auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
| |
Het vyfde bedryf
RAFAËL. URIËL.
De gansche hemel, van den gront op tot de kruin vs. 1708
Der aertspalaizen, juicht op Michaëls bazuin, 1709
1710
En zwaeiende banier. de veltslagh is gewonnen.
Ons schilden schitteren, en scheppen nieuwe zonnen.
Uit elcke schiltzon straelt een triomfanten dagh.
Daer komt Uriël zelf, de Schiltknaep, uit den slagh,
En zwaeit het vlammend zwaert, dat, scherp van wederzyden, 1714
1715
Gewet van 's hemels wraecke en gramschap, onder 't stryden, 1715
Door schilt, en harrenas, en helm van diamant,
Gevaeght heeft, slinx en rechts, al wat de horens kant 1717
En opsteeckt tegen Godts doordringende alvermogen.
Gestrenge Schiltknaep, die het scherprecht uit den hoogen
1720
Bekleet, en 't ongelyck, dat tegens 't eeuwigh Recht 1720
Zich opworpt, met een' slagh rechtvaerdighlyck beslecht;
Gezegent is 't geweer, gezegent zyn uwe armen,
Die d'eer van Englestadt hanthaven, en beschermen. 1723
Wat leghtghe al pryzen in, by d'Oppermajesteit! 1724
1725
Verhael ons toch den stryt: ontvou ons al 't beleit,
En 's hemels eersten toght: wy luistren met verlangen. 1726
Uw lust ontvonckt myn' geest om rustigh aen te vangen,
Dien vreesselycken storm t'ontvouwen op een ry.
Geluckigh vecht het heir, dat Godt heeft op zyn zy.
1730
De Veltheer Michaël, [verwittight uit den hoogen,
Door' s hemels afgezant, die neder quam gevlogen,
Nog sneller dan een star, die door de lucht verschiet, 1732
Hoe Lucifer zoo trots zich tegens 't hoogh gebiet 1733
Had opentlyck gekant, gereet hen aen te voeren,
1735
Die hem bewieroockten, zyn starre en standert zwoeren;] 1735
Schoot voort, op 't aenstaen van den trouwen Gabriël, 1736
| | | |
Het schubbigh panser aen, en gaf terstont bevel, 1737
Aen al zyn Oversten, en hoofden, en Kornellen, 1738
De heiren, in Godts naem, in hun geleên te stellen,
1740
Om met gemeene maght en kracht, op 't luchtigh ruim 1740
Van 't zuivre hemelsblaeu al dit meineedigh schuim 1741
Te vaegen, al dit spoock in duisternis te dompelen, 1742
Eer zy op 't ongezienste ons moghten overrompelen.
Op dezen last vergaert Godts heirkracht in der yl
1745
Slaghordenswys, zoo snel gelyck een vlugge pyl,
Gedreven van de pees. men zagh ontelbre drommen,
In een driekantigh heir, aen alle kanten brommen, 1747
Gelyck een driehoeck steeckt en straelt op ons gezicht.
Men zagh een enckelheit in een driepuntigh licht, 1749
1750
Zoo spiegelgladt, gelyck een diamant, geslepen;
Een heirspits, eer van Godt dan eenigh Geest begrepen. 1751
De Veltheer, met den gloet des blixems in de hant, 1752
Hielt recht voor Godts baniere, in 't hart van 't leger, stant.
Wie moedt wil houden, en triomf en zege baren, 1754
1755
Die moet voor al het hart verzekren, en bewaren. 1755
Waer bleef 't verwaten heir, dat ons bestormen wou?
Het quam vol moedts ter bane, en had zyn eerste trou
Gehoorzaemheit en eer en eedt en al vergeten,
Te heiloos en verwaent op Godt en ons gebeten. 1759
1760
Het groeide snel, en wies gelyck een halve maen. 1760
Het wet zyn punten, zet twee horens op ons aen;
Gelyck 't gestarrent van den Stier de hemeldieren 1761-62
En andre monsters, die rontom hem henezwieren, 1763
Met goude hoornen dreight. de rechte horen wort
1765
Vorst Belzebub, op dat hij ons de vleugels kort',
| | | |
En zyne wacht betrout; Vorst Belial de slincken. 1766
Men ziet hen beide om stryt in hunne rusting blincken.
De Stedehouder, nu Veltmaerschalck tegens Godt, 1768
Verzekerde den buick des legers, om het slot,
1770
Der regementen knoop, in 't midden te bewaren. 1769-70
De trotse standert, daer de dagh scheen op te klaren, 1771
Uit zyne morgenstar, wert van Apollion
Gehanthaeft, achter hem, zoo moedigh als hy kon,
In zynen vollen krits, om hoogh ten toon gezeten. 1770-74
1775
Helaes, wat durf, wat durf d'Aertsengel zich vermeten?
Och, of ick hem by tyts tot afstant had gebroght.
Beschryfme niettemin het aenzicht van dien toght,
En in wat schyn de Vorst de benden quam geleien. 1778
Omringt van zyn staffiers, en groene lievereien, 1779
1780
Hy, wrevligh aengevoert van onverzoenbren wrock,
In 't gouden panser, dat, op zynen wapenrock
Van gloeiend purper, blonck, en uitscheen, steegh te wagen,
Met goude wielen, van robynen dicht beslagen. 1782-83
De Leeuw, en felle Draeck, ter vlught gereet, en vlugh, 1784
1785
Met starren overal bezaeit op hunnen rugh,
In 't parrele gareel, gespannen voor de wielen, 1786
Verlangden naer den stryt, en vlamden op 't vernielen.
De heirbyl in de vuist, de scheemrende rondas, 1788
Waer in de morgenstar met kunst gedreven was,
1790
Hing aen den slincken arm, gereet de kans te wagen.
O Lucifer, ghy zult dien hooghmoedt u beklagen.
Ghy fenix, onder al wat Godt daer boven looft, 1792
Hoe steeckt ghy, onder 't heir, zoo fier met hals en hooft,
En helm en schoudren uit! hoe heerlyck past u 't wapen,
1795
Als waer 't naturelyck uw wezen aengeschapen! 1795
| | | |
O hooft der Engelen, niet hooger: keer weêrom.
Zoo stonden zy gekant, en slaghree, drom by drom,
Een ieder op zyn lucht, en hoefslagh, en by ryen 1798
Gesnoert aen hun gezagh, om 't schoonst van wederzyen;
1800
Wanneer de dolle trom en klinckende trompet 1800
Zich mengen; het geluit geweer en handen wet, 1801
En steigert in den trans van 't heiligh licht der lichten; 1802
Een klanck, waer op terstont een zwangre wolck van schichten 1803
Geborsten, slagh op slagh, een' gloênden hagel baert,
1805
Een' storm en onweêr, dat de hemelen vervaert,
De hofpylaren schudt, de kreitsen, en de starren, 1806
Verbystert in hun ronde en ommeloop, verwarren, 1807
Of zwymen op de wacht, en weten niet waer heen
Te dryven, oost en west, of boven of beneên.
1810
Al weêrlicht wat men ziet, al wat men hoort is donder.
Wat blyft'er in zyn' stant? het bovenste raeckt onder. 1811
De heiren, na'et gedreun van 't eerste schutgevaert, 1812
Geraken hantgemeen met knods, en hellebaert, 1813-vv.
En sabel, speer, en dolck. het gaet'er op een kerven,
1815
En steken. al wat kan, wat toeleit op bederven,
Op schenden, rept zich nu, bederft, en treft, en schent.
De broederschap heeft uit, en niemant ziet noch kent
Zyn' medeburger meer. men ziet'er parle huiven, 1818
Gekrolde vlechten hairs, en pluim, en pennen stuiven, 1819
1820
En schitteren, in 't vier der blixemen gezengt.
Men ziet turkoisblaeu, gout, en diamant gemengt, 1821
En perlesnoer, en wat de hairlock kon vercieren.
De vleugels, half geknot, gebroke pylen zwieren
En zweven door de lucht. een gruwzaem veltgeschrey
1825
Verheft zich uit den stoet der groene lieverey, 1825
Daer lyt het kryghsheir last, geperst uit noot te deizen. 1826
De dolle Lucifer hervat den stryt drie reizen, 1827
En stut de flaeute van zyn regement zoo trots, 1828
Gelyck het zeegedruis al schuimende op een rots
| | | |
1830
Gestuit wort, reis op reis, en meer niet uit kan rechten. 1830
Gewis, het heeft wat in de Wanhoop af te vechten. 1831
De dappre Michaël laet blazen: Eer zy Godt.
De regementen, op die leus en zyn gebodt,
Gemoedight, te gelyck aen 't steigeren, en stygen
1835
Naer boven, om de loef van 's vyants heir te krygen;
Dat styght met een om hoogh, maer met een' trager vaert,
En raeckt in 't ende in ly. als of men hemelwaert 1835-37
Een' valck zagh, van om laegh, op zyne wackre pennen
Zich geven in de lucht, eer hem de reigers kennen; 1839
1840
Die sidderen van schrick, in 't bosch, by eenen beemt,
Zoo dra het hooge nest dien vyant daer verneemt. 1841
De reiger schreeut, en styght, en bang voor 's vyants pooten;
Verwacht hem op den beck, om door de borst te stooten, 1843
Van onder, als hy ploft van boven op den buit. 1844
1845
O Lucifer, wat raet! het ziet'er schricklyck uit.
Ghy zweeft hier op een vlackte, en zonder poort, en wallen.
Een gruwelycke Orkaen wil plotsling u bevallen, 1847
En zincken in een' poel, en afgront, zonder gront. 1848
Wat gaf 't een schoon verschiet, om laegh een hallef ront,
1850
Of halve maen; om hoogh een driekant spits t'aenschouwen; 1850
De regementen, die zich sluiten, en ontvouwen, 1851
Op 't wencken van hun hooft, een ieder in zyn vaen, 1852
Te zien zoo pal, gelyck metale muren staen,
Als op een wederwight van lucht en eige zwaerte, 1854
1855
Met al hun slingertuigh, geschut, en stormgevaerte. 1855
Zy hangen even als men zich een wolck verbeelt,
Een wolck, waer in de zon met heure stralen speelt;
En schildert en schakeert doorluchte regenbogen.
De hemelsche adelaer, zoo steil in top gevlogen, 1859
| | | |
1860
Bespiet Godts vyant vast, de havicksvlught, beneên. 1860
Hy klapt van moedigheit zyn pennen tegens een, 1861
Misguntze 't weiden niet, en vruchteloos braveeren, 1862
Terwyl hy vlamt om hem te zitten in de veeren, 1863
Te plonderen eerlang van zyne gladde pluim;
1865
Zoo ras de kromme beck en klaeu, op 't luchtigh ruim, 1865
Het aes bevalle, of dryf voor wint af, uit zyn oogen. 1866
Dus komenze afgestort, en stroomen uit den hoogen, 1867
Gelyck een binnenzee, of noortschen waterval,
Die van de rotsen bruischt, en ruischt, met een geschal
1870
Dat dier en ondier schrickt, in diepgezoncke dalen;
Daer steenen, van de steilte, en dicke waterstralen,
En masten, zonder tal, verpletten, en vertreên
Wat tegens woest gewelt van stroom en hout en steen
Niet opgewassen is. de heirspits treft den navel 1867-74
1875
Der halve mane fel met roode en blaeuwe zwavel,
En vlammen, slagh op slagh, en donderkloot op kloot. 1876
Dat baert een luchtgeschrey. het hart van 't heir in noot, 1877
Begint van langer hant den wrevelen t'ontzacken. 1878
De boogh der halve mane, aen 't kraecken, en aen 't knacken,
1880
Zoo styf gespannen staet [want d'einden krommen vast]
Dat hy in 't midden moet bezwycken voor dien last,
En springen, wort hem flux geen' ademtoght gegeven. 1882
De trotse Lucifer, dan hier dan daer gedreven,
Schiet toe op dit geschrey, en geeft zich rustigh bloot, 1884
1885
Om zyn groothartigheit, in 't nypen van den noot, 1885
Te toonen voor de vuist, op zynen oorloghswagen. 1886
Dat geeft den flaeuwen moedt. hy schut de wreetste slagen 1887
En scheuten op 't gebit van zyn verwoet gespan. 1888
De Leeuw en blaeuwe Draeck aen 't woeden, vliegen van 1889
1890
Zyn hant, op elcken wenck, met vreeselycke driften.
D'een brult, en byt, en scheurt, en d'ander schiet vergiften, 1891
| | | |
Met zyn gesplitste tong, ontsteeckt een pest, en raest,
En vult de lucht met smoock, dien hy ten neuze uitblaest.
Hier wil de barrening van boven hem beknellen. 1894
1895
Hy zwaeit de heirbyl vast, om Godts banier te vellen, 1895
Die neêrstyght, en waer uit Godts naem een schooner licht
En schooner stralen schiet in 't gloên van zyn gezicht.
Men dencke eens na of hy dit voorspoock ons benydde. 1898
De heirbyl in zyn vuist, aen d'eene en d'andre zyde,
1900
Den toescheut stuit, en sloopt, of schutze op zyn rondas, 1900
Tot dat hem Michaël, in 't schittrend harrenas,
Verschynt, gelyck een Godt, uit eenen kring van zonnen.
Zit af, o Lucifer, en geef het Godt gewonnen.
Geef over uw geweer, en standert: stryck voor Godt. 1904
1905
Voer af dit heiloos heir, dees goddelooze rot,
Of anders wacht uw hooft. zoo roept hy uit den hoogen.
D'Aertsvyant van Godts naem, hardneckigh, onbewogen,
Ja trotser op dat woort, hervat in aller yl
Den slagh, tot driewerf toe, om met zyn oorloghsbyl
1910
Den diamanten schilt, met een Godts naem, te kloven. 1910
Maer wie den hemel terght gevoelt de wraeck van boven.
De heirbyl klinckt en springt op 't heiligh diamant
Aen stucken. Michaël verheft zyn rechte hant,
En klinckt den blixemstrael, gesterckt door 't alvermogen,
1915
Dien wrevelmoedigen, door helm en hooft, in d'oogen
Al t'ongenadigh dat hy achterover stort,
En uit den wagen schiet, die omgeslingert, kort
Met Leeuw en Draeck en al, den meester volght in 't zincken. 1918
De standert van de star vergaet hier op het blincken,
1920
Zoo ras Apollion myn vlammend zwaert gevoelt,
Den standert geeft ten roof, daer 't barrent en krioelt 1921
Van duizentduizenden, om 't hooft der helsche scharen
In 't vallen, voor den val en neêrsmack, te bewaren.
Hier yvert Belzebub: daer trotst ons Belial.
1925
Dus wort de maght ontsnoert, en met den zwaren val 1925
Des Stedehouders breeckt de boogh der halve mane
| | | |
In stucken. echter komt Apollion ter bane 1927
Met zoo veel monstren als de kloot des hemels draeght 1928
De Reus Orion schreeut, dat al de lucht vertsaeght, 1929
1930
En pooght met zyne knods ons heirspits 't hooft te kneuzen,
Die op Orions past, noch knodzen, noch op Reuzen. 1931
De Noortsche Beeren op hun achterklaeuwen staen, 1932
Om met een dommekracht in 't hondert toe te slaen. 1933
De Hydra braeckt vergift, en gaept met vyftigh keelen. 1934
1935
Ick zie een galery, vol oorloghstafereelen, 1935
Geboren uit dien slagh, zoo wyt men af kan zien.
Gelooft zy Godt: valt neêr: aenbidt hem op uw knien.
Och Lucifer, helaes, waer blyft uw valsch betrouwen?
Helaes, in welck een' schyn zal ick u lest aenschouwen?
1940
Waer is u klaerheit nu, die allen glans braveert?
Gelyck de klare dagh in naren nacht verkeert, 1941
Wanneer de zon verzinckt, vergeet met gout te brallen; 1942
Zoo wort zyn schoonheit oock, in 't zincken, onder 't vallen,
In een wanschapenheit verandert, al te vuil;
1945
Dat helder aengezicht in eenen wreeden muil;
De tanden in gebit, gewet om stael te knaeuwen;
De voeten en de hant in vierderhande klaeuwen; 1947
Dat glinstrend parlemoer in eene zwarte huit.
De rugh, vol borstlen, spreit twee drakevleugels uit,
1950
In 't kort, d'Aertsengel, wien noch flus alle Englen vieren,
Verwisselt zyn gedaente, en mengelt zeven dieren 1951
Afgryslyck onder een, naer uiterlycken schyn;
| | | |
Een' leeu, vol hoovaerdy, een vratigh gulzigh zwyn,
Een' tragen ezel, een rinoceros, van toren 1954
1955
Ontsteken, eene sim, van achter en van voren 1955
Al even schaemteloos, en geil en heet van aert,
Een' draeck, vol nyts, een' wolf en vrecken gierigaert.
Nu is die schoonheit maer een ondier, te verwenschen,
Te vloecken, zelf van Godt, van Geesten, en van menschen.
1960
Dat ondier yst, indien 't de blicken op zich slaet, 1944-60
En deckt met damp en mist zyn gruwelyck gelaet.
Dat leert de Staetzucht Godt naer zyne kroon te steken.
hy zagh zyn ty verstreken,
Op 't ondergaen der starre, en vloodt: een ieder vloodt.
1965
De hemelsche kortou van boven, schoot op schoot, 1965
Met weêrlicht blixemen en donderen aen 't rollen,
De monsters, in het licht geklautert, holp aen 't hollen, 1967
En groeide in zulck een jaght. wat was 't een dwarreling 1968
Van buien ondereen! hoe ruischt' et hier! wat ging, 1969
1970
Wat ging 'er een gety! ons maght, van Godt gezegent,
Ruckt voort, en treft, en sloopt voor 's hants wat zy bejegent,
Wat green hier overal, waer 't op een vlughten ging, 1972
Een wilde woestheit, een gestaltverwisseling,
In leden, en in leest! men hoortze brullen, bassen. 1973-741974
1975
D'een janckt, en d'ander huilt. wat ziet men al grimmassen
In Engletronien nu zweemen naer de hel, 1976
En helsche gruwzaemheên. daer hoor ick Michaël,
Om triomfant in 't licht met Engleroof te pralen. 1978
De Reien groeten hem met lofzang, en cimbalen,
1980
Schalmeien, en tamboer. zy treden hier vooruit,
En stroien lauwerloof, op 't hemelsche geluit.
REY VAN ENGELEN. MICHAËL.
| | | |
En zyn maght, en zyn kracht, en zyn' standert
Die Godt stack naer zyn kroon, 1986
Is, uit den hoogen troon, 1987
Met zyn maght in den nacht neêrgezoncken. 1988
Hoe blinckt Godts Naem zoo schoon!
Weet den brant met zyn hant uit te blusschen,
Hy hanthaeft Godts banier.
1995
Bekranst hem met laurier.
Dit palais groeit in pais, en in vrede.
Geen tweedraght hoort men hier.
Nu zingt de Godtheit lof,
2000
Prys en eer zy den Heere aller Heeren.
Hy geeft ons zingens stof.
Gelooft zy Godt; de Staet hier boven is verandert.
D'Aertsvyant leyt 'er toe. hy laet ons zynen standert, 2003
En Morgenstar, en helm, en vanen, en rondas,
2005
Dien afgejaeghden roof, aen 's hemels heldere as, 2005
Met juichen, en triomf, en eere, en lofgezangen,
Bazuinen, en trompet, ten klaren spiegel hangen
Van wederspannigheit, en Staetzucht, die den kam 2007-08
Verheffen tegens Godt, den onverzetbren stam, 2008-09
2010
En oirsprong, en de bron en Vader aller dingen, 2009-10
Die wezen en natuur en eigenschap ontfingen. 2011
Men zal niet meer den glans der Oppermajesteit
Bezwalckt zien door den damp van snoode ondanckbaerheit.
Zy zwerven in de lucht, en tuimelen, en woelen, 2014
2015
Heel diep beneden ons gezicht, en deze stoelen, 2015
Benevelt, en verblint, en ysselyck misvormt.
| | | |
Zoo moet het gaen, die Godt, en zynen stoel bestormt. 2017
Zoo moet het gaen, die Godt, en zynen stoel bestryden,
Den mensch, naer 't hemelsch beelt geschapen, 't licht benyden.
GABRIËL. MICHAËL. REY.
2020
Helaes, helaes, helaes, hoe is de kans gekeert!
Wat viert men hier? 't is nu vergeefs getriomfeert:
Vergeefs met wapenroof en standerden te brallen. 2022
De vader en de stam van 't menschelyck geslacht 2024
2025
Te jammerlyck, te droef alree ten val gebraght. 2025
dat is een donderslagh in d'ooren.
Al yze ick, my verlangt die nederlaegh te hooren. 2027
Heeft dan 't verwaten Hooft het aerdtryck oock bestreên? 2028
Hy ruckte, na den slagh, 't verstroide heir by een,
2030
Doch eerst zyn Oversten, die voor elckandre gruwen; 2030
En zette zich, om 't licht van 't alziende oogh te schuwen,
In eene holle wolck, een duistre moortspelonck 2032
Van nevlen, daer geen vier dan uit hun blicken blonck; 2033
En, midden in den ring des helschen Raets gezeten, 2034
2035
Hief uit zyn' zetel aen, te helsch op Godt gebeten: 2035
Ghy maghten, die zoo trots, voor ons gerechte zaeck,
Dien afbreuck hebt geleên; nu is het tyt om wraeck
Te nemen van ons leet, en listigh, en verbolgen,
Met onverzoenbren wrock den hemel te vervolgen,
2040
In zyn verkoren beelt, en 't menschelyck geslacht 2040
Te smooren in zyn wiegh, en opgang, eer het maght 2041
In zyne zenuw kryge, en aenwinne in zyne erven.
| | | |
Myn wit is Adam en zyn afkomst te bederven. 2043
Ick weet, door 't overtreên der eerstgestelde wet, 2044
2045
Hem aen te wryven zulck een onuitwischbre smet,
Dat hy, naer lyf en ziel, met zyn nakomelingen
Vergiftight, nimmer zal ten zetel innedringen,
Waeruit men ons verstiet: edoch gebeurt het al
Dat iemant bovenstyge, een kleen, een dun getal, 2049
2050
En noch door duizent doôn, en arrebeit, en lyden, 2050
Zal steigren tot den Staet en kroon, dieze ons benyden.
Elenden zullen zich terstont, op Adams spoor,
Verspreien zonder endt, de wyde weerelt door.
Natuur zal, van dien slagh getaistert, schier verteeren,
2055
En wenschen in een Niet of mengelklomp te keeren. 2054-55
Ick zie den mensch, die naer het beelt der Godtheit zweemt,
Van Godts gelyckenis verbastert, en vervreemt,
In wil, geheughenis, en zyn verstant ontluistert,
Het ingeschapen licht benevelt, en verduistert, 2056-59
2060
En wat den dagh beschreit, in 's moeders bangen schoot,
Gevallen in den muil der onvermybre Doot.
Ick wil de tyranny verheffen, altyt stouter, 2062
En u, myn zoons gewyt tot Godtheên, op het outer,
In kercken, zonder tal, tot aen de lucht gebout, 2064
2065
Vereeren offervee, en wieroockgeur, en gout, 2063-65
Ja zoo veel menschen, als geen tong vermagh te noemen,
En al wat Adam teelt in eeuwigheit verdoemen,
Door gruwelstuck op stuck, Godts naem ten trots begaen.
Zoo dier wil hem myn kroon, en zyn triomffeest staen.
2070
Verwaten vloeck, zoo trots de Godtheit noch braveeren! 2070
Wy willen u eerlang dat lasterstuck verleeren. 2071
Aldus spreekt Lucifer, en zent Vorst Belial,
| | | |
Op dat hy datelyck den menschen breng' ten val. 2073-vv.
Dees schiet de boosheit zelf, de listighste aller dieren, 2074
2075
De slang aen, om met glimp van woorden te vercieren
Het lockaes, 't welck aldus d'onnoosle schepsels ving, 2076
Daer zy geslingert om den tack der kennis hing. 2077
Heeft Godt, op halsstraf, u zoo dier, zoo streng, benomen 2078
Den vrydom van dit ooft, den smaeck van 't puick der boomen?
2080
Neen Eva, simple duif, geensins: ghy zyt verdwaelt. 2080
Aenschou eens, bid ick u, dien appel. ay, hoe straelt,
Hoe gloeit dit ooft van gout en karmozyn te gader! 2082
Hoe noodt u dit bancket! ay dochter, tre wat nader: 2083
Hier nestelt geen venyn in dit onsterflyck loof.
2085
Hoe lockt dees vrucht: ay pluck: ay pluck vry: ick beloof
U wetenschap, en licht. wat deistghe, bang voor schennis? 2086
Tast toe, en wordt Godt zelf, in wysheit, en in kennis,
En wetenschap gelyck, en eere, en majesteit,
Hoe zeer hy 't u beny. zoo vat men 't onderscheit
2090
Het wezen en den aert en d'eigenschap der zaken.
Terstont begint het hart der schoone bruit te blaken,
T'ontvoncken, en zy vlamt op d'aengepreze vrucht.
De vrucht bekoort het oogh, het oogh den mont, die zucht.
De lust beweeght de hant al bevende te plucken.
2095
Zoo plucktze, en proeft, en eet (dat wil haar afkomst drucken!) 2095
Met Adam, en zoo dra hun oogen opengaen,
En zy hun naecktheit zien, bedeckenze, met blaên, 2097
Met vygenloof, hun schaemte, en schande, en erfgebreken, 2098
En gaen zich in geboomte en schaduwen versteken,
2100
Versteken, maer vergeefs, voor 't aldoordringende oogh.
De lucht betreckt allengs. zy zien den regenboogh 2101
Gespannen, als een bode en voorspoock van Godts plagen. 2102
De hemel treurt in rou. geen handenwringen, klagen,
Noch schreien helpt den mensch en zyne weergade. ach,
2105
Het weerlicht, reis op reis: het dondert, slagh op slagh. 2105
Al wat men hoort en ziet, is schrick, en angst, en zuchten.
Zy vlughten voor hun schim, maer kunnen niet ontvlughten 2107
| | | |
Den worm, die 't hart doorknaeght, het overtuight gemoedt. 2108
Zy knickebeenen beide, en struicklen, voet voor voet. 2109
2110
Het aengezicht ziet doots, en d'oogen, diep verdroncken
In tranen, zien geen licht. hoe is de moedt gezoncken!
Hoe stack hy flus het hooft zoo moedig in de lucht! 2112
Het ritslen van een bladt, of beeck, een kleen gerucht
Verbystert hen; terwyl een zwangre wolck komt dalen,
2115
Die scheurt, en baert allengs een licht, een' glans, en stralen,
Daer d'Opperste uit verschynt, in dien bedruckten staet,
En dondert met zyn stem, die hen ter aerde slaet.
Och och och och, de mensch waer nutter noit geschapen.
Dat leert zich aen een vrucht, een' mont vol saps, vergapen.
2120
O Adam, dondert Godt, waer zyt ghy toegeraeckt?
Vergeefme, o Heer. ick vlught uw aenzicht, bloot, en naeckt.
Wie leerde u, vraeght hem Godt, uw schaemte en naecktheit kennen?
Durft ghy uw lippen aen verbode vruchten schennen? 2123
Myn gade, myne bruit bekoorde my, helaes.
2125
Zy zeght: de slimme slang bedrooghme met dit aes. 2120-252125
Dus schuift elck van den hals den oirsprong der gebreken.
Gena. wat vonnis wort op dit vergryp gestreken?
De Godtheit dreight de vrou, die Adam heeft verleit,
Met ween, en barens noot, en onderworpenheit; 2129
2130
Den man met arbeit, zweet, en zorge, en lastigh slaven;
Den acker, die den mensch ten leste zal begraven,
Met onkruit, en veel ramp; de Slang, om 't loos misbruick
Van haer doortrapte tong, zal kruipen op den buick,
Langs d'aerde hene, en slechts by stof en aerde leven.
2135
Maer om den armen mensch een' vasten troost te geven,
In zulck een jammernis, belooft de Godtheit trou
Te wecken, uit het zaet en bloet van d'eerste vrou,
Den Stercken, die de Slang, den Draeck, het hooft zal pletten, 2128-382138
| | | |
Door erfhaet, van geen tyt noch eeuwen te verzetten. 2139
2140
En schoon dat felle Dier hem naer de hielen byt,
Noch triomfeert de Helt met eere, na dien stryt. 2141
Ick koom uit 's Hooghsten naem dat onheil u ontvouwen. 2142
Stel daetlyck orden, eerze ons moeite op moeite brouwen.
Uriël, Schiltknaap, die het heiligh Recht bewaert,
2145
En reuckeloosheit straft; gryp aen uw vlammend zwaert: 2145
Vliegh hene naer om laegh, en dryfze beide uit Eden,
Die d'eerste wet zoo blint zoo reuckloos overtreden.
Bewaeck den ingang van 't ontheilight paradys,
En keer de ballingen met kracht af van de spys,
2150
Den boom, die 't leven reckt. gedoogh niet datze pluicken 2150
D'onsterfelycke vrucht, en 't hemelsch ooft misbruicken.
Ghy wort op schiltwacht voor den hof en boom gestelt.
Dat Adam buiten zwerve, en, vroegh en spade, velt
En klaigront ommeploegh', waer uit hem Godt bootseerde. 2145-542154
2155
Ozias, aen wiens vuist de Godtheit zelf vereerde 2155
Den zwaren hamer van gekloncken diamant,
En ketens van robyn, en krammen, spits van tant,
Ga hene, vang en span het heir der helsche dieren, 2158
Den Leeu, en fellen Draeck, die tegens ons banieren 2159
2160
Dus woedden: vaegh de lucht van dees vervloeckte jaght,
En boeize aen neck en klaeu, en ketenze met kracht.
Dees sleutel van den put des afgronts, en zyn holen,
Wort, Azarias, u en uwe zorgh bevolen.
Ga hene, sluit in 't hol al wat ons maght bestryt.
2165
Maceda, neem dees torts, die vlam is u gewijt: 2160-652165
Ontsteeck den zwavelpoel, in 't middelpunt der aerde, 2166
En pynigh Lucifer, die zoo veel gruwlen baerde,
In 't eeuwighbrandend vier, gemengt met killen vorst; 21368
| | | |
Daer Droefheit, Gruwzaemheit, Versteentheit, Honger, Dorst,
2170
De Wanhoop, zonder troost, de prickel van 't geweten, 2169-70
En Onverzoenbaerheit, een straf van 't boos vermeten, 2171
Versteken van den glans der Godtheit, in dien roock,
Getuigen 's hemels ban, gevelt op 't heiloos Spoock; 2173
Terwyl 't beloofde Zaet, verzoenende Godts toren, 2174
2175
Herstelle uit liefde al wat in Adam wert verloren. 2175
Verlosser, die de Slang het hooft verpletten zult,
't Vervallen Menschdom eens van Adams errefschult
Verlossen, t'zyner tyt, en weêr, voor Evaes spruiten,
Een schooner paradys hier boven opensluiten;
2180
Wy tellen d'eeuwen, en het jaer, ja dagh, en uur,
Dat uw gena verschyn'; de quynende Natuur 2181
Herstell', verheerelycke, in lichamen, en zielen;
UIT.
|
vs. 1708van de gront op tot de kruin: van den laagsten kring tot den hoogsten.
1709aertspalaizen: vergelijk opperste palaizen van vs. 1428.
1714Vergelijk het tweesnijdend zwaard van den Cherub voor 't gesloten Paradijs, Gen. III, 24.
1717de horens kant: hetzelfde als: de kam opsteekt, vergelijk noot bij vs. 1498, maar hier, volgens vs. 1762, met bijgedachte aan een stootschen stier.
1720't ongelyck: het onrecht.
1723Englestadt: vergelijk vs. 835.
1724Wat leghtghe al pryzen in: welk een loon verdient ge.
1733't hoogh gebiet: Gods gezag.
1736voort: terstond; aenstaen: aandringen.
1738Kornellen: Kolonels, vgl. vs. 1395.
1741't zuivre hemelsblaeu: vgl. het loutere saffier van vs. 738.
1742al dit spoock: al deze gedrochten (in moreelen zin); in duisternis: in de eeuwige duisternis der hel, vgl. Matth. XXV, 30.
1747Het leger van Michaël heeft den vorm van het symbool der H. Drieëenheid; voor een grafische voorstelling van orde en stand der beide legerscharen zie: Lucifer, Zw. Herdr., blz. LIV.
1749een enckelheit: lees: één enkelheid.
1751eer van: eerder door.
1752gloet des blixems: gloeienden bliksem.
1754triomf en zege: tautologie: baren: behalen.
1755voor al: vóór alles; hart: in dubbelen zin: centrum en moed, vgl. vs. 1877.
1760een halve maen: het symbool der door Vondel gehate en geweerde Turken levert den vorm van Lucifers slagorde; vgl. Inleiding Zw. Herdr. XXVIII.
1761-62twee horens - van den Stier: vgl. noot bij vs. 1717.
1763En andre monsters: Vondel heeft 't oog op sterrebeelden als Leeuw en Draak (vs. 1784), Orion (vs. 1929-31), grooten en kleinen Beer (vs. 1932), Hydra (vs. 1934), die hij op de hemelkaarten en globe's van Blaeu en Hevelius zag afgebeeld en nu met zijn lenige fantazie voor de bezetting der opstandige strijdmachten gebruikte (vgl. Sabbe: Dierk. en Diers. bij Vondel, 1917, blz. 73).
1766zyne wacht betrout: aan zijn toezicht, bewaking toevertrouwd.
1768Veltmaerschalck: opperbevelhebber.
1769-70buick- slot- knoop: synon. voor het centrum van het leger; slot: als van een halsketen.
1770-74Versta: Apollion zat in den vollen legerkring ( krits: kreits, halvemaansvorm) hoog achter Lucifer en hield den standaard op.
1779staffiers, en groene lievereien: stafdragers (vgl. Salom., vs. 1082) in groen uniform; groen: de kleur der Turken; lieverei, vgl. vs. 799.
1782-83Vgl. Ezech. I, 20 en noot bij vs. 348.
1784Vgl. Berecht, r. 75 en noot bij vs. 1763; vlugh: vliegklaar.
1786't parrele gareel: het paarlemoeren span, vgl. Bruyloftsbed v.H. en H., vs. 320.
1788de scheemrende rondas: het schitterende schild, vgl. vs. 1499.
1792fenix: voortreffelijkste; de legendarische fenixvogel is door Vondel herhaaldelijk behandeld, o.a. War. d. Dieren, CXXIII; Jos. in Dothan, vs. 1113.
1795naturelyck: van nature; aengeschapen, vgl. vs. 1392.
1798hoefslagh: wachtpost.
1801geweer: wapentuig: geweer en handen: gewapende handen.
1802in den trans van: naar den troon van God.
1803schichten: pijlen als bliksemschichten.
1806hofpylaren: de pijlers van het hemelpaleis; kreitsen: hemelkringen of -sferen.
1807ronde hoort bij kreitsen; ommeloop bij starren.
1811in zyn' stant: staan.
1812't eerste schutgevaert: de eerste schoten, van vs. 1803
1813-vv.Alles vermaterialiseert zich bij de ontaarde Engelen, en dan vanzelf naar de strategische begrippen van Vondels tijd.
1818parle huiven: beparelde haarsluiers.
1821turkoisblaeu: blauwe edelgesteenten, vgl. vs. 945.
1825der groene lieverey: der groene uniformen, de Luciferisten, vgl. vs. 1779.
1826deizen: deinzen, terugtrekken.
1828flaeute: moedeloosheid.
1831de Wanhoop af te vechten: met wanhoop in 't hart tot het einde door te vechten.
1835-37loef - ly: scheepstermen; in loef zijn: den wind mee, in lij zijn: den wind tegen hebben.
1839kennen: herkennen, bemerken.
1841het hooge nest: het reigersnest in de boomtoppen; dien vyant: den valk; daer verneemt: daar boven hem in de lucht waarneemt.
1847wil: zal; bevallen: overvallen.
1848zincken: doen zinken.
1850halve maen: Luciferisten; driekant spits: Michaëlisten, vgl. resp. 1760 en 1747.
1851De regementen enz.: nl. van beide legers.
1854wederwight: tegenwicht, vgl. vs. 1368; van lucht enz.: zooals een vlieger in de lucht staat.
1855Dit zware materiaal hoort de Luciferisten toe, vgl. 1813, terwijl Michaël alleen met de onstoffelijker natuurkrachten van donder en bliksem strijdt, zie vs. 1875, 1914.
1859De hemelsche adelaer: Michaël.
1860de havicksvlught: den vliegenden havik.
1861Vgl. Joan. de Boetgez. I, 132.
1862Versta: En gunt den havik een korte poos rond te vliegen ( weiden) en machteloos te pralen ( braveeren).
1865de kromme beck en klaeu: de adelaar met zijn snavel en klauwen.
1866Het aes: zijn prooi, den havik, Lucifer; bevalle: overvalt; of dryf voor wint af: of met den wind mee verjaagt.
1867Dus komenze: Zoo komen de Michaëlisten.
1867-74Als deze schildering niet geïnspireerd is door een van Van Everdingens of Ruysdaels noordsche watervallen, dan kan ze er de beschrijving van heeten.
1876Donder en bliksem, Michaëls wapenen.
1877hart: in dubbelen zin, centrum en moed, vgl. vs. 1755.
1878wrevelen: weerbarstigen.
1882wort hem enz.; als hij niet terstond versterkt wordt.
1884rustigh: koelbloedig.
1885zyn groothartigheit: heldenmoed; een grondtrek van karakteradel kan Vondel den opstandigen Lucifer niet ontzeggen, zooals Dante den verdoemden Farinata ook noemde ‘quell' altro magnanimo’ ( Inf. X, 73).
1886voor de vuist: openlijk.
1887flaeuwen: kleinmoedigen.
1889De Leeuw en blaeuwe Draeck: vgl. noot bij vs. 1784.
1891D'een: de Leeuw; d'ander: de Draak.
1894wil: zal; barrening: barning, aanval.
1895vast: al; Godts banier: in Michaëls hand, vergelijk vs. 647.
1898hy: Lucifer; voorspoock: voorteeken.
1900toescheut: het toegeschotene, de scheuten van vs. 1888; vgl. voor 't klankspel Inwijdinge v.h. Stadth. vs. 252-3.
1904stryck: haal in uw standerd.
1910Ook op Michaëls schild stond Gods naam; met een: meteen.
1918Leeuw en Draeck: vgl. vs. 1889.
1921barrent: barnt, wemelt.
1925Dus wort de maght ontsnoert: zoo valt Lucifers gezag en macht uiteen; eerst stond ieder Gesnoert aan dat gezag, vs. 1799.
1928zoo veel monstren als de kloot des hemels draeght: zooveel monsters als zich in de hemelsferen, in de sterrebanen bevinden; uit kloot des hemels: hemelglobe blijkt, dat Vondel 't oog had op hemelkaarten, vgl. noot bij vs. 1763.
1929De Reus Orion: een beroemd jager met de knods, later als sterrebeeld aan den hemel geplaatst ( Berecht, r. 93) en als zoodanig door Homeros vermeld, Ilias XXII, 29, Odyss. V, 274.
1931past: let, acht geeft.
1932De Noortsche Beeren: de Groote en de Kleine Beer, sterrebeelden bij de Poolster of Noordster, vergelijk Inwydinge van 't Stadthuis t'Amsterdam, vs. 855 en Harpz. CVI, vs. 12.
1933dommekracht: lomp geweld.
1934De Hydra: Lernische waterdraak met tal van koppen, door Herkules gedood en ook onder de sterrebeelden opgenomen.
1935Vondel denkt aan de serie-schilderingen, die vaak in gangen of galerijen van paleizen werden aangebracht, bijvoorbeeld in het Raadhuis van Amsterdam of de Loggia van 't Vatikaan.
1941naren: duisterdroeven.
1947hant: handen; vierderhande: vier.
1951zeven dieren: de zeven hoofdzonden: hoogmoed, gulzigheid, traagheid, toorn ( toren, vs. 1954), geilheid, nijd en gierigheid.
1954rinoceros: neushoorn.
1955Ontsteken: ontstoken; sim: aap.
1944-60Vondel sluit zich voor deze gedaanteverwisseling bij de Middeleeuwsche, maar in zijn tijd nog grootendeels gangbare ikonographie aan, die den duivel en de zonde onder allerlei wanstaltige dieren uitbeeldde, met bepaalde symbolieke bedoelingen, aan den globalen aard van elk beest ontleend. Sabbe, die Cramer aanvulde, wees in Dierk. en Diers. bij Vondel (blz. 195-vv.) vooral op den Val der Engelen van P. Breughel d. O. te Brussel en van Fl. de Vriendt te Antwerpen, stukken die Vondel tenminste gekend kan hebben. Ook bij Ovidius komt een verandering van goden in allerlei dieren voor: Herschepp. V, 449-54.
1965kortou: kanon, hier als beeld van den donder, waarmede Michaël vocht; schoot: schot.
1967in het licht geklautert: de monsters poogden naar het licht terug te klauteren, maar ze werden naar de duisternis der hel geschoten.
1968groeide: had pleizier.
1973-74Deze vrs. lijken sterk op den Engelenval van Fl. de Vriendt waarover in noot op vss. 1944-60.
1978Engleroof: de buit door Engelen op Engelen behaald, vgl. vs. 2005 en 2022.
1982De marcia trionfale van het binnentrekkend Engelenheir!; de Helt: Michaël.
1988nacht: uiterste duisternis.
2003leyt 'er toe: ligt ter neer; vgl. vs. 2026.
2005afgejaeghden roof: door achtervolging behaalden buit, vgl. vs. 1978 en 2922; 's hemels heldere as: de wentelingsas van alle hemelsferen, voorgesteld als een stoffelijke lijn, met gedachten aan de vlaggen en tropeeën, die, op vijanden (de Engelschen!) veroverd, aan de dwarsbalken of kroonlijsten der kerken werden opgehangen, want zie Adam in Ballinschap, vs. 390.
2007-08ten klaren spiegel enz.: vgl. Berecht, r. 216.
2008-09den kam verheffen: vgl. noot bij vs. 1498; onverzetbren: onwrikbaren, onoverwinnelijken.
2009-10stam - oirsprong - bron - Vader: Vondels onuitputtelijke profusie, die de synoniemen opstapelt, vgl. vss. 291-95.
2011wezen: het zijn; versta dit vs.: existentia, essentia, proprietates.
2014Zy: de gevallen Engelen.
2017Godt, en zynen stoel: Gods gezag, vgl. vs. 1332.
2022wapenroof: vgl. vs. 1978 en 2005; brallen: pralen, vgl. vs. 1942.
2024De vader en de stam: de stamvader.
2026Hy leit'er toe: hij ligt ter neer, vgl. vs. 2003.
2027my verlangt: ik verlang.
2028't verwaten Hooft: Lucifer.
2030gruwen: om hun duiveltronie.
2032moortspelonck: lugubere spelonk; in Adam in Ballingschap: nachtspelonck, vs. 14.
2033geen vier: (vuur) enz.; vgl. ‘Caron dimonio con occhi di bragia’. Inferno, III, 109.
2034Vgl. den helschen Raad in Joan. de Boetgez., IV, 1-55. en Lucifers proloog van Adam in Ballingschap.
2040zyn verkoren beelt: zijn uitverkoren beeld, Adam, of de mensch.
2041in zyn wiegh, en opgang: in zijn pril bestaan.
2043Myn wit is: mijn doel is, vergelijk vs. 593; afkomst: nakomelingschap; bederven: in 't verderf te storten.
2044eerstgestelde wet: de eerste wet, die den mensch gesteld werd, namelik het verbod aan Adam en Eva om van den kennisboom te eten, Gen. II, 16-17; III, 1-6.
2049bovenstyge: in den Hemel kom; een kleen, een dun getal: 't is mogelijk dat Vondel hier den spijtigen Lucifer zich zelf laat troosten met de opvatting, door rigoristen in zijn tijd verkondigd en kort nadien door Massillon vertolkt in zijn befaamde preek Sur le petit nombre des Élus.
2050De stoffelijke gevolgen van de erfzonde.
2054-55Lucifer overdrijft niet weinig!; mengelklomp: chaos, vergelijk vs. 583.
2056-59De geestelijke gevolgen van de erfzonde, voornamelijk bestaande in de verzwakking van den wil en de verduistering van het verstand. Vondel zet de katholieke leer over den staat van Adams rechtvaardigheid, zijn val en de gevolgen uitmuntend uiteen in het Berecht van Adam in Ballingschap.
2062Vergelijk Eph. II, 2; VI, 12.
2063-65Volgens Ps. XCV, 5 zijn de afgoden duivels.
2070vloeck: vervloekeling.
2071lasterstuck: schelmstuk.
2073-vv.Belial is ook in Adam in Ballingschap de verleider.
2076onnoosle: onschuldige en niets kwaads vermoedende, misschien hier nog beter: domme.
2078halsstraf: doodstraf; dier: duur, plechtig.
2080simple duif: onnoozele ziel.
2082gout en karmozyn: geel en rood.
2083bancket: kostbaar eten.
2086schennis: schending van Gods wet, zonde.
2095dat wil enz.: dat zal haar nakomelingschap bezwaren.
2097hun naecktheit zien: dus hun onschuld verloren hebben.
2098erfgebreken: zij trachten hun zonde, die op alle menschen zal overgaan, met verontschuldigingen ( vygenloof heeft voor erfgebreken dus overdrachtelijken zin) te bedekken.
2101den regenboogh: als teeken van het vonnis van God, die volgens de ikonografie, gezeten op den regenboog oordeel velt.
2102voorspoock: aankondiging; plagen: straffen.
2108Den worm: vgl. vs. 1508; overtuight: van zonde bewust.
2109voet voor voet: bij elken pas.
2123schennen: bezoedelen.
2128-38Vgl. Gen. III, 14-19; Hebr. II, 14; Openb. XII, 9.
2138Den Stercken, die enz.: Christus. Vondel volgt hier evenals elders de vertaling van den Hebreeuwschen Bijbel en niet van de Vulgaat, die immers het verpletten van den slangenkop aan de beloofde Vrouw toeschrijft (ipsa conteret, Gen. III, 15; vgl. Brom, Studia Catholica, 1929, blz. 296).
2139erfhaet: onverzoenlijken haat; verzetten: veranderen.
2141de Helt: de Sterke van vs. 2138, Christus.
2142dat onheil: van 's menschen val.
2145reuckeloosheit: roekeloosheid.
2150Den boom, die 't leven reckt: den levensboom, vgl. vs. 177-82; pluicken: plukken.
2154bootseerde: bootste, vormde.
2155Ozias: In Tijdschrift voor Taal en Lett., 1928, blz. 128-vv. betoogt M. Heyer op grond van overeenkomsten tusschen Lucifer en 't apokriefe boek Henoch, dat de namen Ozias, Azarias (vs. 2163) en Maceda (vs. 2165), alle drie aan den Bijbel ontleend, door Vondel als nieuwe namen werden gegeven aan respektievelijk Gabriël, Rafaël en Uriël, ter aanduiding van de nieuwe funkties, welke Michaël hun opdraagt.
2158vang en span: vgl. Maria Stuart, vs. 273.
2159Leeu en - Draeck: vgl. vs. 1784.
2160-65Vgl. Openb. IX, 1; XX, 1-3, waar wel van een Engel sprake is die den sleutel van den put des afgronds heeft, maar zonder zijn naam; in Tob. V, 18 echter noemt Rafaël zich zelf fiktief Azarias; jaght: bende.
2165Maceda: engelen- noch menschennaam, alleen in Josuë X, 10 etc., de naam van een plaats; torts: toorts.
2166De helsche zwavelpoel bevond zich volgens middeleeuwsche opvatting, ook door Dante gevolgd, in 't middelpunt der aerde, ‘'s aerdtrijx navel’ genoemd in Noah, vs. 2; vgl. verder Joannes de Boetgez. VI, 277-vv.
21368eeuwighbrandend vier: Marc. IX, 42; killen vorst: Joannes de Boetgez. VI, 323 en Inferno, XXXII.
2169-70Weer allegorieën als in de Mnl. en Rederijksche spelen vgl. vs. 1248-50.
2171Onverzoenbaerheit: onbekeerlijkheid.
2174't beloofde Zaet: Christus, vgl. vs. 2138.
2175Vgl. vs. 2138; Herstelle: vgl. Eph. I, 10.
2020-2183Dit slot is in de kern Adam in Ballingschap van tien jaar later.
2183Vgl. ‘Redimendo homines reintegratur angelorum ruina’, S. Thomas Aq. Lect. III in Eph. I; vgl. Joan. de Boetgezant III, 257-59.
|
|
vorige