen
1390
Geknaeght, geplaeght word van de sorgen,
Van sorge, die niet rusten laet 1391
Die slaef word van een' vryen staet,
| | | |
En tot gemeene best sal ramen, 1393
En brengen soo veele hoofden t'samen. 1394
1395
Hy word gebeten van de nyd, 1395
Hoe vroom en eerlijck hy sigh quyt. 1396
De tabberd, ick beken 't is eerlyck, 1397
En 'tkussen deftigh, en raedsheerlijck: 1398
Maer och wat is 't een lastigh pack: 1399
1400
Wat moeyte nestelt onder 't dack,
Daer yeder vlamt na hoogre stoelen, 1401
En allerley' gebreken woelen.
Die ramp vermyd myn burgerboer. 1403
Hy drinckt uyt goud nocht parlemoer 1404
1405
Geen aconith, nocht spoch van draecken: 1405
't Welck 't hert de siel doet quynendbraecken. 1406
Oock schuylt hy voor de poegnerts vry, 1407
Die, achter de tapissery, 1408
Den man van staet het lyf ontseggen, 1409
1410
En syne voorspoed lagen leggen.
Geen' vreese maeckt hem 't leven suur.
De gunst des volcx, dat wispeltuur 1412
En wuft nu stroockt, nu steeckt syne heeren, 1413
Hy sonder hertseer mach ontbeeren. 1414
| | | |
1415
Van 't bedde hy niet word opgeklopt 1415
Half suysebollend: nocht men stopt
Syne hand vroeghmorgens niet vol schriften. 1417
Men sal syn' ommegang niet siften. 1418
Syne huysgoon niemands wrock bespied. 1419
1420
Men mat hem door veel aenspraecx niet: 1420
Noch' sit beschanst in syn' pampieren, 1421
Die door de slaefsche sinnen swieren. 1422
Hy ziddert niet voor 's priesters stem,
Die al syn vuylnis veeght aen hem, 1424
1425
En scheld syn' landsheer voor een' bengel, 1425
En veynst sigh Gods gesant en Engel. 1426
Door soo veel' klippen en gevaers,
Door 't onweer, dat de wichelaers 1428
Met lastertongen wecken stedes, 1429
1430
Dryft d'afgesloofde Palamedes.
Syn' schipbreuck sietmen te gemoet:
Ten sy Neptuyn syn wettigh bloed 1432
Verschoone, en, aengebeen om bystand, 1433
De zee besadigh met den drytand. 1434
|
731Hou: sta stil, halt. (van houden: standhouden); den veldheer: Agamemnon.
732't gewoonlyck teecken: 't gewone teken, 't wachtwoord.
733daer hy leyd: waar hij ligt.
734Groot meester: opperbevelhebber (de samenstellende delen worden nog dikwels van elkaar geschreven); uwen leger: ligplaats; leger 'n de-woord, vergl. blz. 140 op vs. 772.
742dese gast: deze vreemdeling, deze vijand.
TEKSTKRITIEK: vs. 762 ghy moocht: de letters, de oude uitg. heeft ghy mocht: die letters.
744inhout 'n bet-woord; Agamemnon leest de brief, en roept daarna: Op mannen enz.
747Agamemnon spreekt hier tot de aanwezige vorsten, die hun koninklike eretekenen hebben verwisseld met hun wapenrusting. Ook Maurits heeft met enige gekommitteerden uit de Staten-Generaal, vijanden van Oldenbarneveld, beraadslaagd, om Oldenbarneveld gevangen te zetten; voor kroonengoud...: in plaats van goude kronen en vorstelike hoofdbanden.
749Asiaensche stael: Trojaanse wapens.
750Simoïs is 'n rieviertje bij Troje; verwt waarschijnlik nog met w-klank, hoewel verven al geregeld voorkomt.
752t'ontyds: bij ontij, op deze ongelegen tijd.
753De Phrygiaen: de Trojaan.
754Van: door; soo versch: zo pas.
755doende hem, uitspr. doend'em; quam.... ontmoeten: tegenkwam.
756uwer aller: uw aller; letterlik: van u allen; uwer: van u.
757met.... belaen: belast met.
759grouwelyck: Brab. Holl. vorm van gruwelik.
761Agamemnon leest hun de onechte brief van Priam aan Palamedes, voor; Neptunus waerde soon, omdat Palamedes' geslacht van Neptunus afstamde; grootvaders stad: Troje, waarvan de muren door Neptunus waren opgebouwd.
763myne jonst: mijn genegenheid.
TEKSTKRITIEK: vs. 764 de oude uitgave heeft achter segen 'n komma.
764Te strecken: de handen zegenend over u uit te strekken.
766verstondt: heb vernomen.
768voor luttel tydts: korte tijd geleden, onlangs.
769En wacht op 't wterst vast: en wacht met vast vertrouwen op de einduitslag; gunst: genegenheid, goede gezindheid.
770geen' munt: geen geld.
772Juno was in deze strijd de vijandin van de Trojanen.
773Ontdecktse: ontmasker ze.
775Saturnus of Kronos is de god van de tijd, die alles aan 't licht brengt.
778treken: listen, bedriegerijen; saussen: knoeierijen.
779ongeregelt: buiten de orde, als 'n zinneloze.
TEKSTKRITIEK: vs. 796 tref, de oude uitgave heeft treft.
782syne hand: uitspr. zijn'and; gedruckt: in een gedrongen.
784vader: eretietel van de grijze Nestor.
785Een vondeling van 't hof: 'n onecht, zogenaamd gevonden en zo door 't hof ondergeschoven kind; dus 'n gevonden maar onechte brief, 'n brief door 't hof (de kring van de koning) vervalst.
786overjaerde: jarenoude; spyt: afgunst.
787swijmt na: lijkt op; soo doet....: zoo doet ook, lijkt ook de afdruk van 't wapen op dat van Priam.
788'tslechte volck: 't eenvoudige, onwetende volk ( slecht in de ouwere betekenis); leydmen: legt men.
789nimmermeer: nooit; 't Sy hoemen 'tstuck verschoon: hoe men dan ook de zaak tracht te verontschuldigen ( 't Sy hoemen laat 't zijn, om 't even hoe men).
791Deze uitlating en ook de volgende van Ajax zijn natuurlik spottend tegen Agamemnon; ick houd'et u ten besten: ik zal 't wel goed verklaren; ik ben 't helemaal met u eens.
793draeght.... gunst: begunstigt; syn heyloos saed: zijn vervloekt geslacht.
796Dat tref Laomedon: 't treffe Laomedon, 't kome neer op Troje; Laomedon de vroegere koning van Troje; Of eer in tyds gevloden: of liever bij tijds gevlucht; 'n spottend overdreven antwoord op Ulysses' overdreven aanroep van de goden in 't voorg. vers.
799teeckening: ondertekening.
800gaet.... swangher: is vervuld van, is schuldig aan.
802opghetoyt: 'n mooiere schijn van werkelikheid gegeven.
803sorghelijcke: die veel zorg en kommer geven.
804wat wightigs: iets van groot gewicht; sal: wil.
806gheen'.... en: dubbele ontkenning.
808Daer: waar, wanneer; d'hoogheyd: 't oppergezag.
809dat hanght hier in gheschil: dat is nog 'n hangend twistpunt ( geschil), dat is nog onbeslist.
810anders: tenminste; klemtoon op wil.
811dichten: verdichten, verzinnen.
812merck: zegel; d'onnooselheyd: de onschuld.
815afgerecht: afgezonden; verslaghen: gedood.
817meld de saeck: verkondigt de toedracht van de zaak, maakt de zaak duidelik.
818korteling: kortelings, kort geleden.
820soumen.... konnen: zou men kunnen.
822Des grooten logenaers: van de grote leugenaar (= Agamemnon; hier wordt volgens de Leidse aantekeningen uitdrukkelik Maurits bedoeld).
823soo kort te heeten lieghen: zo kortaf, zo boudweg te beweren ( heten) dat hij liegt.
824bedrieghen n.l. door te hoge dunk van u zelf, van uw dapperheid te hebben.
825Maar laat uw degen antwoord geven aan mijn koningsdegen; Agamemnon daagt hem uit tot 'n tweegevecht ( passen op: antwoorden aan).
826Soo doet hy: dat doet hij; Ajax neemt 't aan. Het is bekend, dat de heren van Schaegen en van Asperen, met 't zwaard in de vuist tot Oldenbarneveld's gevangenkamer zijn doorgedrongen, om hem te bevrijden; maar dat Maurits ze heeft doen ontwapenen.
TEKSTKRITIEK: vs. 838 hy vier, de oude uitgave heeft hier vier.
827beslechten d'ongelijcken: de geschillen uitmaken.
828hevigh: heftig, in toorn getrokken; dit en 't volg. vers doelen natuurlik op de terdoodbrenging van Oldenbarneveld.
829door het spits: door het zwaard ( spits punt van speer of zwaard, in navolging van 't Latijnse acies ook speer of zwaard; spits vroeger ook 'n het-woord).
830't Bezadigde, kalme verstand moet tussen u beslissen, u verzoenen; die rechter: nml. 't zwaard.
831Het mes: 't zwaard; Dardans.... saed: Dardan's geslacht, 't Trojaanse koningshuis; Dárdanos is de stamvader van Priam.
833syner oogh: oog was vroeger zowel 'n de- als 'n het-woord; geheng: zou toestaan.
834pleng: stort, vergiet.
835Dorisch: Grieks; sijns sellefs: van zich zelf; sijns ouwe 2e n.v. van zich.
836Met elkaar zou slaags raken; verwart syn rechterhanden: Latinisme: manus miscere: (letterlik: de handen vermengen) handgemeen worden (hoewel dextras miscere = elkaar de hand geven).
837had: zou hebben; ons ook onverbogen zoals overal in 't middeleeuws.
838vier en torts: vuur en toorts, brandende toortsen (zoals Hektor inderdaad al gedaan had, zie vs. 622; Ilias, 16e zang vs, 101-vlgg.); gedeelde: verdeelde.
840kennip: (hennep)touw (Dl. l blz. 429 op vs. 45).
842In 't aensien: voor de ogen.
844graeuwen: grijze ( grauw had vroeger ook dezelfde betekenis als grijs).
849De Goddeloos: de goddeloze; goddeloos zonder e, vergl. Dl. 1 blz. 663 op vs. 12; scheemring: duisternis; tot syn wyck: tot z'n toevlucht.
850blyck: duidelik is (waar de boosheid schuilt).
851schijn en blyck: duidelik bewijs; schijn nog in de ouwere betekenis van blijk, bewijs.
852bondigh: bindend, geldig.
854't gemeene best: 't algemeen welzijn, 't heil van de staat; boose feyten voed: misdaden (kweekt, laat groeien) aanmoedigt.
855Ick voe niet quaeds: ik moedig niets verkeerds aan.
856door slapheyt te verkorten: door 'n slap optreden te benadelen.
858onnoosle: onschuldige.
TEKSTKRITIEK: vs. 866, de oude uitgave heeft achter niet 'n komma.
863doemt: vonnist; 't schendig stael: 't schandelik, onrechtvaardig zwaard.
864wiens, nml. van de wraak.
866Némesis: de wrekende godin die 't onrecht straft; dese hydra: deze veelkoppige slang (zie vs. 869); uitspr. deez'ydra.
867licht: makkelik; reuckeloosen: roekeloze (met Brabantse eu).
868te smooren: te vernietigen.
869Wanneer met de dood van een vele nieuwe opstandigen verschijnen; 't beeld is ontleend aan de negenkoppige slang van Lerna (in Argolis in de Peloponnesus); voor elke kop die Herkules afsloeg, kwamen er twee in de plaats (zie blz. 119 aant. op vs. 343); veele hoofden, uitspraak : veel'oofden.
871Themis: de godin van 't recht.
872dolligheydt: dwaasheid; te buygen: te verdraaien.
873Ik zal niets onwettigs ondernemen uit drieste overmoed; onbescheyd: dwaze overmoed.
874't algemeen: 't algemeen belang; d'oppermajesteyt: 't oppergezag, Agamemnon.
876lyfs gevaer: levensgevaar.
877Salamin: uit de Grieks-Lat. buigingsvormen van Sálamis, 't eiland waar Ajax vandaan kwam, tegenover Attika; Ténedos naam van 'n stad en eiland tegenover Troje.
878Gevaltet u: als je wil.
879't Komt er bij de Grieken niet aan op tien of twaalf schepen; Grajen van 't Lat. Graii: Grieken.
880twee Ajaxen, nml. Ajax de zoon van Oïleus en hij zelf, Ajax zoon van Télamoon; zij hadden met hun beiden Hektor's leger tegengehouden bij 't terugbrengen van Patróklos' lijk ( Ilias 17:702-761).
883Doen stackter nau genoegh: toen kwam 't er wel nauw genoeg op aan; hoe of dit....: hoe dit zal aflopen, dus: wat ik doen zal?
885eer: weleer; Hercles steef: Herkules hielp; nml. toen Hérkules Troje verwoest heeft als straf voor Laómedoon (zie Hecuba blz. 583 aant. op vs. 1016).
886Een van de vyftigh oock: hij was ook een van de vijftig Argonauten, helden op 't schip Argo, die 't gulden vlies gingen halen uit Kolchos (zie Dl. 1 blz. 441 op vs. 315).
887De Cyaneesche rotsen of de Symplegaden waren twee rotsen aan de ingang van de Zwarte zee (Pontus Euxinus), die voortdurend tegen elkaar sloegen, en zo de doorvarende schepen vernietigden; bij 't doorvaren van de Argo heeft Orpheus ze met zijn snarespel onbewegelik gemaakt.
888den zeevooghd: de zeevorst, zeegod, Neptúnus.
890Helles vloed: de Helle-zee, de Hellespont, waar Helle volgens de sage in verdronk.
895-vlgg.Télamon was vroeger met Hérkules tegen Troje opgetrokken, had dat verwoest, en van Herkules uit de buit de zuster van Priam, Hesíoné gekregen; later liet Priam haar door Paris terughalen, en op die reis schaakte Paris Hélena, waarom de Trojaanse oorlog ontstond.
898Alexander: Paris; sijner moey: van zijn tante, n.l. Hesíoné.
904Om eenen Ajax: om Ajax alleen.
910eens yegelijcx: van iedereen; gaet swanger: is vol van.
911syne hoplien: zijn bevelhebbers, uitspr. zijn'oplien.
912stucken: stuk ( stucken uit te stucken, tstucken: in stukken, en daarvan ons stukkend).
913geweer: wapen, hier: zwaard; naar gemeld wordt, heeft de Heer van Schaegen in tegenwoordigheid van Prins Maurits z'n degen op de vloer gesmeten.
918syne harsschen: zijn hersens, zijn hoofd (over harschen of herssen als enkelv., zie Dl. 1 blz. 792 op vs. 2); uitspr. zijn'arssen.
919den moed: uw overmoed; beweer: verdedig.
920korselheden: driftige buien.
923En wenschte: en ik wenste ( ik niet uitgedrukt, zoals in 't middeleeuws, omdat we de spreker nog in onze voorstelling hebben door 't voorafgaande me) ; beslicht: beslecht ( beslichten de oorspr. vorm); bevredight: tot vrede gebracht.
925En aan 't langste eind wil trekken, ziet men ruwe en lelike dingen gebeuren (letterlik: en naar zijn macht, met alle macht aan zijn touw trekt); ongesien: lelik; bij gesien in de ouwere betekenis: mooi.
TEKSTKRITIEK: vs. 927 minderen, de oude uitgave heeft mindren.
930heerlyckheyt: hoogheid, vorstelik gezag.
932Na 's tydts gelegentheyd: naar de tijdsomstandigheden; vernoegen: bevredigen.
936Ick spreecker soo veel in: ik wil er in zover in mee spreken.
937den vorst verschoone: de vorst (Palamedes) zal sparen.
938na luyd: naar luid, naar 't luiden, volgens de inhoud.
939Ontrent: in de omtrek van.
940ondersoecke het, uitspr. onderzoek'et.
942Oprechte: echte; gewilligh: gaarne, met gemak.
944betamen: passen; gij beide zult 't moeten doen.
947Dit toneel van Calches-Eurypilus duidt op de vergadering van de Contraremonstrantse geestelikheid in de synode van Dordrecht.
948d'appel uwer oogen: 'n bekende Bijbelse uitdrukking, verg. Deuteronomium (Herhaling der Wet) 32:10.
949uw' stoelen: uw troonzetels; beweven met: gehuld in.
950-951handhaeft: ondersteunt, beschermt; uw' gemeent, uw eerophoudend volck, en waerde speelgenoots: uw volk, 't volk dat uw eer ophoudt en uw geliefde speelgenoten, makkers zijn; die over hun kuiten ( waeyen)....; eigenlik betekent waey ( wade): de knieschijf en ook de holte onder de knie, verder: kuit.
953lang-gebaerde kin: dit doelt op Trigland; vermast: beladen, dicht begroeid.
955-956wetteloose: niet aan wetten gebonden, onbeperkte; de hele beschrijving van de kleding en 't aanmatigend optreden wijst duidelik op de predikanten; prat op....treed: trots vertrapt.
957van ter sy': op zij (dit zijn de groote steekhoeden van de predikanten).
958daer 't lieffelijck....: waarop 't minzame en bitse zich mengt met 't statige.
959tot styving van geboden: tot sterking van, om kracht te geven aan geboden.
960sielen tuchtiging: onderrichting en vermaning der zielen tot goede zeden.
961onse demoed: onze nederigheid, onze geringheid.
963straftse: straft hun, d.i. hier vooral op Oldenbarneveld gemunt die 't kerkelike niet onafhankelik wilde van 't wereldlik gezag.
966schroeven 't haylighdom: verwringen de godsdienst.
967Dat Palamedes....: Laat Palamedes ons nu muilbanden.
968tempeliers: kerkdienaars, priesters (predikanten).
969nieuwe grouwlen: de leer van de Remonstranten.
971Een van de rechters van Oldenbarneveld zou gezegd hebben, dat God Oldenbarneveld had gestraft, omdat hij de hand aan 't heilige had geslagen.
972't priesterlijck gewyde: 't door de priesters gewijde, 't alleen voor de priesters bestemde.
975afdrucksels: afspiegelingen.
976gehult: gekroond, van hullen, omhullen, sieren (verg. Hymnvs over de scheeps-vaert, Dl. 1, blz. 433 vs. 136); trawanten: dienaars.
977En dragen 't eregewaad (door hem geschonken) en maken zijn hofstoet uit; levrey: livrei (zie blz. 171 op vs. 1430).
978En door onze heiligheid (door bemiddeling van ons, heiligen) moet men tot de Godheid spreken; dit was 't wat men van protestantse zijde aan de katolieke priesters placht te verwijten, en 't wordt hier als scherpe afkeuring de Contraremonstrantse predikanten in de mond gelegd over hun zelf.
980Diens setel sijght: diens macht zinkt ineen.
982de sleutels: de bewaarders der poorten van de stad; stads poort: 'n samenstelling met klemtoon op poort.
983in lichten brand...: in laaie brand, in volle vlam te zetten, d.i. door twist en tweedracht, zoals in 'n ‘resolutie’ van de Staten van Holland onder leiding van Oldenbarneveld (1587) hun verweten werd, dat zij 't vuur van de tweedracht hadden aangeblazen (bij de Leicesterse woelingen).
984-985wy geven... vryen toom...: wij geven vrije teugel aan de gruwelike hellemachten en de wraakgodinnen ( vloecken, verg. ook vs. 2198).
986Door 't opruiend preken van sommige predikanten werd meermalen 't grauw opgehitst; vooral toen de Staten op 't eind van 1615 besloten, om de kerkordening van 1591 (waarin 't recht van de Staten bevestigd was), volgens de Unie van Utrecht in te voeren, zie aant. op vs 1015.
989't boschswijn = Palamedes; eens: eindelik 'ns (zie ook vs. 994).
990te recht: voor 't gerecht.
991Den vyand onses naems: Oldenbarneveld werd al 'n vijand van de kerk genoemd in 1593, omdat hij voor de Staten van Holland 't recht handhaafde, om kerkelike verordeningen te maken.
992d'ontfange voor d'ontfangene, verg. Dl. 1 blz. 781 op vs. 2.
993geeft den geest meer bots: geeft meer verruiming, meer vreugde aan de geest ( bots met s achter meer; bot: touw dat gevierd wordt, speling, verg. Dl. 1 blz. 487 op vs. 233).
994ontspringt: springt op van blijdschap (bekende bijbelse manier van zeggen); eens: eindelik.
997Maer of die schalcke: maar als die sluwerd, die schurk.
999en lyd geen' last: is niet in gevaar; en.... geen: dubbele ontkenning; bestellen: inrichten.
1000Bijna al de rechters van Oldenbarneveld waren bekende vijanden van hem. Ook werd gezegd, dat de predikanten aanhoudend bij Maurits op de benoeming van die rechters hebben gewerkt.
1002wel naeu: heel nauwkeurig.
TEKSTKRITIEK: vs. 1008 haylige, de oude uitgave heeft haylge.
1004geld: van kracht is, gezag heeft.
1005van oprecht: van echt(heid), van waarheid; met klemtoon op de eerste lettergreep.
1007in het voorhoofd: bovenaan, op de eerste plaats.
1008het haylige: de godsdienst.
1009met eenen band: met die ene band van de godsdienst.
1010een gedeelde tael: 'n taal van verdeeldheid, door verdeeldheid te kweken in 't leger; (in de Staat) verg. vs. 1124.
1011gedroght, en Hydra: 'n gedrocht van 'n hydra, de veelkoppige draak, zie blz. 680 op vs. 869 en blz. 119 op vs. 343.
1012Van nood, gebeurlijckheyd: van noodlot, noodwendigheid, en 't tegengestelde: 't gebeurlike, wat kan gebeuren (niet noodwendig is), mogelikheid; (hij doelt hier natuurlik weer op de Praedestinatie); van moeten: dat de mens noodzakelik zo en zo zou moeten doen, van de knechtelike, de gebonden wil; van willen: van de vrije wil.
1013dit geschrey: dit geschreeuw, dit getwist.
1014door kerck, en priesterdwang: door z'n overheersing over kerk en priesters.
1015wetten gevende: Oldenbarneveld had met steun van Uyttenbogaert en Arminius, in de bekende vergadering van zestien, in 1591 'n nieuwe kerkordening opgesteld, waarin de macht der Staten van Holland, ook in 't kerkelike werd bevestigd; hij was 't ook die de ‘resolutie’ van die Staten in 1614 bewerkte, waarbij o.a. verboden werd aan de predikanten over de geschilpunten op de kansel te spreken.
1016Godvry: vrij door God, alleen van God afhankelik; rechten: richten.
1017En steunde 't verschil tussen noodzakelike en nuttige geloofspunten; in de laatste moest men ieder vrij laten. (Een hoofdpunt in 't betoog van Hugo de Groot voor de Amsterdamsche Vroedschap in 1616).
1018En ondersteunde met z'n gezag die nieuwigheden (waarvan men de Remonstranten beschuldigde, verg. vs. 969.
1019een wettige Versameling van papen: n.l. een Nationale Synode, zoals de kerkeliken (d.i. de strenge kalvinisten) die begeerden, maar de gematigden trachtten te verhinderen, door alleen gewestelike synoden te erkennen; papen: priesters, predikanten; paep 't oude woord voor priester.
1020in de Wapen: in 't geweer ( wapen ouwe meerv. vorm: wapens); Vondel doelt hier op 't aannemen der Waardgelders, tegen de wil van Maurits.
1024heerlyck: aanzienlik, rijk; om nootdruft wenschen: de noodzakelikste levensbehoeften missen.
1026uw' naerheyd: uw duisternis.
1027Men vordertme: men roept me op; hoe derf ick my vertrouwen?: hoe durf ik mij op hun (op die raad) verlaten?
1029allerleyds: van alles; allerleyds: ongewone vorm; wschl. hield Vondel allerleys voor 'n gesinkopeerde vorm; in 't middeleeuws kwam de (waarschijnlik onjuiste vorm) leide al voor naast leie.
1030besorght: bevreesd; dat ick vlucht: Oldenbarneveld werd toen hij naar de Statenvergadering kwam op 't Binnenhof gevangen genomen met De Groot en Hoogerbeets (Augustus 1618). Hij was in 't laatste half jaar herhaaldelik gewaarschuwd, en nog daags voór zijn gevangenneming, maar hij vertrouwde vast op zijn onschuld en goede diensten aan 't land en 't Oranjehuis bewezen, en weigerde te vluchten (zie vlgg. verzen).
1033verswelgen: verkroppen, doorstaan (letterlik: inslikken).
1034Die droop voor schellem door: die ging er stil als 'n boef van door.
1035voor recht: voor 't gerecht (zooals in te recht staan: voor 't gerecht staan).
1037hou.... stal: hou nog liever stand, blijf nog liever.
1039uyt ydele vervaernis: uit ingebeelde vrees.
1040tot beswaernis: tot bezwaring (omdat men dan reden heeft aan zijn schuld te geloven).
TEKSTKRITIEK: vs. 1052 suyvre tong, de oude uitgave heeft suyvere tong.
1041Uw' magen: uw bloedverwanten.
1043-1044Naar 't bekende: palma sub pondere crescit: de palm groeit onder 't gewicht; deze zegswijze zinspeelt op 't volksgeloof dat 'n palm, door gewicht bezwaard, te beter groeide; steygert: omhoog stijgt, opgroeit.
1046oyt: altijd; dier: kostbaar.
1045-1047Behoort bij Ick.... heb.... voorgestreen (vs. 1048-1049).
1048reys aen reys dus lang: keer op keer zo lang.
1050voorspraeck: beschermer; uytgemaeckt: duidelik.
1051leecken: druppelen, vloeien; leecken 'n oorspr. sterk w.w. bij lekken.
1054De krijgshaftige zoon, afstammeling van Jupiter, nml. Ajax; (Jupiter [Zeus] was de stamvader van veel Griekse helden) en z'n bloedverwant de zoon van Peleus ( de Peleaen), Achilleus (zie vs. 491-493); hier wordt ook bedoeld Frederik Hendrik, die de onderliggende partij gunstig gezind was.
1055Erbieden sigh: bieden zich aan (Dl. 1, blz. 549 op vs. 7).
1059( en erbieden sigh) Te vrijen wettelijck: rechtmatig te beschermen; overwege ouwe 1e persoonsvorm van overweeg.
1062standers: standaards; kant: doet strijden ( kanten eigenl. de zij tegen iets zetten, of doen zetten).
1063datme': dat men; een' siel, klem op een; verdelge: zou verdelgen.
1065Van datmen: sinds dat men; aller vorsten mond: degene die spreken zou uit naam van alle vorsten; Palamedes was 'n zeer invloedrijk man en werd als de mond van alle Griekse vorsten naar Priam gezonden. (Dictys v. Kreta blz. 7, 2 r. van boven, (en op verschillende andere plaatsen). Oldenbarneveld was de leider en de mond van de Staten van Holland (‘de vorsten’), ‘Advokaat van Holland.’
1067verstond ick: begreep, oordeelde ik; huyden bijvorm van heden.
1068schendigh: schandelik.
1069versekering: beveiliging; in 't gemeen: in 't algemeen.
1070op 't heylighdom: over de kerk.
1071Den sceptren: aan de wereldlike macht; banden: hoofdbanden ('tzelfde als kronen) ; aan de Staten van 't gewest en aan de stedelike overheid moest volgens Oldenbarneveld de macht blijven, om ook over de kerkelike zaken besluiten (resolutiën) vast te stellen, volgens de Unie van Utrecht, art. 13-vlgg. (Zie ook aant. op vs 986 en 1015).
1072tempelier: priester (predikant).
1074En hoogheyd: en oppergezag.
1075bontgenooten: de Heren Staten van de verschillende gewesten, de Unie.
1077Soo dryf ick dan niet nieus: zoo wil ik niet met geweld iets nieuws; selsaems: zeldzaams, zonderlings (met versmelting van ts tot s).
1078slincx: sluw, bedriegelik; het wereldlyck verdoemt: 't wereldlik gezag veroordeelt als goddeloos. Dit alles slaat alleen op de geschiedenis van Old., niet van Palamedes.
1079Genomen ick waer stom: gesteld dat ik zwijgen zou.
1080Tot.... schennis myner lippen: tot schande van mijn lippen, tot schending van mijn eed; als advokaat van Holland, had hij gezworen de rechten van de Staten en de steden te handhaven.
1081Oldenbarneveld en de meerderheid in de Staten van Holland vreesden de gewetensdwang en de vervolgingen door de strenge Kalvinisten (‘de precysen’), zoals ten tijde van Leicester; hierop doelen de vlgg. verzen.
1086raedsheer: lid van de stedelike regering en van de Staten.
1087de kussens: de raadzetels.
1088Ontbloot van grysen raed: verschillende grijze leden van de stedelike regeringen werden door Leicester en zijn aanhangers afgezet; het roocken van de palen: 't verbranden van de ketters aan de paal gebonden.
Alles wat in deze verzen staat, is ten tijde van Oldenbarneveld zó niet gebeurd, maar wèl had Leicester bij zijn aanslagen op verschillende steden, in openbare en geheime verstandhouding met de kalvinistiese kerkelike gemeenten en hun ‘preciese’ predikanten, heel gevaarlik met vuur gespeeld; dank zij 't krachtig verzet der Staten van Holland onder Oldenbarneveld's leiding was erger voorkomen, en had Leicester zich onmogelik gemaakt.
1089hun geweld: 't geweld van de priesters, predikanten ( 't priesterdom vs. 1078); de twisten veroorzaakten inderdaad meermalen 'n bloedige strijd tussen de burgers van dezelfde stad.
1090Hunn' dolligheyd: hun razernij; roockt: sticht brand.
1091met heerlijck wasch besegelt: bezegeld met 't wapen van de vorsten in 't was gedrukt. Vondel doelt hier waarschijnlik op de Unie van Utrecht getekend door de Staten van verschillende gewesten ( de vorsten), waarin de rechten van de Staten over kerkelike aangelegenheden erkend werden; en die dus 'n getuigenis was tegen de onbehoorlike gedragingen van de predikanten tegen die rechten.
1092Betuyght: getuigt tegen; ongeregelt: wild.
1093Vergevet: vergeef' et; myn' vroomigheyd: mijn rechtschapenheid, mijn eerlikheid.
1094soo getrou een': zo'n getrouwen; seeren: zeere plekken, wonden.
1099diets: wijs; om ons als kaf te wannen: om al mijn handelingen te schiften, zodat er niets goeds overblijft, (blijkt niets als kaf te zijn); algemeen werd beweerd dat hij 't gezag van Maurits trachtte te verminderen, zie op vs. 61.
1101bet als ick: meer dan ik; gevordert: bevorderd. (Zie blz. 640 aant. op vs. 75).
1103gehengen: toestaan; hier geeft hij te kennen dat hij nooit zal gedogen, dat Maurits volstrekt soeverein zou worden over de verschillende gewesten, die ieder afzonderlik ( 't bysonder) soeverein waren, zie vs. 1108-1112) en verg. aant. op vs. 578.
1104bestemming: instemming; onórdentlyck: onordelik, onbehoorlik.
1105'T bysonder en 't gemeen: 't afzonderlik gezag van de Statenvergadering van ieder gewest, en de oppermacht over allen samen, alsof ze geen soeverein waren in eigen gewest.
1106Agamemnon (en Maurits) had wel te velde in de oorlog 't oppergezag over heel 't leger, maar de vorsten (en de Staten) bleven soeverein in eigen gewest.
1107met gemeenen raed: met algemeen besluit.
1109dese maght over 't leger; een: iemand (Agamemnon, Maurits).
1113dat onrecht met hem staen: zijn partij kiezen in dat onrecht.
1115met meerder tal...: met 'n groter getal wachten; dit slaat op 't aannemen van waardgelders op aanraden van Oldenbarneveld, wat verschillende steden (in Holland en Utrecht) volgens hun recht gedaan hebben.
1117Ajax wysen raed: de raad van de edelen (in Utrecht).
1118hoplien: bevelhebbers (zie blz. 172 op vs. 1462).
1120Aan Oldenbarneveld werd in zijn ‘sententie’ (vonnis) verweten, dat hij 'n bloedbad had willen aanrichten (in Utrecht).
1121Wat vorst vermagh dit niet: welke vorst zou dit niet mogen (meer wachten aanstellen); wat raeckt het: wat kan 't schade doen.
1123geen' staet....: geen aparte staat in de staat (zoals Oldenbarneveld in zijn ‘sententie’ werd verweten); darren: durven.
TEKSTKRITIEK: vs. 1128 weerloos, de oude uitgave heeft werloos.
1126't algemeen: 't algemeen belang; 't belang van 't land (van de Unie).
1127-vlgg.Ook dit werd in zijn ‘sententie’ hem ten laste gelegd ( Priaem is dan Albert).
1129Ja, en geen klein gevaar zou lopen....
1130verdraegh: 'n verdrag zou sluiten.
1131Is logen en versiert: is 'n leugen en verzonnen ( versiert van verzieren: verzinnen); bet: beter.
1132Dit zou doelen op Aerssen, die als gezant in Frankrijk buitengewone geschenken aannam (verg. Decretum Horribile (1631) vs. 14-16 en Medaellie voor de Gommariste Kettermeester (1630) vs. 9-14); waar evenzo op Aerssen gezinspeeld wordt.
1134door myn' sy': zoals we in 't begin van Oldenbarneveld's Remonstrantie lezen: ‘Overmits ik hoe langer hoe klaarder bemerke, dat men deur mijne zijde, der Landen staat en welstant, zoekt te empiéteren’ (= aan te grijpen).
1135Griecken: Griekenland (verg. blz. 109 op vs. 155).
1136bedecktelyck: heimelik; dat is geschied door het afzetten van leden van de raad in de steden, enz.
1137gaet de vroomste na: beschuldigt de rechtschapenste, de beste burgers; verstom: doet zwijgen, dat 't recht geen verdedigers meer vindt.
1138De godsdienst dient tot 'n masker ( grijns) en de schandelike daad gaat als gemaskerde rond ( mom: gemaskerde).
1139-1140Die arm en berooid zijn, handhaven de zaken ten gunste van Agamemnon, niet uit kennis en eigen oordeel.
1142om den Hayligh: om de Heilige, om God, om de godsdienst; ( de Heilig( e) de gewone naam voor God in de Bijbel, zie bij 4 Kon. 19:22); om den haylgen stoel: om 'n zetel van 't geestelik gezag te bezetten, zelf gezaghebber te zijn.
1144tegenwoordigh self: in eigen persoon; loosen: sluw, valse; bekleeden: bijwonen.
1145En wat 't ook zij, met geduld doorstaan.
1146Koom lasters logentael: kom (gebiedende wijs) of: laat komen (uit kome) leugentaal van de laster, lasterlike leugen; ken: weet.
1147overjaerde: meerdere jaren oud, oude (de wrok van Ulysses, Maurits).
1148myn gemoed: de eerlikheid van m'n gemoed.
1149te moet: te gemoet; sy streck' 'tgemeen tot baet: moge ze 't volk tot voordeel zijn.
1153daghvaert: roept ons voor 'n raadzitting op.
1154van overlangh: sedert langen tijd.
1155Phrygen met ei-uitspraak.
1156verstand: verstandhouding; d'Onnoosle te betygen: de onschuldige te betichten.
1159niet gemeens: niets gemeen ( gemeen met s achter niet = niets).
1160koomt (ouwere vorm) komt; berucht: in opspraak.
1163luyden: Hollandse vorm van lieden.
1164't geroep: 't gerucht.
1168't bedencken: 't kwaad vermoeden.
1169De staet en lyd bet niet: de staat, 't land kan dat niet verdragen.
1171verdicht: verzin ; breyde: zal breien ( breiden oorspr. vorm).
1172Myne eyge siel verworgh: m'n eigen leven verderf, me zelf dood.
1173wat in dien boesem steeckt: wat ge in uw gemoed omdraagt.
1174oprecht met klemtoon op de eerste lettergreep.
1175was gekrenckt: werd bedorven.
1176siften: nauwkeurig onderzoeken.
1177hael.... misdaed: uw misdaad hale u geen zwaardere straf op de hals.
1179Verg. vs. 105-106; g'lay: galei, oorlogschip.
1181Hy set sijn' doodverw: hij wordt bleek (verg. blz. 225 aant. op vs. 8) ; besterft: verbleekt.
1182wroeght: beschuldigt, heeft wroeging.
1184staetet toe: geeft 't toe.
1185Niet schellems: niets slechts.
1193Is dat alles gedaan, opgezet om mij te doden; is 't om mijn dood te doen; reên: woorden.
1195Hy maeckt sigh selven t'soeck: hij huichelt (letterlik: hij verstopt z'n waren aard); t'soeck: weg (verg. Dl. 1, blz. 753 op vs. 19).
1198De beschuldigden werden door folteringen tot bekentenis gedwongen: zo werden ze met blote voeten vlak boven 'n gloeiend rooster geplaatst; heet water werd hun door 'n trechter in de mond gegoten.
1200kruysgewijs: de armen en benen in de lengte uitgerekt, 't hele lichaam in de vorm van 'n kruis; past op: geeft om, of: antwoordt op.
1201halsterckere: hardnekkiger mensen (met sterker hals).
1202Omdat men geen bewijzen voor de schuld van Oldenbarneveld kon vinden, hebben zijn vijanden zelfs aan de pijnbank gedacht. Of hij ermee bedreigd is, is niet duidelik, maar tegen 't recht was, dat noch de kommissie van onderzoek noch de rechtbank van 24, bevoegd waren, omdat Oldenbarneveld alleen door 'n rechtbank, ingesteld van wege zijn meesters, de Staten van Holland, berecht kon worden; hij beriep zich op de privilegiën ( handvesten) van de soevereine staat Holland in zijn redevoering 7-9 Maart 1619; sigh keert aen: stoort zich aan.
1203vol en droncken: in hun overdaad en beschonkenheid; ( vol = zat).
1204d'Handvesten: de (plechtig bezworen) rechten.
1205Hij die ze 't volk in eigendom gaf, neemt ze weer terug.
1207spreecken: van zich laten horen.
1208tegenstribben: tegenstreven.
1209-vlgg.Oldenbarneveld waarschuwde in zijn verdedigingsrede, dat ook Philips II door dergelijke wederrechtelike handelingen zijn rechtmatige soevereiniteit verloren had in de vrijheidsoorlog.
1210't aenpalend rijck: 't aangrenzend rijk; beroert: in beroering gebracht.
1213rood van goud: van rood goud; gestarckt: bekrachtigd; heerlijck wasch: 't vorstelik wapenzegel in was gedrukt; heerlijck: vorstelik.
1220bleven: gebleven (ouwere vorm).
1221Grijpt onmiddelik de booswicht aan.
1225siet voor u: wees voorzichtig.
1226dat is....: dan is dat gewelddadige overmacht.
1228daer levender....: daar leven er die er u rekenschap van zullen vragen.
1232t'achterhalen: van schuld te overtuigen.
1233Indien het u gevalt: als 't u goed dunkt.
1234ons onderling bespreecken: samen overleggen; aen d'een' sy': aan de kant, ter zijde.
1235Wat seyd de vader goeds: wat voor goeds heeft (zegt) de vader; vader: 'n eretietel van Nestor.
1238Hy draegh: hij zal dragen; peenen: straffen (zie blz. 173 op vs. 1492).
1239recken: uitrekken van 't lichaam (op de pijnbank).
1241de grooste: de vorsten, ( grooste met opslorping van de t in de s); 't bysonder recht....: tegen 'n vorst mochten zulke straffen en zulke middelen niet gebruikt worden; in de toepassing: 't soevereine recht van de Staten (van Holland), die alleen rechtsmacht over Oldenbarneveld hadden.
1243dit stuck: dit punt, (dat hij verrader is, zie vs. 1154-1156); gedrongen: aangedrongen.
TEKSTKRITIEK: vs. 1250 ons' jongste, de oude uitgave heeft ons 't jongste. - vs. 1251 en 1252, de oude uitgave heeft achter schamen en t'samen geen leesteken.
1245anders yet: iets anders.
1246En geef sijne onschuld plaets: en men moet hem gelegenheid geven tot verdediging (bewijs van z'n onschuld); vast: vasthoudend, hardnekkig.
1247Neleus: vader van Nestor; scheyden: verzoenen (wanneer 't schelmstuk aangetoond is, zullen wij 't eens zijn); ( scheiden had oudtijds ook de betekenis verzoenen, ontstaan uit: twistenden van elkaar scheiden, vergel. scheidsman).
1248om te leyden: langs 'n omweg te brengen tot bekentenis.
1249Maar zo hij 't lochenen durfde, al zou er duidelik bewijs zijn; schijn: blijk (ouwere betekenis).
1252Daer: waar; bestemmen: bepalen, bewijzen.
1253ymmer: ooit, tenminste, maar.
1255een sielloos lijf: 'n levenloos lichaam.
1258Te duycken: weg te duiken, binnen te duiken.
1259Mijn aengesicht: m'n oog; met kennis: met mijn weten.
1262U schriften brachte: u brieven bracht; brachte oorspr. vorm van bracht.
1263moet: moge; Megeer: een van de Furiën (zie aant. op vs. 285); de Furiën droegen slange-haar.
1265van Dis: door Pluto, de god van de onderwereld.
1267Prométheus was door Zeus aan 'n rots geklonken, waar 'n gier elke dag z'n 's nachts weer aangroeiende lever kwam wegpikken.
1271loosen: sluwe, valse; van: door.
1272syne hand, uitspr. zijn'and; vloeck: zweer; ongeregelt: in 't wilde weg, lichtzinnig.
1274streckt my: strekt 't mij, is 't mij; kentet: weet 't.
1275in uwen troon: in uw troonzetel (vroeger gewoonlik in de troon; d.i. de troonzetel met de hemel er over heen).
1276heyligh: onschuldig, onzondig.
1277Tuyg: getuig; bescheed: verklaring, getuigenis (Vlaamse vorm).
1279vielen: begonnen onder te gaan, waren over hun hoogtepunt heen.
1282Ida: 't Ida-gebergte bij Troje.
1285spoock: geest, schim.
1288worde oorspr. vorm; het dien.... ten besten: moge 't de Grieken tot heil strekken, (dat ik hem ontdekt heb).
1290met blanck geweer: met blanke sabel.
1292bottelingh: in eens, plotseling.
1293Met: meteen; loose dief: gemeene schurk.
1296te doorgronden: tot op de grond, helemaal te weten.
1297dese lagen brout: deze verraderijen beraamt.
1299En: en aldus heeft men; loos: listig verborgen; doe ons open: openbaar ons.
1301Voorts: vooruit; open: laat zien.
TEKSTKRITIEK: vs. 1310, de oude uitgave heeft grootste.
1303bederf: verderf; beschoren: bestemd.
1304schendigh: schandelik; kost: kon (Brab. vorm).
1305soo vervloeckt een feyt: zo'n vervloekte daad.
1306Euroop: hier Griekenland tegenover Azië of Troje.
1309Daer: waar; korts: onlangs; gespreed: gespreid ( gespreed, Vlaamse vorm).
1311-1312schat als waerdigh: waardig schat, zo veel waard schat.
1313mijn wit: mijn bedoeling.
1314Soo deedghe, o Themis, oyt: zo wist ook gij, Themis, steeds m'n bedoeling; Themis, de godin van 't recht, zetelde vóor de troon van d'oppergod Júpiter (Zeus); oyt: altijd.
1315Wiens Godspraeck ick besweer: wier godspraak ik dringend smeek; over haar Godspraeck in Boeotien, zie aant. op r. 205 in de Voor-reden; verkleening Vlaams-Brab. vorm van verkleining: vernedering.
1318kerck: tempel; Cephísus: Kephísos,'n rievier in Boeotië; leeckt: druppelt, stroomt.
1319bekend van bekennen; wij houden 't voor 'n bekentenis; in 't begin van de ‘sententie’ ('t vonnis) van Oldenbarneveld stond: ‘Alsoo Johan van Olden- Barnevelt.... bekent heeft: ende den selven Heeren Rechteren voorts gebleken is’, hoewel Oldenbarneveld niet bekend had.
1323vroomen: rechtschapenen.
1324scharpe vangenis: 'n strenge gevangenhouding.
1326Een: iemand; derf: zou durven; ‘Toen de Plakkaeten tegens de Remonstranten uitquamen, kocht er Burgemeester C.P. Hooft een bij W.J. Blaeuw en zeide: hij is een bloodt man, die niet denken dorft’ (Brandt).
1327Deze rei is 'n vrije navolging van de eerste rei in Seneca's Hercules furens (De razende Hérkules), vs. 125-133, en heeft in de eerste verzen tot 1339, 'n bijna woordelike overeenkomst met 't begin.
1328barnt: (brandt), straalt, schittert.
1329De schaduwe: de duisternis; overleenen ( overleunen) : overbuigen, wegbuigen, wegzakken (Vondel's vers is hier 'n vrije bewerking van 't Lat. prono mundo: terwijl de sterrehemel overhelt, neigt [naar de kim]).
1331's hemels heyr zijn de sterren.
1332't Sterrebeeld de Grote Beer werd ook de Wagen genoemd; vandaar de voerman en omgekeerde dissel (1334).
1333Om van beurt te wisselen met de zon, om nu aan de zon zijn beurt te geven, gaat hij met de Wagen heen van de hemel (letterlik met omgewende, met heengaande wagen; (verg. Hecuba, blz. 565 vs. 638, zie Aant. achterin).
1334met omgekeerde dissel: met omgewende dissel, met omgewende wagen.
1335Titan: zonnegod, zon; hij wordt Titan genoemd omdat de zonnegod de zoon was van de Titan Hyperíon.
1336blaeuwe paerden vertaling van 't Lat. coeruleis.... equis (vs. 132); blauw omdat ‘caeruleus’: blauwgroen, de gewone benaming is in 't Lat. voor de zee en al wat er betrekking mee heeft (verg. vs. 2242); der: ouwe 3e n.v. vrouwel.
TEKSTKRITIEK: vs. 1346, de oude uitgave heeft achter aengebeden 'n komma.
1340hem met klemtoon, bij die, vs. 1342; spelen: genietingen.
1345-1346Wat'n goddelike heerlikheid (wat goddeliks), die zich in heel haar wezen vertoont, wordt door ( van) diepe bewondering aanbeden.
1352sijn' hof: z'n hofstede, z'n buiten.
1353Vernoeght: tevreden stelt, voldoet.
1355-1356langworpigh... by druppels: in langwerpige dauwdruppels; hier en daer: overal (her en der).
1358sigh opdoen: (zich vertonen), opstijgen; roken: geuren.
1361Iris was de godin van de regenboog; dus: als 'n bruiloftskleed voor Iris geweven (letterlik: geweven als Iris' bruiloftskleed); ( bruylofs-kleed uit bruilofts-kleed, ts wordt meermalen tot s).
1362swijmt na'et leven: 't leven nabij komt (lijkt op 't leven).
1365overlenende: overhangende, zich vooroverbuigende.
1367hangelroe: hengel, ( hangelroe voor angelroe: stok waar de visangel of vishaak aan bevestigd is); uitspraak gebogen'angelroe; deze verzen naar Seneca vs. 155-159).
TEKSTKRITIEK: vs. 1387 Ver dwaelt, de oude uitgave heeft Verdwaelt.
1368spelen: uitspanningen, liefhebberijen.
1372gestrengelt: dooreengestrengeld.
1373De doolhof op Kreta (verg. Dl. 1 blz. 507 op vs. 24).
1374Vondel geeft in deze verzen 'n fris aquarel van 'n Hollands lentelandschap en van 't landelike leven, zoals ie dat gezien had in Beverwijk, waar hij zo dikwels te gast was bij Laurens Baack; af-getuynde kool-hof: door 'n tuin of haag afgezette moestuin; ( tuin in 't Brabants nog 't gewone woord voor haag, evenzo koolhof voor moestuin).
1375beemd: grasland (de oorspr. betekenis).
1379Ginder ziet men vol verwachting 't gewas al groeien.
1385wil.... verflaeuwen: wil flauw opkomen, begint flauw zichtbaar te worden in 't blauwe waas hogerop tegen 't gebergte (de duinen); verflaeuwen zegt Vondel, omdat de omtrekken verflauwen, voor 't oog flauwer worden in de wazige lucht.
1386En blauwend te voorschijn komen verder weg ( hooger) op 't gebergte.
1387Tegenover de voorgaande uiting over 't heerlike vrije leven horen we nu van 't leven van een die in zorgen zit (Palamedes-Oldenbarneveld); Ver dwaelt hy: ver raakt hij buiten deze levensfeer.
1391die niet rusten laet....: die geen rust laat aan hem, die als 'n slaaf z'n arbeid geeft voor de vrijheid van de staat.
1393En voor 't algemeen welzijn moet overleggen ( ramen).
1394En zoveel hoofden samen moet brengen, tot eensgezindheid brengen. Hier denken we natuurlik aan Oldenbarneveld z'n werkzaamheid in de Statenvergadering.
1396vroom en eerlijck: rechtschapen en onberispelik.
1397tabberd: 't hoog-ambtelik gewaad; eerlyck: eervol.
1398raedsheerlijck: van 'n raadsheer (lid van de Staten): 't is 'n deftig kussen dat van 'n raadsheer.
1399een lastigh pack: 'n zware last.
1401Daer: waar; stoelen: zetels, waardigheden.
1403myn burgerboer: m'n gewone staatsburger die boer is, z'n landelik leven leidt.
1404uyt goud nocht parlemoer: uit goude noch paarlemoere bekers.
1405aconith: 't sap van de aconith ('n heel vergiftige plant, de monnikskap, bij de Ouden al als dé giftplant genoemd); spoch van draecken: slangegif.
1406Dat 't hart 't stervend leven uit doet braken; (ook nu nog zegt 't volk: 't hart uit 't lijf spuwen).
1407poegnerts: ponjaards, ( poegnerts: uitspr. poenjerts, uit 't Frans poignards); vry: gemakkelik.
1408Dit vers herinnert sterk aan 'n Shakespeare-toneel; verg. b.v. Hamlet, 3e Bedrijf 4e toneel, Polonius' dood; tapissery: behangtapijt.
1409man van staet: man van hoge staat, van hoge waardigheid; het lyf ontseggen: 't leven ontnemen.
1412wispeltuur: wispelturig.
1413wuft: lichtzinnig; stroockt: streelt; syne heeren, uitspr. zijn'eeren.
1415bedde hy, uitspr. bedd'ij.
1417Syne hand, uitspr. zijn'and; vroeghmorgens: in de vroege morgen, s' morgens vroeg.
1418syn'ommegang niet siften: z'n dageliks leven niet in biezonderheden nagaan, bevitten.
1419Niemands wrok bespiedt hem thuis ( huysgoon: 't Lat. penates de beschermgoden van de woning, vandaar de woning, 't thuis zelf).
1420mat: mat af; door veel aenspraecx: door hem veel aan te spreken om hulp, om raad.
1421Noch' sit beschanst: ook zit hij niet omschanst met papieren (over 't weglaten van hij, verg. aant. op vs. 923).
1422Die door z'n altijd als 'n slaaf arbeidende geest dwalen.
1425bengel: gemene kerel; ‘Gelijk Dathenus Prins Willem.’ (Brandt) (zie aant. op vs. 78).
1426De naam Godsgezant voor 'n priester is heel gewoon; ook die van Engel = bode, gezant, zie Openb. 1:20; 2:1.
1429stedes: ouwe vorm van steeds.
1432syn wettigh bloed: z'n wettige bloedverwant (Palamedes); Neptuyn: Neptunus, de stamvader van Palamedes.
1433Verschoone: zou sparen.
1434besadigh: zou stillen; drytand: Neptunus z'n schepter.
|
|
vorige