auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, J.F.M. Sterck en C.G.N. de Vooys
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Derde deel 1627-1640. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1929
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Tweede bedryf.
RAMSES. IUDAS. RUBEN.
305
O jongsken, dat ick u, dus jong, en al beneepen
Van ysre boeien, moet na'et hooge hof toe sleepen
Van Sofompaneas, doet zelf mijn harte wee;
Maer 't is door dwang: mijn last en brengt niet anders meê,
En 'k moet mijn meesters wil volbrengen, niet bedillen. vs. 309
310
Och Ramses, moght het zijn, ick zou ter nood wel willen 310
Wat spreecken voor het kind, en voor zijn ongeval. 311
Zoo 't eerlijck opzicht, en zijn hart noch zonder gal, 312
Den jongen, van het geen dat hem word opgeteegen, 313
Niet heel ontschuldigen, zoo wil eens overwegen
315
Wat gistren is gebeurt. Het geld dat uwe hand
In onze zacken stack uit enckel misverstand, 316
En al in Syrien, te veer om na te taelen, 317
Vervoert werd, daer men 't oock met recht niet weer kon haelen,
Dat brengen wy van zelf u weder zonder last; 319
320
En tot schenckaedjen noch het geen tot onzent wast, 320
En kleen is van waerdy, hoewel een danckbaer teecken;
Als honigh, artzeny voor veelerley gebreecken,
Amandels, Dadels, Myrrhe en Balssem: ja indien
De muil meer torssen kon, ick meen ghy zoud dan zien
325
Dat wy niet karigh zijn, veel min ons gierigh noemen. 325
De zaecke spreeckt te klaer: hier hellept geen verbloemen.
'k En roer het geld dat ghy betaelde voor het graen, 327
En in uw zacken stack voorheenen, niet eens aen: 328
Ons hof dat vloeit van geld, meer als wy wenschen konden.
330
Maer merck, de goude kop, by 's jongens goed bevonden, 330
Is die, waer uit mijn heer gewoon is wijn alleen
Te offren, als hij stort zijn vierige gebeen
| | | |
Voor zich en zijn gezin, en verreght God met smeecken, 333
Dat hy hem openbaer, door eenigh helder teecken,
335
Het geen toekomende is: want God ontdeckt dien man
Verborgentheden, daer geen mensch af weten kan.
Weet hy verborgentheen, zoo weet hy, 't kan niet missen,
Doortast eens uw gewissen, 338
De waerheid zultghe best uit uw gemoed verstaen:
340
Maer oordeel stuckswijs niet van 't geen ghy hebt gedaen.
Ghy moet den ganschen loop uws levens wel doorgronden,
Van uwe kindsheid af. God straft altijd de zonden
(Want hy langmoedigh is) niet op de versche daed: 342-343
Maer ziende datmen 't een op 't ander schelmstuck laed,
345
Vergeld de lang gespaerde al met een scherper roede. 345
De reuzen pleeghden lang met ongetemden moede 346
Hun boosheid, eer de plas des hemels neder zeegh 347
In zee, en weer de zee tot aen de starren steegh,
En golven, strand, en duin, en bergen overvlogen. 349
350
Het volleck van dien tijd, dat lang had uitgespogen 350
Zijn boosheid tegens God, en uit vermetelheid
Gelastert en gedreight des hooghsten majesteit,
Werd, doen het een gebouw ten hemel op wou haelen, 353
Gesteurt en gansch verstroit, door warring veeler taelen. 354
355
Na dat het van veel bloed en wreedheid was besmet,
En tegens de natuur en hare zuivre wet
Zich zelven had verhit, quam God om laegh gestegen, 357
En stack de steên in brand door eenen zwavelregen.
Vervloeckt moet Dothan zijn, en oock de duisternis
360
Des grondeloosen kuils, die naer en yslijck is: 360
En ghy Arabisch volck, wiens baetzucht van verzaeding
Noch van vernoegen weet, waerin hebt ghy geen gading? 362
Hoe klopt mijn hart: hoe denck ick aen u met verdriet. 363
| | | |
't Gedencktme noch hoe zeer ick u dat stuck ontried.
365
My dunckt ick zie hem noch erbarmelijck staen smeecken
Zijn broeders, die niet eens hem wilden hooren spreecken.
God heeft zijn stem verhoort, dat druckt ons nu zoo fel.
Berispen is geen kunst, zoo ghy u zelven wel
Beziet, ghy zult u meê om uw gebreken schaemen.
370
Wat mompelt ghy aldus in 't heimelijck te zaemen?
Wy roemen Syrien, een land dat hoogh geacht
De woonplaets heeft geweest van vaders oud geslacht,
Den nagebuur bekent, door zijne vrome daeden,
Daer groote vorsten zelfs in vast verbond meê traden,
375
En wiens oprechtigheid en deughd al 't land verbreit 375
Dat tusschen den Eufraet en de Iordane leit. 376
Maer 't volleght altijd niet dat juist de kinders bloeien 377
En komen in de deughd der oudren op te groeien.
't Gebeurt wel dat de geen die van den vromen quam 379
380
Door schelmery ontaerd van zijnen eersten stam.
O teere spruit van onzen bloede,
Nu in uw bloem en eerste vreughd,
Hoe ongeluckigh is uw jeughd
En jongkheid, die niet eens bevroede
385
In welcke rampen datze leit
Gedompelt. Aengenaeme kaecken, 386
Zoo zoet en liefelijck in 't blaecken, 387
Als purper over melck gespreit:
Gelijck de roos begint t'ontluicken.
390
O glinstrigh hair, dat goud verdooft, 390
Waer in een luchje speelt om 't hoofd, 391
Voor hoe veel slagen zultghe duicken: 392
Of zoo ghy 't leven noch behoud,
| | | |
Hoe diep en naer leght ghy gevangen,
395
Met duisternis en schrick behangen: 395
Of in wat land, in wiens gewouwt 396
Vervoertmen u uit vaders oogen,
En van uw' broedren alzoo wijd
In slaverny. Helaes! ghy zijt
400
Tot dit verdriet niet opgetogen: 400
Ghy die van oudren werd geteelt,
Daer koningen zich meê verbonden.
Och vader zal te geene stonden
Meer aenzien, hoe ghy loopt en speelt 404
405
Langs 't huis, gedost met bonte vellen.
Ghy zult, wanneer wy zijn vermoeit
Van 't weiden, als de hitte groeit,
En in het Zuiden ons koomt quellen,
Niet met den middaghskost, als eer,
410
Van huis afkomen aengesprongen;
En mooghlijck zullen quade tongen,
Die allesins doch zijn, u weer 412
Een' lack opwerpen, daer u, arme 413
En vreemdling, niemants hulp bescharme.
415
Ick prijs u datghe mint uw' naesten bloedverwant.
De menschen scheelen veel in zeden. Yeder land
Dat heeft zijn eige wet, na wil der heerschappyen,
Of na zulx d'oirbaer van de plaets en 't volck kan lyen: 418
Dees wet heeft alzins plaets, die niet en word gesneen 419
420
In cedren hout, metael, of gladden marmersteen,
Maer zelf in 't harte staet met eige hand geschreven
Van hem, die alle ding zijn' oirsprong heeft gegeven. 422
Wie deze niet en kent en kent zich zelven niet.
Zelf 't wildste dier bemint, als 't zijns gelijcken ziet.
425
Ghy zoud ons op ons zeer niet beter kunnen raecken. 425
Maer zie de landvooghd koomt, die al 't bewint der zaecken
Van 't Rijck heeft, uit zijn huis, met lijfwacht om zich heen.
Wat raed nu, om geloof te krijgen by de geen',
| | | |
Die 't aengetegen stuck voor vast en zeker achten?
430
Bekent men 't, wat gena is dan voor ons te wachten?
De wroeging van 't verleen mijn zinnen zoo verdooft
Dat ick versuf, en zie bestorven om mijn hoofd. 432
RAMSES. IOSEF. IUDAS.
't Gaet wel. Ten leste werd de rechte man gevonden.
By dezen, dienghe dus geboeit ziet en gebonden,
435
Werd d'offerkop ontdeckt. Ick nam dien eenen meê.
Zijn broeders volghden hem, die vast hun hartewee 436
Betuigen, en vol drucks aldus hun kleedren reeten. 437
Verblinde menschen, hoe, wat durft ghy u vermeeten?
Wat baetzucht heeft u doch tot zulck een stuck vervoert?
440
En kentghe my niet meer, die van Gods geest geroert
Al wat verborgen is weet aen den dagh te bringen,
En door en door versta den grond van alle dingen?
Grootmoedighste van 't Rijck, de tweede aen Faroos kroon, 443
Wat zullen wy (op dat men deze daed verschoon)
445
Die met geboge knien voor u op d'aerde leggen,
Tot ons verdadiging en aller onschuld zeggen? 446
Met wat getuigen ons beschermen, die alree
Zijn overtuight van hem, die zit in Godes steê? 448
Maer ghy die volcken toomt, betoom en laet doch vallen
450
Vw groote hevigheid, het zwaerste stuck van allen, 450
Noch wil niet al het geen ghy wel vermooght en kunt.
Bescherm ons leven doch, dat ghy ons hebt gegunt
En redde uit honger: red het weder na ons wenschen. 453
Een zaeck verheft tot Goon de sterffelijcke menschen; 454
455
Dat 's op te helpen hen, die slibberden op 't glad. 455
Maeck slaeven, niet alleen dien dezen beker had, 456
Maer oock zijn vijf paer broers, die zich dees straf getroosten.
't Was eer 't gebruick en noch by veelen in het oosten, 458
| | | |
Dat straffe niet alleen de booswicht en ontfing,
460
Maer over ouders, broers, en over kinders ging,
En in een zelve schuld vijf heele huizen raeckten, 461
Om stucken, daerze zich noit schuldigh aen en maeckten: 462
Maer zedert dat my hier dit ampt werd opgeleght,
Zoo bloeide in Faroos Rijck al heel een ander Recht,
465
Een Recht dat eeuwighlijck zijn' adem op moet haelen. 465
Elck zondight maer voor zich. De schrick en gaet de paelen 466
Der misdaed niet voorby: al wie misdoet die boet.
Wie op de misdaed nu gegrepen is, die moet 468
Mijn eigen slave zijn. Dat d'andren vry van vlecken
470
Na hunnen vader vry, die vast verlangt, vertrecken. 470
Hoewel ick, om den glans van uwe majesteit
(Den koning zelf gelijck) en ons gelegentheid, 472
Niet spreecken durf; kunt ghy bedwingen uwen tooren,
Zoo bid ick, dat ghy u verwaerdight aen te hooren
475
Genadigh slechs zoo veel (doch 't geen in dit geval
Genoegh tot bidden is) ick arrem mensch u zal 475-476
Verhaelen. D'eerste reis, dat wy gebroeders t'zaemen
Van hongers nood geparst alhier om voorraed quamen,
Berichte ick u, doen ghy verhoorde ons allegaer: 479
480
Wy waren alle zoons van een' stockouden vaêr,
Die verre boven 't peil van 't menschelijcke leven,
In zijnen ouderdom zoo lang was overbleven, 482
Dat, boven ons tien zoons, hy noch een' andren had,
Die in de bloem der jeughd zijn lust was en zijn schat,
485
Om dat die schier in 't end zijns levens werd geboren;
En noch een eenigh kind, geteelt by een verkoren
En lieve moeder, doen noch onlangs overleen,
Waer by hy noch een' zoon gewonnen had voorheen,
Ghy woud dat wy tot u dien jongen brengen zouden,
490
Op dat hy in uw maght en gunst moght zijn gehouden. 490
Daer tegens zeiden wy, maer 't was vergeefsche praet:
Dat een gewisse dood afknippen zou den draed 492
Van vaders leven, quam hy van dat pand te scheiden:
| | | |
Want ghy en woud, zoo wy hem zelf niet voor u leidden,
495
Ons hooren nochte zien. Dit was een bitter woord
Voor dezen ouden stock; die alzoo ras hy 't hoort 496
Niet spreecken kon: men kon hem in zijn traenen wasschen.
Het grijs Godvruchtigh hair begruisde hy met asschen 498
En slijck, en zagh'er zwart bekrozen uit een wijl. 499
500
Doen nu al 't graen, het welck gebrogt werd van den Nijl,
Verteert was, en wy vast malkandren bang aenkeecken, 501
Vermits de voorraed schier verteert begon t'ontbreecken;
Belaste d'oude man ons wederom om graen
Te reizen na dit Rijck: maer wy daer tegens aen
505
Verhaelden uw bevel, het welck men moest betrachten,
En dat, indien wy niet den jongen mede bragten,
Geen kooren meer voor ons ten beste was. Daer na 507
Begon de droeve man: mijn trouwe wederga,
Mijn Rachel baerde my twee zoonen, van die beide
510
Was 't d'oudste, die helaes! van mijne zijde scheide,
En dien ick zedert noit en zagh, noch nimmermeer
En dencke weer te zien: die leider noch zoo teer 512
Van een verslindend dier verscheurt is en verslonden,
Gelijck wy trouwen doen uit uwen mond verstonden. 514
515
Indien ghy nu den jongste oock van mijn' oogen ruckt,
En het gebeurt dat hy al meê verongeluckt,
(Want dickmael word de mensch op 't spoedighst weghgenomen)
Wat zal my arm oud man al droefheid overkomen:
Van hartzeer uitgeteert, vol drucx, van 't leven schuw,
520
Zal ick ten grave gaen. Nu bid, nu smeeck ick u,
Om dezen grijzen man, nadien ghy oock voor dezen 521
Een' ouden vader had, zoo 't eenighzins magh wezen;
Ick bid u om zijn ziel, die na dit kind verlangt, 523
En nergens aen zoo zeer als aen 's kinds welvaert hangt,
525
En om zijn minste leed het zwacke lijf ontglipte; 525
O heiland van dit Rijck, behoeder van Egypte, 526
Gedoogh niet dat men u den dood des ouden wijt'.
Ick bid maeck my uw' slaef in plaets van hem. Ghy zijt
Verzekert grooter dienst van my als hem te trecken.
530
Zoo teer een kind zal slechs een last in huis verstrecken.
| | | |
Ick bleef by vader borgh, en ben voor hem verplicht. 531
Laet ick zoo trouweloos niet onder zijn gezicht 532
My laeten om mijn woord en mijn beloften maenen: 533
Dat hy, met zucht op zucht en biggelende traenen, 534
535
My niet bestraf, en ick, wanneer men in den schoot
Der aerde hem begraef, heet oirzaeck van zijn dood.
'k Geloof daer is wat aen, na dat ick heb vernomen, 537
Maer twijfel of het al op waerheid uit zou komen. 538
Wie lichtlijck borge blijft heeft licht berouw daer aen. 539
540
Men zal'er, als het past, wat nader acht op slaen.
Hoe groot is uw geluck, o Iosef, zoo ghy 't leven
Ontbeert, om datghe niet in druck zijt overbleven 542
Als wy, en zoo ghy leeft, om dat God zelf uw leet
Niet ongewroken laet, noch 't onrecht en vergeet.
545
Beoosten aen Egypten leit
Fenicien, alsins verbreit 546
Door twee noch nieuwe vonden, 547
Dat al de wijzen kibblen laet, 548
Of zy tot nadeel of tot baet
550
Der menschen dienen konden.
Taautas naem op wiecken zweeft, 551
Door 't geen het 't eerst gevonden heeft: 552
Op aerde in lucht en hemelkloot,
555
Die 't al verberght in zijnen schoot,
En al wat van 't ervaeren
Vernuft des menschen, 't welck den schat 556-57
Van 't groote ruim en 't Al bevat,
560
Dat beeld het al (o klaer beduid) 560
| | | |
Met twalef paeren lettren uit,
Maer 't zelve volleck nimmer stil,
(Of koorts, en dier, en krokodil, 564
565
Die toeleit op bederven, 565
Niet volcx genoegh verslonden) ging
Verzieren noch een zonderling 567
En mislijck slagh van sterven. 568
't Begon het schuimend pekelzout
570
Te ploegen met een hobblend hout,
Niet langs bekende kuste,
Maer diep in zee en veer van honck 572
Voor wind, en daer de Noordstar blonck
Te vaeren, waer 't zich luste. 574
575
Niet om uitheemschen met zijn stuur 575
Te haelen al het geen natuur,
Met luttel wel te vreden,
Vereischt, maer overlaen en vol
Van schat te brengen purpre wol,
En oock den groenen esmerald, 581
Die aen der fockren vingers bralt. 582
Vit goudzucht: dees vervloeckte toght, 584
585
(Die eerst ons leerde op stormen, nocht
Op wind of weer te passen, 586
En op een brosse en krancke kiel 587
Te wagen onze diere ziel) 588
Waer toe brengt zy de menschen!
590
Zy onderscheid geen goed van quaed.
De Godsdienst wijckt voor eige baet.
't Is roof al dat wy wenschen.
De vrybuit is de beste waer. 593
Men roofde 't wel van Gods autaer.
Doen d'aerdbey was zoo wellekoom, 596
| | | |
En sap van zelfgewassen boom 597
Doen al de wereld door een wet 599
600
Alleen den mensch was voorgezet, 600
Dat 's van geen quaed te weeten,
En yeder in eenvouwdigheid
En kuischeid leefde zonder kleid, 603
In stilligheid vergeeten. 604
605
Na dat het kleed geraeckte in zwang,
En d'aerde vruchten gaf door dwang, 606
Vergreepmen zich uit tooren. 607
De bloedverwantschap kon niet staen, 608
De broeder greep zijn' broeder aen,
610
Het maeghschap ging verloren. 610
Noch houd de stoutigheid geen' stand: 611
Maer d'aerde voelt haer ingewand
Men vind het stael en d'yzeraêr, 614
615
Die beter noit gevonden waer:
Men maeckt den vrede voeten. 616
't En bleef 'er niet by eene ziel,
Die door het scharpe lemmer viel. 618
Maer menighten van benden
620
Ia heele volcken vielen dick 620
Verslagen in een' oogenblick
Door 's oorelooghs ellenden:
En op den naem van weerparty
En oorloogh, nam de schelmery 623-24
625
Zoo toe in 't al verdelgen,
Dat d'aerde uit ongeduld verwoed 626
Verdaghvaerde al den zouten vloed, 627
En boven dat viel uit de lucht
630
Een andre zee, met een gerucht 630
| | | |
Gelijck de Nijl komt stuiven
Van 't hoogh geberght. Oock baete 't niet 632
Dat wijn geparst in backen vliet, 633
Vol schuims en sap van druiven.
635
De schaemte krijght een' krack alom.
Het kind bespot den ouderdom
Van 't vaderlijcke leven. 635-37
De maeghd den vader neefkens baert. 638
Wat heeft de wellust vuil van aerd
640
Bedacht en oock bedreven.
Maer ghy Egyptenaeren, nu
Verheugh ick my te recht met u
Wier boosheid dees doorluchte man
645
Zoo kort in toom houd als men kan,
Om ontucht te besnijden 646
Met strenge wetten, en ontzien, 647
Een spiegel streckt voor veele lien.
Het lustme hier te beiden,
650
Daer is wat wightighs op de baen: 650
My lust te zien hoe 't zal vergaen,
Eer datmen koom te scheiden.
|
vs. 309bedillen (nl. die wil) : kritiek uitoefenen op.
310ter nood: nu de nood dringt.
311ongeval: ongelukkig lot.
312opzicht: uiterlik, voorkomen.
313opgeteegen van optijgen: ten laste leggen (vgl. aengetegen in vs. 429).
316misverstand: vergissing.
317taelen na: onderzoek doen naar, navraag doen ( Mnl. Wdb. VIII, 52).
325karigh heeft de betekenis van ons: gierig; gierigh: hebzuchtig.
327aenroeren: ergens over spreken; dus: dat geld is van weinig belang.
338doortasten: doorzoeken, evenals doorgronden in vs. 341; gewissen: geweten.
342-343altijd niet: niet altijd; op de versche daed: vgl. op heterdaad.
345vergelden: straffen; lang gespaerde: lang straffeloos geblevene.
346De reuzen: de Enakskinderen (Genesis); moed: gemoed, neiging.
347de plas des hemels: de zondvloed.
349Naar hedendaagse interpunktie zou de komma achter golven wegblijven, want dit is het onderwerp van overvlogen.
350De bewoners van Sodom en Gomorra (vgl. vs. 355-357).
353een gebouw: de toren van Babel.
354Gesteurt: bij de bouw verhinderd.
357om laegh gestegen: stijgen heeft hier de oude, ruimere betekenis van: gaan.
360grondeloose kuil: de put waarin Jozef geworpen was.
362vernoegen: bevrediging; gading hebben: lust, begeerte hebben.
375oprechtigheid: zie bij vs. 241.
376Eufraet: accent op de tweede silbe.
377altijd niet: zie bij vs. 342; juist: overeenkomstig de verwachting.
379van den vromen quam: van rechtschapen ouders afstamde (3de nv. meerv.)
386Aangenaem: bekoorlik, liefelik.
387blaecken: oorspr. gloeien, hier van de blos gezegd.
390verdooft: in glans overtreft.
391De bedoeling is: dat door de winden gaarne gestreeld wordt (Lat. deliciae lenibus auris).
392duicken: moeten bukken.
395door een schrikwekkende duisternis omgeven.
404loopt en speelt: loopt te spelen.
412allesins: overal (vgl. alzins in vs. 419).
413lack: smet; worpen: Hollandse bijvorm van werpen; evenzo bescharmen naast beschermen.
418d'oirbaer: het nut, het welzijn.
419heeft plaets: geldt, wordt erkend.
425op ons zeer raecken: een gevoelige plek treffen, smartelike gedachten wekken (Lat. ipsos dolores tangis).
432bestorven om mijn hoofd: bleek in het gelaat
437reeten: verl. tijd van rijten: verscheuren (als teken van rouw).
443grootmoedigh: edelmoedig, verheven; de tweede aen: die het naast staat bij, dus: op één na de hoogste in het rijk.
446onschuld: verontschuldiging.
448overtuight van: schuldig verklaard door Pharao, als 't ware de plaatsvervanger Gods op aarde.
450hevigheid: verbittering; het zwaerste stuck van allen: wat u allermoeielikst zal vallen.
453uit honger: van de hongersnood.
455slibberen: uitglijden, d.w.z. voor de verleiding bezwijken.
458eer... en noch: vroeger en nog tegenwoordig.
461huizen: families, geslachten.
465zijn' adem ophaelen: in leven, in stand blijven; moet: moge.
466De schrick: (d.i. de schrikwekkende straf) blijft beperkt tot de misdadiger ( paelen: grenzen).
468gegrepen op: betrapt op.
472ons gelegentheid: de toestand waarin wij verkeren.
475-476't geen genoegh tot bidden is: woordelike vertaling van: quod ad preces satis est, waarmee bedoeld zal zijn: meer dan dat zal ik u niet vragen.
479verhooren: ondervragen.
482overbleven: in leven gebleven (vgl. vs. 542).
490opdat hij uw bescherming en genegenheid zou genieten.
492den draed afknippen: beeld ontleend aan de oudheid (de Parcen).
498begruisen: eigenl. met stof ( gruis) bevuilen.
499bekrozen: bevuild; bemorst (van bekruizen: vgl. Hiervsalem verwoest, vs. 334).
507ten beste: beschikbaar.
514trouwen doen: inderdaad toen.
525En die (nl. de ziel) om het minste leed, zijn kind aangedaan, aan het zwakke lichaam zou ontglippen, d.w.z. het minste leed zou oorzaak worden van vaders dood.
531ben voor hem verplicht: heb voor zijn behoud ingestaan ( verplicht: verbonden).
532onder zijn gezicht: voor zijn aangezicht.
533maenen om: herinneren aan.
534Dat: opdat, gevolgd door de conjunctief: bestraf.
537daer is wat aen: daar is wat van waar; na dat: volgens hetgeen.
538op waerheid uitkomen: waarheid zou blijken te zijn.
539daer aen: daarna, later.
542overbleven: vgl. bij vs. 482.
546alsins verbreit: naar alle zijden bekend geworden.
547nieuwe vonden: vondsten nl. van het letterschrift en de scheepvaart.
548kibblen: twisten (minder familiaar klinkend dan nu).
551Taäutas is de Latijnse naam van Thaut of Thot, de godheid der Pheniciërs, als uitvinder der wetenschappen vereerd.
552het: kan, evenals dat (vs. 548) op Fenicien slaan. De verandering in hy, die Unger voorstelde, is dus overbodig.
556-57ervaeren vernuft: beproefd verstand; 558 dat kennis van het rijke Heelal bevat.
560klaer beduid: voortreffelike (heldere) aanduiding, verklaring (vgl. Mnl. bediet).
TEKSTKRITIEK: vs. 576-577, de komma's zijn, naar de latere druk, ingevoegd.
567Verzieren: verzinnen, bedenken.
568mislijck slagh: vreemd soort.
574zich: het reflexief is hier ten onrechte gebruikt in plaats van hem.
575uitheemschen (Datief); stuur: schip.
582focker: rijkaard (in geringschattende zin); eig.: rijke koopman, naar het bekende geslacht Fugger; brallen: pronken.
587bros: broos, breekbaar; kranck: zwak.
588diere ziel: kostbaar leven.
593vrybuit: geroofd goed (vgl. vrijbuiter).
596aerdbey: in ruime zin: aardvrucht.
597zelfgewassen: in 't wild gegroeid.
598leckernyen: met niet uitgesproken n om het rijm? Men verwacht hier namelik een enkelvoudig woord.
599al de wereld door: behoort bij elkaar; één (met accent).
600voorgezet: voorgeschreven, gesteld.
603kleid: met Brabants-Hollandse ei naast ee (vgl. 605).
604in eenzaamheid een vergeten leven leidde.
606door dwang: door bebouwing.
607tooren: vijandelike stemming.
608kon niet staen: hield geen stand, bleek geen band te zijn.
610maeghschap: de familiebanden.
611stoutigheid: vermetelheid.
614yzeraêr: ader, laag van ijzererts.
616Men doet de vrede wegvluchten.
620dick: vaak; of: in dichte drommen ( Ned. Wdb. III, 2618).
623-24op den naem van: zich verschuilende achter; weerparty en oorloogh: oorlogvoerende partij.
626uit ongeduld: het niet langer kunnende verdragen.
627verdaghvaerden: oproepen.
630een andre zee: de plasregen die veertig dagen en nachten viel ( Genesis VII, 12).
632Oock baete 't niet: het bracht de mensheid geen voordeel.
633Vgl. Genesis IX, 20: En Noach begon de aardbodem te bearbeiden en plantte een wijngaard.
635-37De bespotting van Noach's dronkenschap ( Genesis IX, 22).
638neefkens: nakomelingen. Zie het verhaal van Lot en zijn dochters ( Genesis XIX, 30-38).
646om tuchteloosheid te weren ( besnijden: besnoeien).
647en ontzien: en, met ontzag bejegend, tot voorbeeld strekt.
650daar gaat iets belangrijks gebeuren (Lat.: magna res coepta est).
|
|
vorige