auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Het vyfde bedryf.
SABUD. BENAJAS.
Wie hoorde oit zulck een' storm, en zulcke donderslagen?
1720
Dat gruwzaem onweêr kon het stoutste hart vertsagen.
De heuvel dreunde, en al 't geberghte hier ontrent. vs. 1721
De blixem heeft altaer en mirtewout geschent. 1722
Hoe mengde zich het vier en weerlicht in die dampen?
Hoe blies een dwarrelwint de fackels en de lampen
1725
Al t'effens uit? Hoe koos het gansche Hof de vlught? 1725
Wat zagh men al gespoocks en oorlooghs in de lucht? 1726
De hemel stont in brant, en scheen alom te blaecken.
Dat huilen uit den gront, dat bulderen, dat kraecken
Verdoofde elcks ooren, en verbaesde ons, krack op krack. 1729
1730
Een ieder liep zijns weeghs, en koos een hol, of dack,
En wat men 't reedste vondt om dit gevaer t'ontschuilen. 1731
Die felle hagelbui sloegh vee en menschen builen,
De herders op het velt, de kudden in de wey.
De heuvels galmden luide op 't vreeslijck lantgeschrey.
1735
'k Geloof de steenrots gaept, van al 't gedruisch gereten.
Den Koning wert de kroon en krans van 't hooft gesmeten, 1736
De wieroock en het vat gekloncken uit de hant. 1737
Het schijnt of Godt vergramt, alree den wraeckboogh spant. 1738
Men neem het hoe men wil, dit kan geen heil beduiden.
| | | |
1740
De hemel scheurde, en schon het Noorden tegens 't Zuiden, 1740
Als heiren, tegens een verbittert, en gestoort. 1741
Men heeft tot driewerf toe een stadtgeschrey gehoort.
Hoe is de Cederbeeck met d'omgelege bronnen 1743
Naer heuren oirsprong toe verbaest te rugh geronnen, 1744
1745
Ja schichtigh uitgeschept, tot onder op den gront, 1745
Zoo dat men oock den visch op d'oevers leggen vondt! 1746
De maen verloor haer' glans, 't gestarrent zijnen luister.
De lucht betrock alom, en wert heel zwart, en duister.
De Koningin verstack zich diep in 't mirtewoudt.
1750
De Koning heeft zich naeu in een spelonck betrouwt, 1750
Alleen met drie of vier van d'allerfluckste gasten. 1751
Ick heb hem 't wieroockvat al bevende aen zien tasten,
En wit en bleeck van schrick besterven om zijn hooft. 1753
Hy had Mevrouwe alree een' outerdienst belooft,
1755
En kon niet weigeren, al zou 'er 't hart af wroegen, 1755
Na zoo veel wederstants, haer' yver te vernoegen. 1756
Hy tradt, gelijckghe zaeght, tot driemael toe te rugh.
Het ongewende paert wil over geene brugh,
En wederstreeft een wijl de roede, en scherpe sporen,
1760
In 't endt verstout het zich, en steeckt zijn hooft en ooren
Al brieschende in de lucht, en vlieght 'er overheen.
Ick zorgh dit onweêr spelt ons allerhande ween. 1762
Ghy zorreght noodeloos. Wat kan men hier uit ramen? 1763
| | | |
Dat zich de hemel schijnt des lasterstucks te schamen. 1764
1765
Het dondert overal de wijde weerelt door.
Aerdtbevinge, en gedruis, en storm gaen dickwils voor
Genaeckende ongeval, als voorboôn van Godts toren. 1767
Hy vreest te vroegh, die vreest eer 't onheil is geboren. 1768
Men maeck' zich zelven niet ellendigh voor den tijt.
1770
Hy vreest voorzichtigh, die d'aenstaende straf vermijt, 1770
De buien ziet te moet, en tijdigh weet te duicken. 1771
Wat element kan Godt daer boven niet gebruicken,
Tot straffe van den mensch, en 't menschelijck geslacht?
Ghy dient nu meer dan oit te waecken dezen nacht,
1775
Op dat de burgers niet den lusthof overvallen.
Ick ga met maght van volck den toegang naer de wallen 1776
Bezetten: zonder dat, de kerck en 't outer lagh
Ten gronde toe verdelght, voor 't kriecken van den dagh.
BODE. SABUD.
Hoe ben ick daer zoo stil, dat my geen schiltwacht hoorde,
1780
Drie muren afgegleên, met hulpe van de koorde, 1780
Om 't hof te melden hoe het binnen is gestelt?
Ghy komt ter goeder tijt hier buiten. Nu vermelt
Ons stadts gelegentheit. Hoe staet het daer geschoren? 1783
D'Aertspriester, om 't rumoer in zijn geboort te smoren,
1785
Quam binnen in der yl, en riep vast overluit: 1785
Mijn kinders, zijt gerust: het onheil is gestuit.
| | | |
De Koning hoort naer raet: wy zijn dien hoeck te boven, 1787
En gaen u voor, om Godt in 't hooge koor te loven,
T'ontsteecken op 't altaer een' danckbren offergeur. 1789
1790
Dat liep van straet in straet, en vloogh van deur tot deur.
Het onweêr van de stadt ging daetlijck op dat zeggen, 1791
Gelijck een zomervlaegh, en buy op 't water, leggen; 1792
D'Aertspriester en het volck naer onzen tempel toe;
Daer Arons Priesterdom, van bitter zuchten moe,
1795
Met vreught de tijding kreegh, en t'effens al de keelen, 1795
En harpen, die den lof des Allerhooghsten spelen,
Aenhieven een muzijck, dat in den hemel klonck,
En schooner dan oit mensch met sterflijcke ooren dronck. 1798
Het gouden outer gaf zijn' geur aen alle zyen
1800
Door 't heilige gewelf, en Levy's galeryen. 1800
De Sanhedrin en 't volck viel op zijn aenzicht neêr,
En offerde uit zijn hart den hemel prijs, en eer;
Den hemel, die den Vorst, gereet om af te wijcken,
Beschutte, en zulck een' vloek gekeert had van Godts Rijcken. 1804
1805
Ghy hanthaeft Davids bloet, dat ingewijde hooft, 1805
En houdt getrouwelijck al 't geen uw mont belooft.
Men zal eeuw in eeuw uit dit jaergetijde vieren, 1807
En slaghten u het puick van kalveren, en stieren.
Het Zangkoor moet uw' naem verheffen hemelhoogh,
1810
En rollen galm op galm door 's hemels ruimen boogh.
Men zal altaer, pilaer, en muur, en binnetranssen
Vercieren met festoen, en onverwelckbre kranssen;
Zoo lang de rechte stam van Jesse groeie, en bloei', 1813
En alle afgodery, Godts vyandin, verfoei'.
1815
Dat heet godtvruchtighlijck vergaren met malkanderen.
Dat klinckt noch wel, indien de klanck niet wil veranderen. 1816
Hoe lange duurde toch die lofzang, al te bly?
Tot dat het onweêr klonck door koor, en galery,
En donderde in 't gewelf, en schudde de pilaren.
1820
Toen zat de zanger stom: toen zwegen pijp, en snaren, 1820
| | | |
Cymbael, en harp, en bom. Een ieder zagh verbaest. 1821
Het weêrlicht baerde schrick. Men hoorde met der haest:
Och help, getrouwe Godt: sta by: versterck de vromen:
Nu is het met de stadt, en tempel omgekomen; 1824
1825
De Koning heeft verblint den gruwel toegesmoockt. 1825
Wie beelt u uit hoe 't volck door al den tempel spoockt,
En tuimelt? hoe het raest? hoe duizenden van zielen 1827
Voor over met een' kreet en plat op 't aenzicht vielen,
Uit wanhope elck zijn kleet verscheurde, vol misbaer?
1830
Men krabt den boezem op: de handen gaen in 't hair. 1830
Men ziet begruist van stof, en over 't yslijck kermen,
En huilen zou zich zelf een steenen hart ontfarmen.
Hoe bijster ongelijck was dit den eersten toon! 1833
Hoe galmde het gewelf van rouw naer 's hemels troon!
1835
Men zagh een barrening van schricken en geschillen. 1835
D'Aertspriester zocht vergeefs d'ontsteltenis te stillen.
De Vaders hadden werck. Men bidt, men dreight, men stuit,
Dan och vergeefs: ontzagh had hier al t'effens uit. 1838
'k Verlang hoe dit verging. o Godt, bescherm den tempel. 1839
1840
De grijze Nathan had zoo ras niet op den drempel
Zijn' voet gezet, of elck zagh naer zijn aenzicht om,
En bad hem aen om troost. Het gansche Priesterdom,
De Stamheer, en het volck, en alle kunne *, en oude 1843
Bedaerden op zijn' wenck, verlangden wat hy woude,
1845
Die, traegh van ouderdom, in 't midden voor hun stont,
Ten troost van Israël ontvouwen met zijn' mont. 1846
Nu scheen een ieders hart aen zijne tong gebonden,
En hy, ter goeder tijt, in noot hun toegezonden.
Laet hooren wat hy sprack, om 't volleck t'ondergaen. 1849
1850
Mijn zonen, wacht u van iet reuckloos te bestaen. 1850
Beveelt de wraeck aen God, die maght heeft zich te wreecken. 1851
| | | |
Ick ga uit 's Hooghsten naem terstont den Koning spreecken.
Dat my een eerlijck tal van burgery geley, 1853
En tuige of mijne tong hem in zijn boosheit vley'.
1855
Dorst Samuël wel eer van Karmel Saüls boosheit
Bejeegnen, hem de straf van zijne goddeloosheit 1856
Verkondigen; laet zien of Nathan heden niet 1855-57
Den Vorst durf melden, hoe de Hooghste dit verdriet. 1858
Verdraeght uw smert, terwijl wy henegaen, geduldigh,
1860
En maeckt u zelven niet aen Godts Gezalfde schuldigh. 1860
Ick bootschap dit vooruit. De heilige Profeet
Genaeckt met eene schaer, vol rouw en harteleet.
De hemel wil den Vorst voor wijder quaet behoeden. 1863
De hemel stille deze ontsteltheit der gemoeden. 1864
SALOMON. SABUD.
1865
Hoe gaet het? staen de bergh en kerck noch overent?
Waer vloodt mijn Koningin? Is niemant hier ontrent? 1866
Wat wil dat lantgeschrey, zoo woest, en uitgelaten? 1867
Waer steeckt de ruitery? waer steecken de soldaten?
Wat gallem gaet'er op? waer zijtghe, Sabud? ras.
1870
My dunckt de stadt valt uit. Waer blijftghe? Benajas,
De hofwacht in 't gelit, de Krethen en de Plethen. 1871
Bezet den toegang: sluit den draeiboom: span de keten. 1872
Bezet nu straet, en poort: bezet de binnestadt,
De voorstadt, en den hof. Wat naer geschal is dat? 1874
1875
De Koning zy gerust, en steune op zijn vertrouwden.
De wachten zijn versterckt, de stadt en 't hof behouden.
Genadighste, hou stant. Hoe beeftghe zoo vertsaeght?
Hoe deistghe dus ontstelt, terwijl ons niemant jaeght. 1878
REY. NATHAN.
Daer staet hy, wien ghy plaght zijn' Rijcksplicht voor te lezen,
1880
Hoe ziet men hem voor u en zijn geweten vreezen!
| | | |
Gewis het heught hem noch, o hemelsche Profeet,
Wat les ghy aen zijn jeught al t'ydel hebt besteet, 1882
Die in den ouderdom uw hoop te leure zette. 1883
Hoe is zijn glori nu verandert in een smette!
1885
Hoe deckt hy best zijn schant met Adams vygebladt?
Hoe viel die schoone star op 't einde van haer' padt! 1886
Helaes, mijn zoon, heb ick u hierom opgetogen, 1887
Gekoestert in mijn' schoot? met welck gelaet, en oogen, 1888
In welck een' droeven schijn, en anders dan hy plagh, 1889
1890
Aenschouwt u Nathan, och, in uwen ouden dagh?
Zijt ghy dat, Salomon, de grootste Vorst van allen?
Hoe komt ghy uit den troon ter aerde neêrgevallen?
Had d'Allerhooghste niet (zoo ras de tempel stont
Voltrocken) vast belooft met zijnen eigen mont, 1894
1895
(Toen u die glans verscheen) de hant aen 't Rijck te houden, 1895
En dat hier Davids zoons het volck beheerschen zouden
Eeuw in eeuw uit, indien ghy 's vaders voetspoor hielt,
Of anders dat dees kerck met stadt met al vernielt
Zou worden, zoo ghy hem onteerde in zijn geboden,
1900
Door 't innevoeren van verzierde en vreemde Goden? 1900
Rampzalige, ghy hebt den eersten steen geleit
Tot zulck een gruwelwerck, een pest, die zich verspreit
Van tijt tot tijt in 't lant, daer Godt zijn' zetel zette.
Hoe is uw glori dus verandert in een smette!
1905
Een ry van Koningen bestaet op dezen voet 1905
Den Hooghsten toeverlaet t'onteeren, heel verwoet.
Wie kan den gruwelvloet, na zulck een inbreuck, stuiten? 1907
Ick zie Jerusalem, van binnen en van buiten,
Van afgoôn onderdruckt, belegert, ja oock zelf 1909
1910
't Afgrijsselijcke altaer in Arons kerckgewelf
Bewieroockt; buiten 't vier voor bloetgodt Moloch smoocken, 1911
En hoor het schateren van Baäls hof en spoocken 1912
Zich mengen in 't geluit van 't kermende offerkint,
En trommel, en trompet, te heiloos en ontzint. 1914
1915
Uw geest en lichaam strijde, o Vorst, van Godt verbannen. 1915
| | | |
Damask en Edom, elck van weerzijde ingespannen,
Bestoocke uw Koningkrijck van buiten, fel en wreet. 1916-17
Een derde erfvyant scheure uw' Staet (gelijck dit kleet 1918
Aen flarden wort gescheurt,) na uwe doot inwendigh,
1920
En voede een' burgerkrijgh, wraeckgierigh, en ellendigh,
Tot dat Jerusalem, en d'afkomst der Hebreen 1921
Het juck van Assur voele, en diene den Chaldeen. 1922
Ghy Koninginnen zult dit stuck oock schendigh boeten, 1923
En al uw vaders steên en Rijcken om zien wroeten,
1925
En trapplen met den hoef van 't nijdigh Babilon, 1924-25
Tot dat het puin verstuive in d'oogen van de zon.
Indien men d'oirzaeck zoeck' van ieders plaegh byzonder; 1927
De dertle Wellust kreegh door list de Wijsheit onder.
Wie Godt verlaet, en eert den Wellust boven Godt,
1930
Verbeurt zijn kroon, en wort zijn vyants schimp, en spot.
Och Nathan, help die plagen
Afbidden: help ons klagen, 1932
Zoo klagen iet kan winnen.
Hy gaet verstomt naer binnen. 1934
Wat onschult, wat verschooning 1936
Kan zulck een stuck verbloemen, 1937
Van geen Hebreeuw te noemen, 1938
Dan met een groot afgrijzen,
De zon zal morgen schroomen
In 't Oosten op te komen.
Wat spring-aêr, welcke bronnen, 1943
Wat beeck, wat watren konnen
1945
U wasschen van die vlecken?
Wie zal ons schande decken?
Wien moet het hart niet krimpen,
Die 't Heidendom hoort schimpen?
Hoe haest nu d'onbesneden, 1949
| | | |
Gezin, en mans, en vrouwen, 1951
Om hier dien schimp 't enschouwen!
Men hoort geheele troepen
1955
De wijste Vorst van allen
Och, och, 't is tijt gestorven. 1957
Helaes, wy zijn bedorven. 1958
Hoe leit de Wet deur 't voorbeelt 1959
UIT.
|
1722geschent: geschonden, vernietigd.
1725Al t'effens: tegelijk (vgl. 1570).
1726Wat al gespoocks: hoeveel verschijningen van boze geesten, die de storm veroorzaakten.
1729verbaesde: ontstelde hevig.
1731't reedste: het meest voor de hand.
1736gesmeten: gerukt ( smijten is oudtijds: slaan).
1737gekloncken: geslagen.
1738den wraeckboogh spant: figuurlik: met de pijlen van zijn toorn treft.
1740schon: verl. tijd van schennen: opjagen.
1741tegens een: tegen elkaar; gestoort: verstoord, verbitterd.
1743Cederbeeck: vgl. vs. 628.
1744verbaest: vgl. 1729; geronnen: gevloeid, gestroomd.
1745schichtigh uitgeschept: plotseling geleegd.
1746leggen: in Vondel's taal vaak voor: liggen.
1750naeu: nauwlettend, zorgvuldig (vgl. nauw bewaren; Ned. Wdb. IX, 1638); zich betrouwt: zich toevertrouwd aan, zijn heil gezocht in.
1751allerfluckste: allervlugste ( Ned. Wdb. III, 4591); gasten: manschappen.
1753besterven: doodsbleek worden.
1755'er te wroegen: wroeging er door krijgen ( wroegen oorspr.: beschuldigen).
1762zorgh: vrees; ween: rampen.
1763ramen: berekenen, opmaken.
1764des lasterstucks: over die schandelike daad ( schamen regeerde oudtijds een genitief).
1767Genaeckende ongeval: naderende ramp.
1770voorzichtigh: met vooruitziende blik.
1771ziet te moet: ziet aankomen; duicken: zich verbergen.
1776maght van volck: menigte van krijgsvolk.
1780koorde: bij Vondel vrouwelik.
1783stadts gelegentheit: de toestand in de stad; staet geschoren: is gesteld.
1785vast: voortdurend, herhaaldelik.
1787wy zijn dien hoeck te boven: aan dat gevaar ontkomen (uitdr. ontleend aan de zeevaart).
1789danckbren: nl. als bewijs van dankbaarheid.
1791op dat zeggen: na die woorden.
1798dronck: het drinken van schone klank met het oor, is bij Vondel een veel voorkomende overdracht.
1800Levy: de Levieten, de priesters.
1804vloek: ramp; gekeert: afgewend.
1807dit jaergetijde: de jaarlikse herdenking van dit feit.
1813de rechte stam: de wettige nakomelingen.
1821bom: trom; zagh verbaest: zag er ontsteld uit.
1824het is omgekomen met: het is gedaan met.
1825gruwel: afgod; toegesmoockt: wierook toegezwaaid.
1827tuimelt: heen en weer rent (vgl. Hd. taumeln) ; zielen: mensen.
1833bijster (versterkend): zeer.
1835barrening: branding, dooreenwarreling.
1838Dan: maar; ontzagh had uit: het was gedaan met eerbied.
1839'k Verlang (te weten).
1843oude: ouderdom, leeftijd.
1846ontvouwen met zijn' mont: door zijn mond uiteengezet, geopenbaard (het ww. was ook sterk; Ned. Wdb. X, 2020).
1849ondergaen: met beleid toesprekend, te overreden, tot kalmte te brengen ( Ned. Wdb. X, 1306).
1850iet reuckloos te bestaen: roekeloos iets te ondernemen.
1851Beveelt: vertrouwt toe, laat over.
1853eerlijck tal van burgery: een aantal eerbare, betrouwbare burgers.
1856Bejeegnen: tegemoet treden.
1855-57Samuël: de profeet, die Saul zijn straf aankondigde (zie 1 Samuel 15, 28); Karmel: de berg waar de profeten woonden; Saüls: tweelettergrepig.
1858de Hooghste: datief, bij het onpersoonlike verdriet. Gewoonlik schrijft Vondel in dit geval den.
1860maeckt u niet schuldigh aen: vergrijp u niet aan.
1864ontsteltheit: beroering; gemoeden: het oude meerv. van gemoed.
1866ontrent: in de nabijheid.
1871de Krethen en de Plethen: de lijfwacht was samengesteld uit Krethiërs en Plethiërs ( 2 Samuël 8, 18).
1872draeiboom: boom waarmee een weg afgesloten kon worden. Ook de keten dient als versperring.
1882al t'ydel: geheel vergeefs.
1883te leure zette: teleurstelde, bedroog.
1886van haer' padt: uit haar baan.
1894Voltrocken: voltooid.
1895de hant te houden aen: steun te blijven verlenen, te handhaven.
1900verzierde: verzonnen, door mensen bedachte.
1905bestaet: onderneemt, waagt het.
1907gruwelvloet: stortvloed van afgoderij; inbreuck: het eerste binnendringen (beeld, ontleend aan de doorbraak van een dijk).
1909Van: door; zelf: zelfs.
1911bloetgodt Moloch: omdat hem kinderoffers gebracht werden (vgl. 1913).
1914te: zeer; ontzint: waanzinnig.
1915Uw geest en uw lichaam worde door tweestrijd, door wroeging verscheurd.
1916-17Vgl. 1 Kon. 11, 14-25; ingespannen: ten strijde uitgerust.
1918Een derde erfvyant: Jerobeam. Zie 1 Kon. 11, 26-32. Het scheuren van het kleed als zinnebeeldige voorbeduiding geschiedde door de profeet Ahia ( 1 Kon. 11, 30).
1921afkomst: nakomelingen.
1922Het juck van Assur: de hoofdgod der Assyriërs, die in 720 v. Chr. het rijk Israël onderwierpen; Chaldeen: Babyloniërs, die in 586 het rijk Juda onderwierpen.
1923schendigh: op schandelike wijze, met schande.
1924-25Nebukadnezar onderwierp, behalve Juda, ook Syrië, Egypte, Phoenicië en stichtte aldus het Nieuw-Babyloniese rijk; nijdigh: afgunstig.
1932Afbidden: evenals verbidden: door bidden afweren.
1936onschult: verontschuldiging.
1943spring-aêr: synoniem van bron.
1949haest: haast zich; onbesneden: heiden.
1956Baäl: vgl. vs. 995; Is toegevallen: heeft de partij gekozen van.
1957't is tijt gestorven: het is tijd om te sterven, d.w.z. het leven is ons niets meer waard.
1958bedorven: in 't ongeluk gestort.
1959leit: ligt, is; de Wet: ons geloof.
|
|
vorige