auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, J.F.M. Sterck en C.G.N. de Vooys
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Derde deel 1627-1640. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Darde bedriif.
THESEUS. VOESTER.
Ten laetsten ben ick eens ontvloden, na'et lang klimmen, vs. 1063
Den endeloosen nacht en 't aspunt, dat de schimmen 1064
1065
In groote vangenis beschaduwt. mijn gesicht
Dat schemert, en kan nau gedoogen 't lieve licht.
Eleusis viermael heeft geoegst vrou Ceres aeren: 1067
De weeghschael dagh en nacht soo dick ging evenaeren, 1068
Terwijl de twijffelmoeyt van 't onbekende lot 1069
1070
My, onder ramp van dood en leven, by den god 1070
Des afgronds heeft verlet. alleen een deel van 't leven 1071
'tGevoelen der ellende is overigh gebleven
Voor my gants afgeleefde. Alcides maeckte in 't lest 1073
Een end van mijnen toght: en (doen hy wt sijn nest
1075
Den rekel leyden sou, dien hy der helle ontruckte) 1075
Was oorsaeck dat met hem mijn' weereldreys geluckte:
Maer d'afgematte deughd de voorge kracht ontseyd: 1077
Mijn' beenen beven. oh wat was 't een arrebeyd
Van wt den viervliet, die met vlammen welt verbolgen, 1079
1080
Te snoffen na de lucht, Alcides spoor te volgen, 1080
En doods gevaer t'ontvlien? maer wat voor een gedruys
Van schreyen raeckt mijn oor? hoe isser voor in 't huys
(Men melde het my) misbaer en traenen en ontstellen,
Vermengt met droef gekarm? den vooghd en waerd der hellen 1084
1085
Al heel die herberg past. 1085
't Is Phaedra die te groots,
En heel hardneckigh by het raedslot blijft des doods, 1086
En ons geschrey veracht, en dreyght van hier te scheyden.
| | | |
Wat oorsaeck heeftse sich tot sterven te bereyden,
Voorneemlijck nu haer man gekeert is moegereyst?
1090
Dese oorsaeck self veel eer een' rijpe dood vereyst. 1090
Wat of' er wightighs magh in dees' verbaestheyd schuylen? 1091
'k Verstaet niet: spreeck klaer wt. wat port haer dus te huylen?
s' Ontdeckt het niemand niet, en overdroeve vrou 1093
Verberght, in't diepst van't hart, 't geheym van haeren rou,
1095
En is van opset by sich selleve te slijten 1095
't Geen haer tot sterven port: dit is 't dat ons doet krijten.
Oh spoey, ick bidde u spoey, 't is noodigh, ga doch voort.
Ontsluyt 't gesloten hof, en opent 's konings poort.
THESEUS. PHAEDRA.
Helaes mijn' bedgenoot, is dat na groot verlangen,
1100
Het aensicht uws gemaels en bruydegoms ontfangen?
Wat maeckt uw' rechterhand met dat gevatte swaerd? 1101
Hoe komt het dat uw moed om my niet wat bedaert? 1102
En waerom meldghe niet wat dat u 't licht doet wijcken?
Ah Theseus groot van moed, ick bid u by den rijcken
1105
En koningklijcken staf, by uwer soonen aerd,
By uwe komst, en by mijne assche alree vergaert, 1106
Wat doet u 't sterven kiesen?
Doods oorsaeck melden is doods waerde vrucht verliesen. 1108
Geen mensch behalven ick die heeft hier hoorens kans.
| | | |
1110
Wat schroomtghe voor 't gehoor uws overkuyschen mans?
Seg op, ick salt 't geheym in trouwen boesem decken.
Vertreck niet 't geenghe wilt dat niemand sal vertrecken. 1112
Ick sal u nimmermeer vergunnen stervens maght. 1113
Wie kan 't beletten, als ick sterven wil met kracht? 1114
1115
Seg op wat sonde dat ghy boeten wilt met sterven?
Kan ick met traenen niet verwerven?
Men sterft de waerdste dood terwijlmen word beschreyt.
Sy swijght vast langs hoe meer: dit oude wijf ontbeyd, 1118
Dees' voester 't melden sal door banden slagen smeten, 1119
1120
't Geen dese weygert. bind dese am met boey en keten,
En drijft haer 'tgeen sy heelt met slagen wt en pijn.
Hou op, 'k salt seggen, wanneer 't ymmers soo moet sijn. 1122
Wat keertghe van ons af uwe oogen rood geswollen,
En deckt met uw gewaed de traenen, die 'er rollen
1125
En bigglen reys aen reys van uwe kaecken? nu.
O schepper van den goôn, tot tuygh aenroep ick u,
En u, o schitterglans van 's hemels fackelvlamme, 1127
Wiens opgang oirsprong gaf aen onsen hoogen stamme;
Besprongen ben ick niet met mijnen wil geschend: 1129
| | | |
1130
'tGeweten niet besweeck door stael of dreygement: 1130
Het lichaem evenwel geweld en kracht most voelen: 1131
Ick sal mijn' kuyscheyds smet met wondenbloed afspoelen.
Seg op, seg op, wie heeft mijn' roem verdelgt soo ras?
Die dienghe minst verdenckt.
'k Wil 't weeten wie het was.
1135
Dit swaerd des schenners sal 't u duydlijck kunnen seggen,
Het welck hy, ang voor 't volck, ontvliedend hier liet leggen. 1136
Wat schelmstuck, wee my, sie 'k? wat sie 'k voor een gedroght? 1137
Het koningklijck yvoir, soo karteligh doorwrocht
Met kleene beelden: 't hecht dat praelt met 't Attisch wapen. 1138-39
1140
Maer waer langs of hy self ontsnapt is?
Verbaest hem sagen vlien soo snel als of hy vloogh. 1141
By d'heylge godesvrucht, by d'oppergod om hoogh,
En die het tweede rijck der golleven met maght toomt; 1143
Waer her of dese smet van 't schendige geslaght koomt? 1144
1145
Heeft Griecken dien gequeeckt, of Phasis Colchis vloed,
Of Scythsche Taurus? dit van deughd veraerdend bloed 1146
Is sijnen stam gelijck, en aerd na sijne moeder:
Den Amazonen is het eygen langs hoe woeder 1148
Te haeten 't huwelijck; en 't lichaem, dat lang reyn
1150
En kuysch was, door misbruyck te maecken lustgemeyn. 1150
Snoode afkomst, die geen' wet eens betren lands kan binden.
Selfs dieren bloedschand vlien, en die niets schandlijck vinden,
Bewaeren noch de wet van bloedverwantschap. waer
Is 's jongmans aengesicht, en dat gemaeckt gebaer? 1154
1155
Die majesteyt, die soo ontsaghelijck wou schijnen,
Geneyght tot overoude en lang verstorve mijnen? 1156
| | | |
Dat statigh opsicht, en die strenge stuure zeên 1157
Des guuren ouderdoms? o ghy bedrieghlijckheen 1158
Des wandels, die soo diep verberreght uw' gepeynsen, 1159
1160
En met 't schoon aenschijn kunt de smet der siele ontveynsen.
‘De schaemteloose sich met schaemte kleeden kan: 1161
‘Godvruchtigheyd bedeckt den Goddeloosen man,
‘En rust den stouten mensch: bedriegers prijsen waerheyd, 1163
‘De laffe schijnen streng. o swerver in de naerheyd 1164
1165
Der bosschen, wildeman, kuysch ongerept en ruw;
Hoe waertghe t'mijner schand dus lang van 't hylick schuw?
En luste het u aldus het mannenrecht te winnen,
En van mijn bedde met dit schelmstuck te beginnen? 1168
Nu nu weet ick 't u danck, o god daer 't al voor beeft,
1170
Dat door mijn' vuyst geraeckt, Antiope is gesneeft: 1170
Dat ick, afstijgend naer des afgronds duystere holen,
V uwe moeder niet sorgvuldigh liet bevolen. 1172
Loop loop voorvlughtigh wijd door 't onbekende land;
Schoon ghy gescheyden word aen 's aerdboôms andren kant,
1175
Door Oceaensche diepte, en wandelt daer gescholen 1175
In d'andre werreld ghy treed tegens onse solen,
Al is het datghe u berght in d'allerveerste wijck,
En 't aspunt overschrijd, dat steyle en naere rijck, 1178
En veerder doolt dan 't sneeu der grijse wintersche oorden,
1180
En 't buyigh dreygement van 't kil bevrosen Noorden 1180
Laet achter uwen rugh; noch sultghe niet ontgaen
De straffe van uw quaed: staegh sal ick achteraen
V, die voorvlughtigh sijt, nastappen al verbolgen, 1183
En alle winckels door u op de hielen volgen, 1184
1185
En overmeeten 't al, 't geen ghy gesloten waent, 1185
't Geen veer leyd, 't geen dat schuylt, 't geen woest en ongebaent,
En heel verscheyden leyt: geen' plaetse salme weeren. 1187
Mijn' bedeloften ick oock herwaert aen sal keeren, 1188
Waer langs men met geen' schicht u kan doorschieten fel.
1190
Ghy sult vernemen wie gekeert is wt de hel.
De vader van de zee verwilgde my drie beden, 1191
| | | |
En heeft dees' gifte by des afgronds heyligheden 1192
Bevestight met een' eed: o zeevooghd, nu is 't tijd,
Vergunme een' droeve gift, en geef dat Hippolyt 1194
1195
Niet langer en aenschou de blijde sonnestraelen:
Geef geef dat 's vaders toorn ter schimmenwaert doe daelen
Den boosen jongeling: o vader, kom uw' soon
Rampsaligh nu te hulp. wy souden voor uw' troon
Niet spillen dese gaef, als sijnde d'alderleste,
1200
'tEn waer groot hartenleed ons dit van 't harte preste.
Ick heb in 's afgronds poel mijn' bedeloft gespaert, 1201
En by d'afgrijsslijckheen van Pluto onder d'aerd',
Doen d'helsche vorst ons dreyghde, ang sijnde voor sijn' vrouwe; 1203
O vader, nu bewijs uw' toegeseyde trouwe.
1205
Hoe toeftghe noch, en maeckt de zee noch geen geruysch?
Beweef de duysternis met bulderend gedruys 1206
Van winden, die het vlack met swarte nevels decken:
Ontruck ons starrenglans en 's hemels heldre plecken:
Giet wt de soute zee: gedroghten weck op 't ruym,
1210
En daghvaert in uw' toorne oock 't Oceaensche schuym. 1210
O vrou natuur, ghy moeder van den goôn,
En ghy, o vooghd van 's hemels klaeren troon, 1212
Die het gestarnt aen 't snelle dack gespreyt, 1213
En d'assen met geswinde naeven dreyt, 1214
1215
En wentelt staegh de wufte flonckervieren; 1215
Hoe waecktghe soo besorght in 't hemelstieren?
Soo dat nu vorst en rijp het bosch ontkleed: 1217
Nu d'appelboom weer koele schaduw spreed:
Dat nu de neck des zomerleeus verschroockt 1219
1220
Met grooten brand en hette 't koren koockt:
Nu weer de herbst, door 't maetighen der tijen, 1221
Het weeldigh oeft tot rijpheyd doet gedijen.
Maer waerom ghy de selve groote god, 1223
Die 't allergrootst bestiert na uw gebod;
1225
Op wien 't gewight der wijde weereld drijft,
| | | |
Dat na uw' wenck sijne ommekreyssen schrijft; 1226
Hoe sietghe met soo groote een' sorgeloosheyd
Van boven aen der menschen bittre boosheyd?
Soo datghe den godloosen niet en schut, 1229
1230
Nocht na verdienst den vromen streckt tot nut.
Onordentlijck Fortuyn ons doen beleyd, 1231
En blind en sot haer' gaeven spilt en spreyd: 1232
Haer' gunste doet het aldersnoodste opluycken, 1233
En heyligheyd voor maght en geylheyd duycken. 1234
1235
In 't heerlijck hof bedrogh den meester maeckt: 1235
‘'t Volck lacht wanneer een dief op 't kussen raeckt: 1236
Het eert en haet een' selven wispeltuur. 1237
Rechtvaerdigheyd bekomt haer' vroomheyd suur: 1238
De kuysche siel in armoe diep blijft steecken,
1240
En overspel heerscht maghtigh door gebreken. 1240
O dwaese schaemt van buyten schoon bestreecken. 1241
Maer wat of ons dees bood voor tijding brengen sal?
Hy sieter druckigh wt, en houd al hijgend stal. 1243
|
1064aspunt (Lat. polus): men stelde zich voor, dat de onderwereld, evenals de bovenwereld een uitspansel had.
1067Eleusis: bij Eleusis, in Attica, werd volgens de sage het eerste koren gezaaid.
1068Even vaak heeft de zon in de Weegschaal gestaan (Latijn: Paremque toties Libra composuit diem). De zon staat nl. in dit sterrebeeld bij de herfstnachtevening.
1069twijffelmoeyt: de zorg die mij in twijfel hield (Lat. ambiguus labor). Later verduidelikt tot: last en zorg.
1070onder ramp van dood en leven: woordelike vertaling van: inter mortis et vitae mala: terwijl dood en leven mij even rampzalig leken.
1073Alcides: Hercules (vgl. vs. 391).
1075Den rekel: de hellehond Cerberus.
1077deughd: kloekmoedigheid.
1079viervliet: vurige stroom, nl. Phlegethon; welt: opgolft.
1080snoffen na: snakken, begerig verlangen naar.
1084vooghd en waerd: bestuurder en gastheer.
1085herberg: verblijfplaats. De betekenis is dus: het lijkt wel of de hellevorst ook hier huist en heerst; groots: trots.
1086het raedslot (Lat. consilium) des doods: het besluit om te sterven.
1090een' rijpe dood: een onmiddellike uitvoering van de zelfmoord.
1091verbaestheyd: hevige ontsteltenis.
1093niemand niet: versterkte ontkenning.
1095by sich selleve te slijten: alleen te verdragen, te verkroppen (Lat. secum ferre zal betekenen: het geheim te bewaren).
1101maeckt: doet, betekent.
1102moed: gemoedsgesteldheid, opgewondenheid.
1106alree vergaert: zij loopt vooruit in gedachte op haar aanstaande dood (Latijn: perque jam cineres meos).
1108is doods waerde vrucht verliesen: staat gelijk met het verlies van wat ik door mijn dood hoop te bereiken, nl. dat Hippolytus gered wordt. In 't Latijn alleen: fructus perit.
TEKSTKRITIEK: vs. 1122, de oude uitgave heeft achter op geen komma.
1112vertrecken: vertellen. In 't Latijn blijkbaar spreekwoordelik: Alium silere quod voles, primum sile: verzwijg datgene wat ge niet voortverteld wilt hebben.
1113stervens maght: de beschikking over uw dood.
1114met kracht: gewelddadig.
1116Maer: wel, het feit dat ik nog in leven ben, is onvergeeflik; niet: niets
1118vast: reeds; ontbeyd: wacht af (tot zich zelf gezegd).
1119banden: boeien (gevangenschap); smeten: slagen, stompen.
1122ymmers: in elk geval, toch.
1127nl. Phoebus, de zonnegod.
1129Besprongen: overvallen (zijnde). In de uitgave van 1658 staat hierachter een komma; geschend: het ww. schenden was oudtijds zwak.
1130'tGeweten niet besweeck is een verchristelikte vertaling van Lat. non cessit animus.
1131geweld en kracht: verkrachting.
1137gedroght is de vertaling van monstrum: tegennatuurlik, onheilspellend verschijnsel. Hier: afschuwelik bewijsstuk.
1138-39karteligh doorwrocht met kleene beelden: voorzien van snijwerk in relief.
1141Verbaest: hevig ontdaan.
1143Neptunus; toomt: bedwingt.
1144Waer her: waarvandaan.
1146veraerden: ontaarden.
1148langs hoe woeder: steeds hartstochteliker; woed (adv.) = verwoed.
1150lustgemeyn: voor ieders lust beschikbaar.
1154gemaeckt gebaer: huichelachtig voorkomen.
1156lang verstorve: sinds lang ongebruikelik (Latijn prisca et antiqua appetens); mijnen: gebaren, houding.
1159wandel: omgang, uiterlike vormen.
1161De dubbele komma's staan gelijk met een ‘notabene’: de regels zijn voor Vondel toepasselik op de eigen tijd.
1163rust: uiterlike kalmte.
1164laf: slap, zonder energie; de naerheyd der bosschen: de sombere, droefgeestige bossen.
1168van mijn bedde: met mijn bed, d.w.z. het eerst mijn huwelik te schenden.
1170Antiope: zie bij vs. 286.
1172V uwe moeder liet bevolen: uw moeder aan uw zorg toevertrouwde (Lat. tibi matrem reliqui).
1175gescholen: verborgen.
1178't aspunt: hier de Noordpool (vgl. vs. 1064).
1180't buyigh dreygement: de dreigende buien.
1183voorvlughtigh: oudere vorm van: voortvluchtig.
1185overmeeten: doorschrijden.
1187heel verscheyden leyt: ver uiteen ligt.
1188bedeloft: gebed, samengaande met een gelofte (Lat. votum)
1191verwilgen: inwillligen.
1192des afgronds heyligheden: de Styx, waar de goden bij zwoeren.
1194Vergunme een' droeve gift d.i.: vervul een droeve bede.
1201mijn' bedeloft gespaert: van deze (derde) bede nog geen gebruik gemaakt.
1206Beweef met: doordring van (woordelike vertaling van Lat. subtexe; later verduidelikend vervangen door: beroer).
1210daghvaerden: oproepen.
1213't snelle dack: het sneldraaiend hemelgewelf.
1214dreyt (met ai-klank): draait. Dus ook gespreyt met ai te lezen.
1215wufte flonckervieren: beweeglike sterren.
1217nu.... nu: nu eens, dan weer.
1219de neck des zomerleeus: als de zon in het sterrebeeld de Leeuw staat; verschroockt: verschroeit.
1221herbst: als Duitse vorm later vervangen door herfst.
1226sijne ommekreyssen schrijft: zijn cirkels beschrijft, doorloopt.
1229schutten: tegenhouden, afweren.
1231Onordentlijck beleyden: grillig, willekeurig besturen.
1232blind en sot: verblind en roekeloos (Lat. munera caeca).
1233opluycken: opengaan, zich ontplooien.
1234duycken: onderdoen, de vlag strijken.
1235heerlijck: vorstelik; den meester maecken: de baas spelen, heersen.
1236Ook hier wijst het dubbele kommateken op de aktualiteit van dit vers.
1237een' selven: een en dezelfde persoon, wispelturig als het is.
1238bekomt suur: breekt op, komt duur te staan.
1240maghtigh door gebreken: vertaling van Lat. vitio potens: macht uitoefenend door zijn slechtheid.
1241bestreecken: gepleisterd.
1243druckigh: bedrukt, bezorgd; stal houden: blijven staan.
|
|
vorige