auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
[Gedichten]
Moyses Gezang.aant.*
O Hemel, hoor naer myne reden. vs. 1
Het aertryck geef' myn stem gehoor.
Myn leering druipe in ieders oor,
Gelyck de wolcken naer beneden.
5
Ick wensche dat de woorden vloejen,
Uit mynen mont, als dau, en vocht;
Gelyck de regen, uit de locht.
Het kruit, en druppels 't gras besproejen:
Dewyl myn tong den naem des Heeren
10
Verheffen wil, gelyck 't behoort.
Geef Gode alleen den prys: komt voort,
En helpt zyn majesteit vermeêren.
Godts wonderwercken zyn volkomen, 13
En al zyn paden loopen recht.
15
Godt is getrou: geen valscheit hecht
Op dien rechtvaerdigen, en vromen. 16
Die zich geensins als kinders droegen, 17
Maer schendigh, tegen 's hemels stem, 18
Zich zelfs vergrepen, gaven hem 19
20
Niet weinigh stof van ongenoegen,
Verkeert geslacht, bedorve rancken, 21
Onwetend volck, te dwaes en snoo, 22
Bejegent ghy de Godtheit zoo!
Is dit den Allerhooghsten dancken?
25
Is hy dan niet uw rechte Vader,
Uw eigen vooght, en wettigh Heer, 26
| | | |
Die u bootseerde tot zyn eer, 27
En 't wezen gaf, en schiep te gader? 28
Gedenck aen d'overoude dagen,
30
En loop met uw gedachten vry
Door alle huizen, op een ry: 31
Ga hene, ga uw' vader vragen:
Hy zal u al 't voorleden mellen, 33
En wat 'er is gebeurt voorheen.
35
Ga vraegh uwe ouders naer 't voorleên:
Zy zullen 't u in 't lang vertellen. 36
Toen d'Opperste elck zyn lant ging toonen,
Toen Adams afkomst wiert verspreit,
Hy elck zyn deel heeft toegeleit,
40
Naer 't juist getal van Jakobs zoonen.
Godts volck is 't eigendom des Heeren,
En Jakob blyft zyn errefpant. 42
Hy vont hem in verwildert lant,
Daer Schrick en Eenzaemheit verkeeren. 43-4444
45
Hy voerde hem omher, bewogen 45
Van liefde, en gaf dien zone een wet;
Bewaerde hem voor ramp en smet,
Gelyck den appel van zyn oogen.
Gelyck een arent vlugge vogels 49
50
Tot vliegen port, rontom hen zweeft,
Spreit Godt zyn pennen uit, en heeft
Hem opgenomen op de vlogels. 52
De ware Godt alleen geleide
Hem op dien toght: geen heidensch godt,
55
Of uitheemsch ongodt broght zyn lot 54-55
En erfdeel door woestyn en heide. 56
Hy zette het met zyne veder 57
Op hooge landen, in een lucht, 58
En velt, vol spyze en ackervrucht
60
En weelige gewassen, neder.
| | | |
Daer zogen de verkore lippen 61
Aen honighdau het hart gezont; 62
Aen oli, die hun in den mont
Quam vloejen, van de harde klippen;
65
Aen boter van de gladde koejen,
De schapemelck, 't gemeste lam,
En Basans bock, en vetten ram, 67
De tarwe bloem, zoo schoon in 't bloejen.
Godt schonck hem rustigh van den klaren 69
70
En rooden wyn: aldus gemest
En zat, begon de zoon in 't lest 71
Weêrspannigh achter uit te varen. 72
De zoon wert gladt, en vet, en grover,
Verliet de Godtheit, die hem schiep,
75
Ontviel de Godtheit, die hem riep,
En zette aen vruchtbre beemden over. 76
Zy terghden Godt, door vreemde goden,
Ontstaecken 's hemels Majesteit
Tot gramschap, door de gruwzaemheit
80
Der afgoôn, hun zoo streng verboden.
Zy offerden den Goôn der beemden, 81
En niet den Godt, die hen verbont. 82
Zy dienden, los en zonder gront, 83
Den onbekenden, en den vreemden; 84
85
De nieuwe en onbekende altaren,
By uwe vaders noit ge-eert.
Ghy lochent Godt, die u bootseert, 87
En laet uw' Heer en Schepper varen.
Dat zagh d'Almaghtige, uit zyn troonen,
90
Ontsteken van verbolgenheit, 90
Geterght door 't schendigh onbescheit 91
Van zyne dochteren, en zonen.
Hy sprack: ick wil voor deze boozen
| | | |
Myn aenschyn decken met een wolck, 94
95
En zien den uitgang van dit volck, 95
Verkeerde kinders, trouweloozen. 96
Men durf door ongoôn my vergrammen, 97
Ick wil een ander volck aen my
100
Verbinden, buiten Iakobs stammen.
Ick wil verwecken dwaze volcken, 101
Ten trots van hunnen wrevlen moedt. 102
Myn gramschap zal, gelyck een gloet,
Ontsteken 's afgronts diepste kolcken; 103-4
105
Al 't lant met zyne vruchten blaecken,
Der bergen gront in asch vertreên, 106
De rampen stapelen op een,
En hen met al myn pylen raecken.
De honger zal hen vleesch verzwelgen.
110
't Gevogelt om hen pickt en zwiert.
De felle slang en wreet gediert
Zal hen, in stof gesleept, verdelgen. 112
Het zwaert van binnen, schrick van buiten 113
Zal t'effens al wat my mishaeght 114
115
Bederven, jongeling, en maeght,
Den ouden man, en teere spruiten. 116
Dan wil, dan wil ick schimpwys vragen: 117
Waer zynze nu in roock en wint? 118
Ick wilze, waer men menschen vint,
120
Uit elcks gedachtenisse vagen.
Doch om geen' vyant stof te geven
Tot lastren, schortte ick deze straf,
Eer zy hun hatren voedtsel gaf,
Om trotser my te wederstreven.
125
Zy moghten licht uit hooghmoedt stoffen: 125
Ons hant is sterck, daer 't al op stuit.
Hun Godtheit voerde dit niet uit,
Noch heeftze door haer maght getroffen.
| | | |
O radelooze, en zinneloozen!
130
Och, was dit volck toch wys en vroet.
En zaegh noch tydigh te gemoet
D'aenstaende straf, en plaegh der boozen!
Hoe kan een enkle, duizent jagen,
En twee, tien duizent op den toght? 134
135
Is 't niet om dat hen Godt verkocht, 135
En dreef in 't net, om hen te plagen? 136
Ons Godtheit slachte noit de goden 137
Der vyanden: dat boos geslacht
Kan zelf getuigen van de maght,
140
Waer voor alle afgoôn henevloden. 138-40
De wynstock, die ons haters pooten,
Is als der Sodomyten ranck,
En Gomorreeschen ackerdranck; 143
Een bittre wyn, vol gal gegoten. 141-44
145
Hun wyn is gal van felle draken,
En dootlyck addrengift. En broet
Dit niet al stil, in myn gemoedt,
Bezegelt, als een schat van wraken?
Ick hou de weêrwraeck voor myn eigen,
150
En wil 't vergelden, op zyn tyt,
Op datze sneuvlen in den stryt. 151
De dagen naecken, die hun dreigen.
De tyt, beschoren tot hun schade, 153
Is voor de hant. de hemel zal 154
155
De boosheit brengen tot een' val,
Zyn dienaers troosten, uit genade.
Zy zullen zien hoe die hen haten
In kracht vermindren, en getal,
En hoeze smilten, die op wal
160
En stercke muren zich verlaten. 157-60
Dan roeptghe: waer zyn nu hun goden, 161
Hun toevlught, en hun toeverlaet, 162
| | | |
Van welcker offer zy verzaet
En vet geworden zyn, gevloden?
165
Van welcker offerwyn zy nutten? 165
Zy geven nu zich zelfs eens bloot, 166
En redden u, in dezen noot.
't Is tyt, dat zy u nu beschutten.
Nu merckt, aen 't geen 'er is bedreven,
170
Dat ick alleen de Godtheit ben,
En, neffens my, geen andre ken,
Ick ben de Heer van doot, en leven.
Ick quetse, en zalve, aen alle zyden,
En geen gewelt, noch geene kracht
175
Kan iemant rucken uit myn maght,
Noch voor myn hant zich zelf bevryden.
Ick hef myn rechte hant naer boven,
En zweere by myn Majesteit:
Ick leef alleen in eeuwigheit,
180
Die alle maghten kan verdooven. 180
Indien ick koom' myn zwaert te wetten,
Tot dat het als een blixem strael',
En myne hant, met schittrend stael
Gewapent, zich in 't recht ga zetten; 184
185
Zoo wil ickme aen myn haters wreecken,
Vergelden hunnen wrevlen moedt,
Myn pylen zullen, root van bloet,
En dronken, druppelen, en leken.
Myn zwaert zal 's vyants vleesch verslinden,
190
En 't bloet der dooden, in den slagh;
's Gevangens vleesch, die met geklagh
Bloots hoofts zich boejen liet, en binden.
Dat allerhande volck, en tongen
Godts volleck loven: want hy boet 194
195
Zyn dienaers schade, en wreeckt hun bloet,
Uit wraecke tot dees straf gedrongen.
Hy zal het onrecht van zyn zoonen
Uit yver wreken, naer zyn maght,
Maer Jakobs erfdeel en geslacht
200
Genadigh vallen, en verschoonen.
|
*Van 1654. Afgedrukt volgens den tekst achter de eerste uitgave van Lucifer ( Unger: Bibliogr., nr. 515), waar het met Het Geloofs-Teken der Apostelen, Het Gebedt des Heeren en het Noodigh Berecht de overgeschoten bladz. 68-79 moest vullen. Een algemeene gedachte over de noodzakelijkheid van de onderwerping aan God ligt aan de drie gedichten vrij duidelijk ten grondslag en in zoover zijn ze achter het treurspel niet misplaatst.
Moyses Gezang: het lied, door Mozes vlak voor zijn dood als een laatste vermaning tot 't Joodsche volk gezongen: Deuteron. XXXII, 1-43. Vondel vertaalde klaarblijkelijk uit de Vulgaat, die hij hier even vrij en even trouw volgt als in zijn Harpzangen. Er is dus evenmin sprake van een bewerking naar Bartas' Cantique de Moyse, zooals Prof. Kalff meende, als van een ontstaan dezer vertaling in 1622, gelijk Van Lennep en Van Vloten wilden. Wij herkennen hier terstond stijl en vertalingsmethode der Harpzangen.
vs. 1reden: rede, toespraak.
13Vulgaat vs. 4: ‘Dei perfecta sunt opera’; Statenbijbel (naar 't Hebr.): ‘Hij is de rotssteen, wiens werk volkomen is’. ‘Rotssteen’ voor ‘God’ komt volgens den Statenbijbel nog vijfmaal in dit lied voor (vs. 15, 18, 30, 31, 37), maar nergens in de Vulgaat en bij Vondel.
16rechtvaerdigen, en vromen: rechtvaardige en vrome (‘justus et rectus’, vs. 4).
17zich droegen: zich gedroegen.
18schendigh: schandelijk.
21Verkeert: ontaard (vergelijk vs. 96); bedorve: verdorven; rancken: afstammelingen (‘generario perversa’, vs. 5).
22snoo: onverstandig (‘insipiens’, vs. 6).
27bootseerde: boetseerde, vormde; denk aan den uit klei gevormden eersten mensch, vs. 87 en Lucifer, vs. 2154.
31huizen: geslachten (‘generationes’, vs. 7).
33't voorleden: het vroeger gebeurde verleden; mellen: assimilatie uit: melden.
36in 't lang: in den breede.
42zyn errefpant: Vulgaat: ‘funiculus haereditatis ejus’, Statenbijbel: ‘het snoer zijner erve’ (vs. 9).
44verkeeren: heerschen (eig. zich bevinden).
45hem: Jakob, het huis van Jakob, de Joden; omher: rond (germanisme).
49vlugge vogels: bedoeld zijn: de jonge vogels, die pas kunnen vliegen (‘pullos’, vs. 11); vlug beteekent ter vlucht gereed, vgl. Lucifer, vs. 1784.
52vlogels: vleugels; Vulgaat: ‘humeris’ (schouders); Statenbijbel: ‘vlerken’ (vs. 11).
54-55heidensch godt, of uitheemsch ongodt: Vulgaat heeft alleen: ‘Deus alienus’ (vs. 12); lot: eigendom.
56heide: woeste, onbebouwde streken.
57met zyne veder: op zijn vleugel; Vondel voltooit het adelaars-beeld van vs. 52.
58hooge landen: het vruchtbare bergland van Kanaän.
61de verkore lippen: de lippen van het uitverkoren volk.
62honighdau: Poëtisch voor honig (‘mel’, vs. 13) vgl. Lucifer vs. 269.
67Basans bock: de grazige landstreek Basan was bekend om haar uitstekend vee.
71zat: verzadigd; de zoon: Vulgaat: ‘dilectus’, de geliefde (vs. 15) en in 't Hebr. ‘Jesjoeroen’, dat ongeveer 't zelfde beteekent, voor: het bevoorrecht Israël.
72Weêrspannigh: hiermede wordt de hoofdgedachte van het treurspel aangeraakt: na de buitengewone bevoorrechting de weerspannigheid tegen God en de afgoderij (vs. 57-vv., vgl. Luc. vs. 1467-vv.); achter uit te varen: afvallig te worden ( Ned. Wdb. I, 730). De Vulgaat heeft hier: ‘recalcitravit’: verzette zich.
76Versta: en die hem naar vruchtbare beemden voerde: ‘salutari suo’ (vs. 15), in 't Hebr.: de rots van zijn heil.
81den Goôn der beemden: aan de afgoden van Kanaän; de Vulgaat heeft: ‘daimoniis’, vs. 17.
82den Godt: in 't Hebr. weer: de rots.
83los en zonder gront: loszinnig en ondoordacht.
84Den onbekenden, en den vreemden: een onbekenden en vreemden god.
87bootseert: heeft geboetseert, gemaakt, vgl. vs. 27.
91schendigh onbescheit: schandelijk gebrek aan inzicht.
94met een wolck: noch in Vulg. noch in 't Hebreeuwsch.
95den uitgang: het einde (‘Novissima’, vs. 20).
96Verkeerde kinders: ontaard geslacht (‘Generatio perversa’, ib.).
97durf: durft; ongoôn: goden, die geen goden zijn, ‘in eo qui non erat deus’, vs. 21).
101dwaze volcken: ‘gens stulta’; maar ‘het volk, dat geen volk is’, ‘in eo qui non est populus’ de tegenstellende strofe slaat V. over.
102Ten trots van: om te trotseeren.
103-4Er staat: In mijn gramschap is een vuur ontstoken (‘Ignis succensus est in furore meo’, vs. 22).
106gront: grondslag (‘fundamenta’).
112in stof gesleept: hoort eigenlijk bij felle slang (‘trabentium super terram, atque serpentium’), (vs. 111).
113Er staat: ‘Foris gladius, intus pavor’, vs. 25.
114t'effens: tegelijkertijd.
116teere spruiten: zuigelingen (‘lactentem’, vs. 25).
118in roock en wint: toevoegsel.
134op den toght: op de vlucht.
135Godt: in 't Hebr.: rots. vs. 30.
136dreef in 't net: Vulg.: ‘conclusit’, sloot hen in.
138-40V. vertaalt hier ‘inimici nostri sunt judices’ (vs. 31) volkomen juist naar den zin.
143ackerdrank: wijndrank op de akkers van Gomorrha gewonnen.
141-44De bedoeling van ‘De vinea Sodomorum vinea eorum, et de suborbanis Gomorrhae’ (vs. 32) is, dat Israël, de wijnplanting van Jehovah, slechte vruchten voortbracht gelijk Sodoma en Gomorrha.
151Vulg.: ‘Ut labatur pes eorum’ (vs. 35): dat hun voet wankelt.
153beschoren tot: bestemd voor.
157-60De zin van het duistere: Videbit quod infirmata sic manus, et clausi quoque defecerunt, residuique consumpti sunt’ (vs. 36), schijnt te zijn dat de Heer (met erbarming) zal zien, hoe na zijn strafoefening de hand (de kracht) van Israël verzwakt is, de ingesloten burgerij bezweken en de rest vergaan is.
161Dan roeptghe: ‘Et dicet’ (vs. 37), En de Heer zal zeggen’.
162toevlught: 't Hebreeuwsch heeft ‘rots’.
165nutten: gebruiken, drinken.
166Zy geven: laat zij nu zich zelf eens bloot geven (‘surgant et opitulentur vobis’, vs. 38).
180Toevoegsel; verdooven: in glans overtreffen.
184Zich zet om recht te spreken.
|
|
vorige