Joost van den Vondel, De werken van Vondel. Deel 5. 1645-1656

De werken van Vondel. Deel 5. 1645-1656

editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius

bron: J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931

verantwoording

inhoudsopgave

doorzoek de hele tekst

downloads

DBNL vignet



[p. 342]

Het vyfde bedryf. LANTSKROON. ADELAERT. VRERICK. Lantskroon: 1695 Wy naecken d'offerplaets: helaes, men kan niet spader.vs. 1695 Mijn waerde zoon, vergeef, vergeef het uwen vader, Die, als zijn eigen kint, u opvoedde in zijn huis, Dat hy, geperst door noot, en schricklijck lantgedruis,1698 Het onverzoenbaer recht des Zoendaghs niet kan schorten.1699 1700 Godtvruchtigheit verbiet de Godtheit te verkorten:1700 Medoogenheit gebiet dat ick uw leven spaer'. Wat voelt mijn geest een' strijt! o wreet verzoenaltaer, O zode, durftghe wel het bloet der Goden lecken, Daer lindeschaduwen oock spin en padden decken?1704 1705 En zal dit heiligh root besprengklen 't groene bedt, Dat noit met zulk een bloet gevlackt wert, en besmet?1706 Wat raet, mijn kint? De zon van uwe jeught aen 't blincken, En naulix opgegaen, begint in 't gras te zincken, Als d'andre zon in duin: maer dees keert morgen weêr; 1710 Het licht van uwe jeught en jongkheit nimmermeer.1709-10 Adelaert: Mijn vader, langer niet mijn vader in dit leven, Ghy hebt uw eigendom de Godtheit zelf gegeven, En ick mijn zelven gansch vereert aen 't algemeen;1713 Benijme niet dien krans, een lot, dat ieder een 1715 Niet toevalt. Laetme gaen den schutter zelf verrassen.1715 Rechtschapen karel past op dootshooft noch grimmassen1716 Van grijns of schors des doots, die kinders hier vervaert.1717 Geluckigh sterft hy, die zijn doot met eere paert.1718 Vrerick: Nu hoor ick Waerandier noch leven in den zone, 1720 En ken hem in zijn kroost. Dat vader Pan u kroone,1720
[p. 343]
Die uwen vader volght in moedigheit en deught.1721 'k Geloof zijn assche springt en huppelt nu van vreught; Indien de beenders noch, in hun geruste stoelen,1723 Zich moeien met ons lot, en iet van 't weereltsch voelen.1724 1725 Hy scheide met dit woort, van Koenraets arm gestut:1725 Ick leefde minst voor my, en sterf om 's anders nut. Ga hene, groet dien helt: vertel hem d'ongelucken, Die, na zijn ongeluck, niet lieten ons te drucken. Lantskroon: Mijn zoon, indien u noch iet weereltsch quelt, en smart, 1730 Ontdeck my voor het leste al wat 'er leit op 't hart. De Hemel blijve op ons in eeuwigheit verbolgen, Indien wy uw verzoeck en jongsten wil niet volgen.1732 Adelaert: Ick heb een bede op u, en twijfel 'er niet aen1733 Zy wort gewilligh van u beide toegestaen 1735 Aen een', die gaerne sterft, en vrolijcker zal sterven, Indien hy na zijn doot 't beloofde magh verwerven. Vrerick: De lantkappel, de beeck, de lindeboom, de lucht, Het velt, het stomme vee, de vogel in zijn vlught Getuige van uw bede, en 't geen wy u beloven. Lantskroon: 1740 De donder sla het ooft met vlaegh op vlaegh van boven; De hagel sla met kracht den bloessem op den boom, Houdt elck van ons u dit niet eerelijck en vroom.1742 Vrerick: De koe ga grazeloos en dor en mager quijnen;1743 De vogel schuwe ons lucht; de duin verjaegh de knijnen;1744 1745 De visscher vange en vissch' gedurigh achter 't net;1745 Indien men dezen eedt niet nakome, als een wet. Adelaert: Houdt op, ick ben gerust, en zonder eedt te vrede. Uw woort is my genoegh: oock wil ick met geen bede, Die hooger dan de maght, en boven reden ga,1749 1750 Belasten eenigh mensch, noch moeien tot zijn scha.1750
[p. 344]
Ghy, vader, weet het wel, en d'omgelege dorpen En duinen, hoe ick 't oogh zoo vierigh had geworpen1752 Op schoone Hageroos; hoe d'ongelegen tijt1753 En twist my dit geluck misgunt hebbe en benijt.1754 1755 Zy blijve nietemin onschuldigh, onbesproken.1755 De min is keur, geen dwang. Het werde niet gewroken1756 Aen iemant, die mijn woort ter quader trouwe hiel.1757 'k Verzoeck alleen op u, indien het zoo geviel,1758 Dat deze schoone bloem oock maeght quaem t'overlijden,1759 1760 (Zy leve na mijn doot) ghy woudt mijn grafsteê wijden Met zulck een zuiver lijck, en onder eenen zerck1761 Haer zincken in mijn graf, met dit gedicht, en merck:1762 Hier sluimert Hageroos, by Adelaert gezoncken:1763 Haer koudt gebeente kan zijn assche noch ontvoncken. Lantskroon: 1765 Ick zweer, zoo dat gebeure, en hou het voor gewis, Een staetsi zal haer lijck, gelijckze waerdigh is,1766 Gebeuren, langs den wegh, bestroit met groene meien, En palm en lauwerier; ick zelf de baer geleien,1767-68 En volgen hangends hoofts, en storten overluit1769 1770 Mijn' zegen over uwe en hare beenders uit. Vrerick: Een ieder wil zijn gunst aen zulck een staetsi schencken;1771 Geen huisman dan zijn vee in sloot of beke drencken; Geen koe zal haren mont eens zetten aen het gras; Dat treure, als of zijn groen verslenst verstorven was.1774 1775 Men zal uw' zerck rontom beplanten met cypressen, En wenschen datze in 't graf uw minnevier magh lesschen.1776 Adelaert: Mijn vader, laet ick u omhelzen met een' kus. Lantskroon: Mijn zoon, dat geene doot d'oprechte liefde blussch', Waermede ick u, een wees, uit vaderlijck ontfarmen,
[p. 345]
1780 Ontfing in mijnen schoot, en druckte met deze armen Zoo hartlijck aen mijn hart, het welck benauwt, alree Dien wilden pijl gevoelt. O smert! o hartewee! Adelaert: De Goden loonen u al 't goet, aen my bewezen; Schep moedt: rechtschapenheit behoort geen' pijl te vreezen. Vrerick: 1785 Dat ick u mede omarme, o roem van Leeuwendael! Ga rustigh hene: sta zoo pal, gelijck een pael.1786 Uw vromicheit zal doot, en boogh, en pijl vervaren.1787 Adelaert: Dat u de Goden lang tot nut der menschen sparen. Ontslame: laet ick my vernedren op mijn knien,1789 1790 En voor de lantkappel noch d'uiterste eere biên De Godtheit, die my wacht ten offer, haer beschoren.1791 O vader Pan, ben ick uit 's Woudtgodts stam geboren, En eerde ick altijt vroom de Godtheên van de jaght, Van acker, bosch, en vee, en wat men heiligh acht, 1795 Zoo laet u door mijn doot voor 't lest genadigh stillen:1795 Verbie zulck offeren, dit jaerlijcks menschespillen; Een bloetwet al te zwaer. Vermorwt u 's volcks geklagh, Zoo geef dat Leeuwendael eens adem scheppen magh. Hier op neem 't offer aen, dat wy u heden schencken. Vrerick: 1800 't Gaet wel, de Godtheit schijnt u gunstigh toe te wencken.1800 Adelaert: Nu entlijck ree gestaen voor 't outer van den boom.1801 Waer blijft de Wildeman? ick wacht hem, dat hy koom'. Ay, vader Lantskroon, ay, wat keert ghy 't hooft ter zijde? Wat schroomt ghy het geluck, dat my fortuin benijde,1804 1805 En weigerde al te lang, t'aenschouwen? Keer u om. Zoo tart mijn hart den pijl, en heet hem wellekom.1806 De Wildeman genaeckt: zijn schreden zijn niet verre. Ick zaegh mijn heil voltoit, zoo nu mijn morgenstarre, Mijn lieve Hageroos hier tegenwoordigh stont, 1810 En my gewaerdighde mijn' geest met haren mont1810
[p. 346]
Te vangen, als de ziel ter hartewonde uit zal vaeren,1811 Noch root en warm van bloet, van bloet, het welck ick gaeren Ten besten geve, indien ick in haer gunste sterf.1813 WILDEMAN. Hier is de Wildeman, de Lantplaegh, het bederf1814 1815 Der wrevelmoedigen, die d'Ackergoôn onteeren.1815 Hy liet zich van geen' Reus noch Herkules braveeren,1816 Van Moor, noch Polyfeem, noch hallef man en paert,1817 Noch menschevreters, die afgrijslijck wilt van aert, Gebogen voor zijn' boogh en knodts, zich lieten binden. 1820 Hy groeit in menschejaght, en rooven, en verslinden,1820 En stapt waer hem de wraeck der Goden henedrijft. Het gelt nu Leeuwendael, dat noch krackeelen blijft.1822 Waerachtigh dat's het wit, het welck ons past te raecken.1823 Sta vast, dit horenpunt zal door de ribben kraecken.1824 1825 Daer leit het quastigh hout, ons knodts, zoo lang in 't gras.1825 Nu stijgh dien heuvel op, en mick, en schiet hem ras. Welaen, mijn fixe boogh, ghy hebtme noit bezweecken;1827 Mijn wollefspees, te taey in 't recken om te breecken, Gedoogh dat ick u spann' veel stijver dan voorheen. 1830 Nu op den nagel eerst de scherpheit van het been Des pijls aldus geproeft: het noodighste moet voorgaen, Nu aengeleit: sta vast: sta vast, dat zal 'er doorgaen. HAGEROOS. ADELAERT. VRERICK. WILDEMAN. Hageroos: Maer allereerst door my. De Wilde treff' mijn hart, Dat uwent halve koen den strengen moortboogh tart.1834 1835 Mijn lief, mijn Adelaert, omhels my eens voor 't leste: Uw trouw verplichte my: nu geef ick 't lijf ten beste,1836 En trede in uwe plaets. Wat toeft de Wildeman? Geen schooner wit dan dit. Dat hij den moortboogh spann' En aenlegge op mijn borst. Schiet toe, schiet toe, ghy rover. Adelaert: 1840 Och Hageroos, mijn bloem, mijn troost, wat komt u over?1840
[p. 347]
Vrerick: Wat razerny is dit? wat dolheit komt u aen?1841 Vertreck, ick ly het niet. Hageroos: Hoe kan ick schooner staen? Zoo moet een lief haer lief beschutten, en beschermen. Zoo sterfze, wel getroost en vrolijck, in liefs armen. Adelaert: 1845 Ghy sterven? neen gewis. Dat ghy uw leven spilt1845 Voor 't mijn, en uwe borst my diene voor een' schilt; Ick ly het niet: vertreck, vertreck, mijn uitverkoren. De Goden eischen my, ten zoen van hunnen toren. Hageroos: De Goden wraecken my, zoo 't offer hun mishaeght.1849 Vrerick: 1850 Hier wort een jongelingk vereischt, en geene maeght. Hageroos: Welaen, zoo laet een pijl dan twee gelieven paren,1851 En recht door mijne borst in 's minners boezem varen,1852 En hechten hart aen hart, en lijf aen lijf te hoop,1853 Zoo paren minnaers best: men leit geen' vaster knoop.1854 Wildeman: 1855 Dat gelt dan man en wijf: ick zweer het by den vader.1855 Vrerick: Vertreck, mijn kint, hy schiet, hy schiet u bey te gader. Hageroos: Schiet toe, ghy Wildeman, schiet toe: schiet toe: geen noot. Al wie uit liefde sterft, die sterft de zoetste doot. Adelaert: Hou op, o Wildeman. o Hageroos, mijn leven. Hageroos: 1860 Doorschiet mijn' boezem eerst.1860 Wildeman: Ghy zult er beide kleven. Ick ken noch maeght, noch knecht, wie achter staat, of voor.1861 De boogh en pijl zijn blint. Dat kost, dat gaet 'er door.1862
[p. 348]
PAN. Hou op, o Wildeman: gehoorzaem ons geboden: Ontspan den wilden boogh; nu mickt ghy naer ons hart. 1865 Het huwlijck van een paer, geteelt uit Ackergoden, Vereenigh' Leeuwendael, na zoo veel twist en smert. VRERICK. LANTSKROON. Vrerick: Gelooft zy vader Pan, bezorger van ons allen.1867 Hoe staet de Wildeman? de moedt begint te vallen: Hy treckt de schouders op, en schudt zijn hooft, noch warm 1870 Van toren. Hy bedaert, en schort met zijnen arm1870 En ocksel vast de knodts, en deist, niet zonder stenen.1871 Zoo druipt een suffer af, die tusschen zijne beenen1872 Den staert vast intreckt, als een dogh, hem veel te sterck,1873 By d'ooren heeft geschudt, gebeten uit het perck.1874 Lantskroon: 1875 Gelooft zy vader Pan, bezorger van ons allen. Men offre hem geen koe, noch kalf, maer heele stallen. Hy toomt den Wildeman, verschoont het vrome bloet,1877 Uit 's Woudtgodts struick geteelt. O Leeuwendael, schep moedt,1878 Vrerick: Maer zie dit vrolijck paer elckandere nu kussen, 1880 En vryen, mont aen mont: wy hangen ondertusschen Om d'uitspraeck van Godt Pan in twijfel. Hoe? wat is1880-81 Het hart van Pan? wie melt ons dees geheimenis?1882 Wat paer, uit Ackergoôn, en goddelijcken bloede, Vereenight Leeuwendael? naerdien men noit bevroedde1884 1885 Waer Vredegunt belandde, of van een kint gelagh;1885 Het eenigh, daer de hoop van Duinrijcks stam op zagh.1886 'k Geloof Velleede zou 't Orakel niet ontvouwen.1887 KOMMERYN. VOLCKAERT. VRERICK. LANTSKROON. Kommeryn: Ick koom ter goeder tijt uit andere landouwen,1888 Naerdien ick spreken hoor van onze Vredegunt.
[p. 349]
Vrerick: 1890 Wat zegtghe, bestemoêr?1890 Kommeryn: Met oorlof, Heemraet, kunt Ghy my berichten of de vondeling magh leven? Is Volckaert niet uw naem? Volckaert: Het zy zoo, dat 's om 't even.1892 Wat leit u aen mijn' naem? men noemtme zoo van outs.1893 Kommeryn: My dunckt ick kende u eer, en ken u noch, Godt woud's.1894 1895 Berichtme toch van 't kint, dat iemant in de heggen, Op uwe hofstede, eer te vondeling liet leggen.1896 Vrerick: Hoe moeder? kent ghy dat? en zijn gelegenheit?1897 Of schort het u in 't hooft? Kommeryn; Geen mensch kan u bescheit1898 Van zijn geboortelot, en staet, en oudren geven 1900 Als ick. Vrerick: Hoe komtghe hier? Kommeryn: Den Rijnstroom afgedreven, Uit eenen hoeck, daer oock de tweedraght op de been, De rust versteurt; en 's nachts my Vredegunt verscheen,1901-2 En riep: vertreck, eer u hier nieuwe ellenden drucken. Bezoeck ons out gewest, het zal u daer gelucken.1904 1905 Hoe heeft my d'ouderdom verandert, en mijn buurt? Volckaert: 'k Vertrouw de hemel heeft haer herwaert aen gestuurt.1906 Ick ken dit aengezicht: ick bidde u hoortze spreken.1907 Lantskroon: Heeft iemant van ons vleck erglistigh dit besteken?1908 Zie voor u, bestemoêr, en stel ons niet te leur1909 1910 Met logentael, of droom: ghy staet hier voor de deur Der lantkappelle, en kunt de Godtheit niet bedriegen.
[p. 350]
Kommerijn: Laet andren vry haer tong verhuren om te liegen, Te beuzelen by 't volck, dat gaerne wort gestreelt:1913 't Is mijn gewoonte niet; hoezeer ick ben misdeelt 1915 Van 't avontuur, dat my, van have en man versteken,1915 Zoo lang heeft omgesolt in onbekende streken.1916 Vrerick: Ghy geeft uw zeggen schijn van waerheit, en van reên:1917 Maer komt uw rede niet in alles overeen,1918 Zoo wil het haperen: men zal uw woorden wegen.1919 1920 Hoe is uw naem? Hoe is 't met uw fortuin gelegen?1920 Kommeryn: Mijn eigen rechte naem is Kommerijn, en stemt Geheel met mijn fortuin. Ick ben hier niet zoo vremt,1922 Of wert 'er opgevoedt, gewonnen, en geboren.1923 'k Heb bey mijn ouders vroegh, ocharm te vroegh! verloren.1924 1925 Het Leeuwendaelsch krackeel stont my te bijster duur,1925 Het koste goet en bloet, en leerde een weeuw hoe zuur Men aen zijn' nootdruft raeckt, daer luttel valt te winnen.1927 Ick zworf in ballingschap rontom, en kloeck aen 't spinnen,1928 Beholpme in eerbaerheit alleen, en onhertrouwt.1929 Vrerick: 1930 Zy zworf van deur tot deur, en komt hier arm en out, En brouwt, om wat genots, de waerheit met de leugen.1931 Heught u van ons krackeel?1932 Kommeryn: Wie kan dit beter heugen Dan my, die 't eeuwigh smert, dat dit krackeel ontstack,1933 Gelijck een vuile pest, en sloegh van dack in dack, 1935 Noch feller dan een brant, onmogelijck te blusschen? Men raeckte hantgemeen: de vroomste schoot 'er tusschen,1936 Die stercke Waerandier; (hij kreegh den naem van Helt Niet ydel, noch vergeefs) en Duinrijck zocht gewelt1938
[p. 351]
Te schutten, aen zijn zijde, en misverstant te scheiden;1939 1940 Maer lieten 'er den hals, dat menighten beschreiden.1940 D'oprechte Godelief verscheide op dit gerucht,1941 En Lantskroon nam het kint: maar Duinrijcks weeuw bevrucht, Ontvloot benaeuwt dien moort, en quam uit noot, in heggen1943 En duin, van eene vrucht, een dochter, te geleggen.1944 1945 Ick vlughte aen haere zijde, en tuige u waerze bleef.1945 Vrerick: Hoe hietze?1946 Kommeryn: Vredegunt. Vrerick: Dat Pan het u vergeef: Getuightghe nu een zaeck, wel twintigh jaer geleden?1947 Kommeryn: Ay Heerschap, steur u niet: dit heeft al meê zijn reden.1948 Volckaert: Zijt ghy met Vredegunt uit Leeuwendael gevlught? Kommeryn: 1950 Zoo waerlijck helpme Pan. Ick berghde zelf haer vrucht,1950 Toen zy in duin beviel, en storf met deze woorden: O minnemoêr, de haet zal zoecken te vermoorden1952 Door lagen of vergift de hoop van Duinrijcks struick,1953 Dit arm onnozel wicht; dies wil ick dat het duick',1954 1955 En schuile twintigh jaer, bedeckt voor vrient en mage. Dit zwoer ick haer, en ley het kint in uwe hage Te vondeling, heel vroegh, op eenen morgenstont. Vrerick: Ghy zorghde voor de vrucht, en niet voor Vredegont? Kommeryn: Die storf: ick hebze in duin en onder 't zant begraven, 1960 En vliedende den twist, verkoos een stille haven. Wat zou men doen? Ick schuwde ons lantplaegh, vol gevaers, En 't vleck, daer Koeman, och mijn man, gelijck een baers, Gekerft wiert met een mes, van Vechter, die smoordroncken,1963 Hem neêrley, daet hy zat, zoo stil, en niet beschoncken.1964
[p. 352]
1965 Och Koeman, och, hoe dick heb ick een' man ontzeit,1965 Mijn schorteldoecken nat, mijn oogen uitgeschreit?1966 Waer vont men oit een weeuw, zoo stil, en droef van harte, Als uwe Kommerijn, vol kommer, en vol smerte? Lantskroon: Maer wat verzekert ons van zulck een vondeling?1969 Kommeryn: 1970 De bloetroos op den arm, en Duinrijcks merrekring,1970 Die Vredegunt my schonck, om eeuwigh te bewaren: Nu komt hy wel te pas. Vrerick: Laet zien dien ring. Kommeryn: Zeer garen. Volckaert: Wat zienwe? Duinrijcks merck, een knijn in duin, een knijn. Dit komt op waerheit uit: hier liegt geen valsche schijn:1974 1975 't Verhael hangt hecht aen een: hier mangelt niet een schakel.1975 Vrerick: Nu kan ick Pan verstaen, en zie door zijn orakel1976 Den klaren dagh. Dit paer, uit Woudt-en-Veegodts bloet, Ontslaet ons Leeuwendael van jaerlijcksche offerboet.1978 Dees Maeght is 't hart van Pan, haer grootvaêr, en behoeder. Lantskroon: 1980 Koom herwaert, dochter, koom, omhels uw tweede moeder, Omhels nu Kommerijn, en onderstutze in noot. Z'ontvouwt ons uw geboorte, en berghde u in haer' schoot. Men hylicke Adelaert en Hageroos te gader.1983 Ick stel my heden in, gelijck een Vredevader,1984 1985 Op dat men haet en nijt, als in een graf, bedelf. De Noortzy blijf voortaen een VRIJHEIT op zich zelf,1986 Zijn' Heemraet onderdaen. Dat Volckaert daer regeere1987 Ten beste van het volck, en twist en onheil keere. Malkandren nu omhelst, en tot een vredepant1989 1990 Gezegent, en begroet, verwelkomt, hant aen hant: Dit paer geluck gewenscht, het bruiloftsliet gezongen,
[p. 353]
En met een rondendans eens in de boght gesprongen,1992 Ter eere van den Vrede, en onzen Vader Pan, Die in verlegenheit zijn kinders redden kan,1994 1995 Hen zegent, na den vloeck, en op der vromen bede, Door lanttwist baent den wegh tot rust, en PAIS en VREDE. REY VAN LEEUWENDALERS. 't Is bruiloft in de weide:1997 't Is bruiloft op het lant. Nu danst om deze beide, 2000 En huppelt hant aen hant, Om Hageroos en Adelaert, Door ongeveinsde min gepaert, Door reine liefde en trouw vergaert.2003 O zoete zachte bant. 2005 De Zuidt-en-Noortzy paren Zich in dit paer te hoop.2006 De tweedraght is vervaren:2007 Men leit een' vasten knoop. Men weet van lantkrackeel, noch nijt, 2010 Van wederwaerdigheit, noch spijt:2010 Men zoent, omarmt, bemint en vrijt. De Twist is op de loop. Wy zien de huisliên blijde,2013 En vrolijck, nu alree 2015 Vol hoops van wederzijde Krieoelen onder 't vee.2016 De Heemraet leit den Haet aen toom. De koeien geven melck en room. Het is al boter tot den boôm.2019 2020 Men zingt al PAIS en VRE. PAIS en VRE.	vs. 1695naecken: naderen. 1698geperst: gedrongen; lantgedruis: onrust, rumoer in het land. 1699schorten: tegenhouden. 1700verkorten: te kort doen, in zijn recht verkorten. 1704Daer: waar. 1706gevlackt: bezoedeld. 1709-10Dezelfde gedachte is in de vorige Rei uitgedrukt. 1713mijn (vorm uit de volkstaal, door V. in deze periode gewoonlik vermeden): mij; vereert: geschonken; 't algemeen: het algemene welzijn, de gemeenschap. 1715toevalt: ten deel valt. 1716Rechtschapen karel: een flink man; past op: geeft om; grimmassen: vertrokken gezichten. Blijkens de mm brengt V. dit woord in verband met grimmen. 1717grijns of schors: lelik afschrikwekkend uiterlik (vgl. 1682); vervaert: schrik aanjaagt. 1718zijn doot met eere paert: zich eervol met de dood verbindt, zich aan de dood overgeeft. 1720kroost: afstammeling, zoon. 1721moedigheit en deught: kloekmoedigheid en dapperheid. 1723geruste stoelen: rustige verblijfplaatsen. 1724moeien met: bekommeren om; iet: iets. 1725van: door. 1732volgen: inwilligen. 1733een bede op u: een verzoek aan u. 1742vroom: rechtschapen. 1743grazeloos: zonder gras. 1744duin: bij V. vrouwelik. 1745gedurigh: voortdurend; achter 't net: waar niets meer te vangen is. 1749Die onuitvoerbaar en onredelik is. 1750moeien: het lastig maken, bezwaren. 1752vierigh: vurig verlangend. 1753d'ongelegen tijt: de treurige tijdsomstandigheden. 1754benijt: niet gegund. 1755onschuldigh: ik geef haar niet de schuld; onbesproken: ik keur het niet in haar af, maak er haar geen verwijt van. 1756is keur: berust op vrije keuze; werde: tegenw. tijd: laat het niet gewroken worden. 1757iemant: nl. Hageroos; ter quader trouwe hiel: niet als oprecht gemeend beschouwde. 1758op: aan (vgl. 1733). 1759maeght: als maagd, ongetrouwd. 1761zuiver: rein, kuis. 1762zincken (bij V. ook causatief): doen dalen. dit gedicht, en merck: deze kenschetsende verzen. 1763gezoncken: neergelaten in het graf. 1766staetsi: plechtige uitvaart. 1767-68Gebeuren: ten deel vallen; meien, en palm en lauwerier: palmen lauwertakken. 1769hangends hoofts (oude absolute genitief): met hangend hoofd. 1771wil: zal. 1774verslenst: verlept. 1776lesschen: blussen. 1786rustigh: kloekmoedig, geestkrachtig. 1787vromicheit: onverschrokkenheid; vervaren: vrees aanjagen. 1789Ontslame: laat mij gaan; vernedren: verootmoedigen. 1791haer beschoren: voor haar beschikt, haar toegedacht. 1795voor 't lest: in deze laatste ogenblikken. 1800Hij meent een gunstiger gelaatsuitdrukking te lezen uit het beeld van Pan. 1801ree: gereed. 1804dat my fortuin benijde: dat het Lot mij niet vergunde (benijden wordt bij V. meermalen zwak vervoegd), nl. te sterven ten bate van het algemeen. 1806tart: trotseert. 1810gewaerdighde: de gunst verleende (vgl. vs. 190); mijn' geest: mijn ziel, die met de laatste adem ontweek, kussend op te vangen. 1811Volgens deze voorstelling zetelde de ziel eerst in het hart, dat met de pijl doorboord zou worden. 1813Ten besten geve: prijs zou geven; in haer gunste: door haar liefde begenadigd. 1814bederf: verderf. 1815wrevelmoedigen: snodaards. 1816van: door; braveeren: trotseren, overbluffen. 1817Polyfeem: vgl. vs. 1416; hallef man en paert: Kentaur. 1820groeit in: verheugt zich in, geniet van. 1822Het gelt: het is gemunt op. 1823wit: doel (vgl. 1838); ons past te raecken: wij moeten treffen. 1824horenpunt: pijl met hoornen punt. 1825quastigh: voorzien van kwasten, knoesten. 1827fixe: stevige bezweecken: in de steek gelaten (Ned. Wdb. II, 2521). 1834uwent halve: om uwent wille; koen: vastberaden. 1836verplichte my: verbond mij aan u (door de plicht van dankbaarheid). Nu geef ik mijn leven voor u prijs. 1840wat komt u over?: wat bezielt u, wat gaat ge beginnen? 1841komt u aen: overvalt u. 1845spilt: prijsgeeft. 1849Laat de Goden mij (als offer) niet aanvaarden, verwerpen (accent op Goden). 1851paren: verenigen. 1852varen: gaan. 1853te hoop: aaneen. 1854minnaers: geliefden; leit: legt. 1855Dat gelt: dit (schot) is dan bestemd voor. 1860kleven: blijven hangen, het leven verliezen (vgl. 1286). 1861Ick ken: ik maak geen onderscheid tussen; knecht: jongeling. 1862Dat kost: synoniem met: dat geldt: nu wordt het ernst (Ned. Wdb. IV, 1079). 1867bezorger: verzorger. 1870schort: ondersteunt. 1871vast: intussen; deist: gaat achteruit. 1872suffer: laffe hond (vgl. 1380). 1873vast: reeds. 1874Met het vorige vers hem aan te vullen; gebeten: door bijten verjaagd; perck: strijdperk. 1877het vrome bloet: de dappere afstammeling. 1878struick: stam. 1880-81vryen: liefkozen; hangen in twijfel: verkeren in onzekerheid; Om: betreffende. 1882Wie verklaart ons dat geheim? 1884naerdien: aangezien; bevroedde: te weten kwam. 1885gelagh: beviel. 1886op zagh: naar uitzag; waar de hoop op gevestigd was. 1887't Orakel ontvouwen: de orakelspreuk verklaren. 1888ter goeder tijt: op het juiste oogenblik; landouwen: streken. 1890bestemoêr: vrouwtje; Met oorlof: met uw vergunning, d.w.z. mag ik zo vrij zijn. 1892dat 's om 't even: dat doet er niet toe. 1893Wat leit u aen: wat is u gelegen aan, wat kan u schelen. 1894eer: vroeger; Godt woud's: uitroep: bij God, waarachtig! De oorspronkelijke betekenis (God beschikke het) werd sinds lang niet meer gevoeld. 1896eer: eertijds, indertijd. 1897dat: dat kind; zijn gelegenheit: de omstandigheden waarin het verkeerde, wat er mee gebeurd is. 1898bescheit: inlichtingen. 1901-2Nl. uit Duitsland, verdreven door de dertigjarige oorlog; op de been: aan de gang; Vredegunt, zie vs. 24. 1904het zal u gelucken: gij zult daar voorspoed hebben (Ned. Wdb. IV, 1302). 1906herwaert aen: hierheen. 1907hoortze spreken: laat ze uitspreken. 1908besteken: beraamd, dit listige plan in elkaar gezet. 1909Zie voor u: neem u in acht; ik waarschuw u. 1913beuzelen: onzinnige praatjes houden. 1915Van 't avontuur: door het lot; versteken: verstoken, beroofd. 1916omgesolt: doen rondzwerven (omsollen: heen en weer slingeren; Ned. Wdb. X, 556). 1917reên: redelikheid, waarschijnlikheid. 1918Maar als uw gegevens onderling niet overeenstemmen. 1919Zoo wil het haperen: dan zal het er slecht voor u uitzien (haperen: blijven steken); Ned. Wdb. V, 2134. 1920uw fortuin: uw lot, uw omstandigheden. 1922Haar naam wijst op ‘kommer’ (vgl. 1968); vremt: oude vorm naast vreemd. 1923Of: of ik. 1924ocharm: ach (oorspr.: och (ik) arme). 1925stont my duur: kwam mij duur te staan; te bijster: zeer. 1927nootdruft: levensonderhoud; daer: waar. 1928zworf: zwierf (vgl. beholp (1929) naast jonger: behielp, en storf (1951); rontom: overal heen; kloeck aen: ervaren in. 1929Beholpme: voorzag in mijn onderhoud. 1931brouwt: mengt; om wat genots: om er voordeel uit te trekken. 1932van ons krackeel: onze twisten. De bepaling met van kwam in de plaats van een oude genitief. 1933ontstack: ontbrandde. 1936vroomste: dapperste; schoot 'er tusschen: mengde zich in de strijd. 1938Niet ydel: niet ten onrechte. 1939schutten: afweren; misverstant: onenigheid, twist. 1940Het onderwerp zij is niet uitgedrukt; den hals: het leven. 1941oprechte: brave. Godelief was Waerandier's vrouw en Adelaert's moeder; verscheide: stierf; op dit gerucht: na die tijding. 1943benaeuwt: in haar angst; moort: moorddadige strijd. 1944geleggen: bevallen (vgl. 1885). 1945tuige: zal ik getuigen. 1946hiet: heette. 1947Accent op nu: Komt ge eerst nu met dat getuigenis? 1948steur u niet: word niet boos; al meê: ook al. 1950berghde: bracht in veiligheid. 1952minnemoêr: later verkort tot min. 1953struick: stam, geslacht. 1954duick': verborgen blijve. 1963van: door. 1964neêrley: doodstak. 1965ontzeit: (zijn aanzoek) afgeslagen. 1966schorteldoecken: later verkort tot schort: voorschoot. 1969wat verzekert ons: welke stellige bewijzen hebben wij. 1970Zie Inhoudt, r. 22 en 18. 1974Dit komt op waerheit uit: deze mededeling blijkt waar te zijn; liegt: bedriegt. 1975mangelt: ontbreekt. 1976verstaen: begrijpen. Ik zie nu licht in de duistere orakelspreuk. 1978offerboet: vgl. 1557. 1983hylicke (Noord-Hollandse vorm): verbinde door huwelik. 1984Ick stel my in: ik treed op, bied mij aan als (Ned. Wdb. VI, 1993). 1986Vrijheit: vrije staat (vgl. Inhoudt, r. 51). 1987onderdaen: onderdanig aan. 1989tot een vredepant: als een onderpand voor de vrede (nl. hun verbintenis). 1992boght: rondedans; in de boght gesprongen: hand aan hand een rondedans uitgevoerd (Ned. Wdb. III, 18). 1994verlegenheit: treurige omstandigheden. 1997Vgl. Geboortklock: vs. 671. 2003vergaert: (in huwelik) verbonden. 2006te hoop: bijeen (vgl. 1853). 2007vervaren: heengegaan. 2010wederwaerdigheit: tegenspoed; spijt: verdriet. 2013huisliên: boeren, landlieden. 2016Krioelen: oorspr.: zich in groten getale wemelend bewegen (Ned. Wdb. VIII, 281); in dit verband: ijverig bezig zijn, te midden van. 2019tot den boôm: tot de bodem. Bekende spreekwijze: het is alles even voorspoedig, even heerlik.

De werken van Vondel. Deel 5. 1645-1656

De werken van Vondel. Deel 5. 1645-1656

Het vyfde bedryf.