auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
Spreeckende personaedjen.*
PIZANERS. Nagebuuren van Elis.
DIODOOR. Kerckwachter.
REY van PRIESTEREN.
THEOFRASTUS. Aertspriester van Jupijn in Elis.
BAZILIDES. Veltheer, en hooft der hofbenden.
HIEROFANT. 's Konings Hofpriester.
SALMONEUS. Koning van Elis.
FILOTIMIE. Koningin van Elis.+
| | | |
| |
Salmoneus. Treurspel.
Het eerste bedryf.
PIZANERS. DIODOOR.
De volle maen komt op, en volleght d'Avontstar.
Wy hebben Pize, daer de mont van Jupiter vs. 2
Den vraeger antwoort geeft, ter goeder tijt verlaeten,
Om Elis, en het hof, en kerck, en merckt, en straeten
5
t'Aenschouwen op 't gerucht, dit lantschap door gespreit,
Dat deze stadt te nacht al Pizaes majesteit
En glans verdoven zal, en Herkles feest en spelen, 7
Door toestel van wat groots, en hemelsche tooneelen: 8
En zeker 't geen wy zien vermindert niet de Faem,
10
Die doorgaens is gewoon op eenen hollen naem
Te stoffen, en met klanck van ydele trompetten 11
De kleene dingen breet en heerlijck uit te zetten:
Want wat Pizaner oit verkeerde hier omtrent,
Niet een heeft Elis oit in dezen schijn gekent.
15
Zelf d'ingezeten dwaelt, en gaept, als opgetoogen.
De Goden schijnen hier in starrelichte boogen
Te drijven, of te treên op wolcken door de lucht,
Langs d'aerde in lucht verkeert. geen loopende gerucht 18
Bedroogh ons, nu wy hier verbaest, als ziende blinden,
20
Noch twijflen waer wy staen, en om den wegh te vinden
Een leitsman hoeven, die den nabuur met bescheit
Berechte, en wijze en toone al stadts gelegenheit. 21-22
Hier komen twee gewijde in witte koorgewaeden, 23
d'Een met een offerkruick, en d'ander overladen
25
Met eicke kranssen. wat of dit bedieden wil?
Zy hebben ons in 't oogh, en staen nu beide stil.
| | | |
Wat mannen komen hier van buiten opgedondert 27
By avont naer dit feest? ay zie, zy staan verwondert
Om dees verandering, en heel verbaest, en stom.
30
Het zy gy Priester zijt, of een, die 't Priesterdom
De hant reickt, laet u niet verdrieten, noch mishaegen 31
Dat wy Pizaners u een luttel ondervraegen
Naer deze nieuwigheên, voorheene noit gezien.
Wat wil de toestel van dees staetsi toch bediên? 34
35
En dat dees stadt, de merckt der omgelege volcken, 35
Een lucht vol starren schijnt, en met tapijt van wolcken
Behangen om en om, waer door een uitheemsch man,
Of lantzaet naulix kerck en hofstraet kennen kan, 38
Noch 't hof, hoewel hy hier gewoon is alle jaeren
40
Te trecken om gewin, te wisselen zijn waeren 40
Aen munt of koopmanschap? hoe scherp men haer beziet,
De hooftstadt Elis schijnt noch lijckt zich zelve niet,
Maer lucht en hemel, daer Jupijn de hemelraeden 43
Verdaghvaert door de lucht en starrelichte paden.
45
Zoo dit een schouburgh is; Athene, Pallas stadt,
Heeft zulck een speeltooneel noch glori noit gehadt.
Ay, staet een poos: gy zult den Goden niet mishaegen 47
Dat gy verdwaelden dient, en antwoort op hun vraegen.
Mijn kerckgenoot, ay breng dees offerkruick der Goôn 49
50
In 't offerkoor: gy weet, ick ben ten hove ontboôn,
En kan, al loopt de tijt, niet laeten ons gebuuren 51
Te dienen op hun vraegh, en wat te recht te stuuren. 52
Mijn naem is Diodoor, aen d'oostzy van de kerck
Mijn wooning, nu vermomt met dit geschildert zwerck, 54
55
Daer duizent kunstenaers en geesten over zweetten.
Dees kerck, recht voor u, wort nu Donderkerck geheeten, 56
Dees ruimte Godtsvelt, als geheilight aen Godts zorgh; 57
En ginder rijst het slot, men heet het Godenborgh:
Daer houdt Salmoneus hof met onze Koninginne
| | | |
60
Filotimie, zijn bekoorende Godinne,
Die meer op hem vermagh dan Juno by Jupijn.
Wat heeft Salmoneus voor? hy mickt in allen schijn
Op een byzonder wit: want hoe men 't keere of wende, 63
Zoo groot een toestel ooght op een doorluchtigh ende. 64
65
Hy heeft verandering van godtsdienst in den zin.
Een aenslagh vol gevaers. 65-66
Hier zwaerigheit in vont, hy zou dees snaer niet roeren. 67
Zy pooght den Koning, als een' Godt, in top te voeren,
Gelijck Godt Jupiter te heffen op 't altaer,
70
Door offerhande, en tiende, en kerckelijck gebaer,
En wieroock, en triomf, en beelden, en gezangen;
Als eenen, uit wiens schoot en boezem wy ontfangen
De zegeningen, daer dit Rijck van overvloeit.
Dat d'aerde vruchten draeght, geboomte en acker bloeit;
75
De hemel beemden laeft met dau en vruchtbren regen;
De zon 't gewas beschijnt, bestraelt met vollen zegen;
Dat lucht en aerde, en zee, van wiltzang, tiereliert,
Van visschen krielt, en vee, en tam, en wilt gediert;
De man en vrou, in d'echt gezegent, kinders teelen;
80
Het gansche Rijck in rust, voor bloedige krackeelen,
Gewelt, en overlast, en sterfte, en zwaerigheên
Beschut zit, eigent hy zijn wijsheit toe alleen,
Geen' anderen Jupijn, noch mindre Godtgenooten.
d'Aeloude godtsdienst wort te schendigh dus verstooten,
85
En in zijn plaets een nieuw gedichtsel aengebeên. 84-85
Zich Godt te noemen is een laster, daer voorheen 86
Zoo menige eeuwen, noch onze ouders oit van hoorden.
Gebruick bescheidenheit in yver, en in woorden. 88
Wat roept men van zijn beelt, en trotse wagenprael? 89
| | | |
90
Zoo gy Penejus brugh gezien had, uit metael 90
Gegooten, en met een den goddelijcken wagen
Op goude raders, en vier paerden, hecht beslagen
Met blinckend stael, gereet langs 't brommende gewelf 93
Der brugge, en over stroom te rennen; gy zoudt zelf
95
Gelooven dat Jupijn dees toestel best zou passen.
De trotsheit kent geen peil: zy wil al hooger wassen:
Zoo wort door overdaet 's Rijcks schatkist uitgeput,
De zenuw van den Staet. geen burgers trecken nut
Uit lasterlijcke pracht, gewoon de lucht te tergen, 99
100
Gelijck weleer de rot der Reuzen, niet dan dwergen 100
Gerekent by de maght der Godtheit, die het al
Wat zich te trots verheft verwezen heeft ten val,
En elcke maght haer peil, van niemant t'overschrijden,
Door nootlot toegekeurt, heel stip, voor alle tijden.
105
Het is niet veiligh hier te waeren dezen nacht, 105
Omtrent het hof, ten zy men geen gevaeren acht;
Eene oirzaeck dat dees wijck, nu dootsch, en schier verlaeten,
Niet grimmelt van een' drang, gevloeit uit alle straeten,
Nieusgierigh om te zien wat onweêr van geschil
110
Hier tusschen hof en kerck misschien oprijzen wil.
Men heeft, om min het volck t'ontrusten, en te stooren,
De nacht en duisternis voor dees triomf gekooren:
Want wat zich schaemt by daegh, en draeit op veel gevaers, 113
Wort liever 's nachts gezien, als schooner by de kaers. 114
115
De burgery gedeelt, en al een wijl aen 't mompelen,
Wort naulijx ingetoomt. men vreest voor overrompelen.
d'Een droomt van nieuwigheên, door eige baet gestijft,
En d'ander eert al wat den ouden godtsdienst drijft. 117-18
De hemel blussch' by tijts dit smeulend vier, dees voncken;
120
Zoo niet, wy zien den Staet in asch en puin verzoncken.
Wat zeght'er Pize toe? 121
Die Godtstadt houdt de zy
| | | |
Van Jupiter, en viert 't Olympisch jaergety,
Om 't vijfde jaer, heel stip, en zonder t'overtreden. 123
Pizaners volgen 't oude, en haeten nieuwicheden. 124
125
Gansch Elis loopt gevaer van Staet- en kerckkrackeel.
Dees stadt gelijckt bykans een schouburgh, en tooneel.
De Goden treden hier te voorschijn met hun rollen.
Zoo raeckt Jupijn ten schimp, en zijn gemeente aen 't hollen.
Godtslasterlijcke vont! de godtsdienst raest en suft,
130
Wanneerze dient tot spel van menschelijck vernuft.
Men moet de weeligheit der herssenen besnoejen.
Het brein verdicht niet goets. de Staet vergeet te bloejen,
Daer nevels van misbruick en ongetoomde drift
De telgen van de jeught besmetten met vergift
135
Van eigenzinnigheit, en dertle hoovaerdyen.
De Goden hoeden ons voor zulcke guighleryen; 136
Een ongebondenheit, te Pize lang getemt,
Dat stemt geen spelen, als de Kerck het tegenstemt. 129-38138
Wy willen ons gespreck bespaeren tegens morgen:
140
Ick ben ten hove ontboôn, en ga, niet zonder zorgen,
Naer Bazilides, om te spreecken met dien heer,
Te hooren 's Konings wil. der Goden Koning keer'
d'Oneenigheden van den Staet ten goeden ende:
Want tweedraght is de bron en springaêr van ellende.
145
De vader Jupiter bestraele ons met gena,
Dat niet dees tempelvlam in zijnen tempel sla
Te Pize: want die slagh kon Grieck en ongrieck treffen, 147
Indien de Koningen zich tegens Godt verheffen,
En 't grijze hooftgezagh van 't eeuwigh priesterdom 149
150
Verdrucken ongestraft. wy zien d'orakels stom
En elck den vorsten naer den mont zien, en gelooven, 151
Geraeckt Salmoneus en het hof dien hoeck te boven. 152
Hier hangen wieroockvat en kroon in eene schael. 153
Maer gaenwe naer de brugh en trotse wagenprael,
155
Bezien waer 't veiligst is voor oploop ons te bergen.
Men magh 't gevaer wel zien, maer wacht u dat te tergen.
| | | |
REY VAN PRIESTEREN.
Jupijn, die alles naer uw' wensch
Beschickt, waerom is toch den mensch
Door 's hemels wijsheit in dit leven
160
Den nabootseerlust ingegeven, 160
Naerdien hy dezen treck misbruickt,
En niet alleen al wat'er duickt
Beneden u wil nabootseeren;
Maer hooger vliegen op de veêren
165
Van zijn vernuft, en al den schat,
Dien d'endlooze eeuwigheit bevat
In haeren schoot, in 't licht durf brengen;
Al zou hy oock zijn vleugels zengen
In 't eeuwigh vier, dat boven hangt,
170
En 't hof der starren ommevangt. 169-70
d'Ondanckbre staet naer hooger waerde. 171
De mensch was gaerne een Godt op d'aerde.
De redenloosheit zoo genoemt, 173
Oock 't allerminste dier verdoemt 174
175
Dees reuckeloosheit in het dwaelen 175
En overspringen van haer paelen.
De dieren volgen het bestuur
Van hunne leitsvrou, vrou Natuur,
Onnozel, zonder kreuck en rimpel, 179
180
Oprecht, en slecht, en stil, en simpel, 180
Genoeght aen 't lot, dat op hun viel; 181
Oock 't onbezielde en met een ziel
Van groeizaemheit alleen gezegent. 182-83
Al wat des menschen oogh bejegent
185
Dat roept hem toe: wy zijn verzaet,
Gerust, vernoeght met onzen staet.
Natuur verneemt noch klaght, noch bede.
Het mindre als 't meerder rust in vrede.
De Hooghmoedt schept voor ons gezicht
| | | |
190
Een' hemel uit een stadt; het licht
Uit duisternisse, en nacht, en dampen;
Het aerdtrijck tot een lucht, vol lampen,
Gestarnte, en glans, die 't oogh verblint.
Men durf hier regen, hagel, wint,
195
En weêrlicht, blixems, vier en donder,
Oock zelf den Godt Jupijn, van onder,
Braveeren op zijn' hoogen stoel.
Zoo schijnt de kickvorsch, uit een' poel
Vol modder, 's Konings rol te speelen.
200
De tempel moet voor speeltooneelen
Den vinger leggen op den mont,
Om zulck een' godeloozen vont
Van mommerye op haer stellaedje. 203
Een worrem speelt Godts personaedje. 200-4
205
De Hoovaerdy houdt streeck noch maet.
Men kentze aen mijnen en gelaet, 206
De tong en tekens der gepeinzen;
Al wouze een poos haer wit ontveinzen,
Vernissen met wat glimps en schijns;
210
De Wijze zietze door de grijns.
De Priesters speelen nu voor stommen, 211
En zien dit lofgetuit, dit mommen, 212
Met hun weemoedige oogen aen. 213
De huichlaers poogen wel te staen 214
215
Ten hove, en oogen slechts op voordeel.
De glimp van staet verblint het oordeel 216
Der Hovelingen, en dien staert. 217
Een Godtsdienst, daer men wel by vaert,
Wort van de menighte aengebeden.
220
Hier duickt de Waerheit en de Reden. 220
|
*Bazilides: Vondel accentueert in zijn versmetrum Bazi- li-des, hoewel van het Grieksche achtervoegsel ides de eerste lettergreep kort is; hof benden: paleiswacht.
+Filotimie: spr. uit: Filoti- mi-ë (zie vs. 60, 1938).
vs. 2daer de mont enz.: in Pisa was de beroemde tempel van Jupiter, één der zeven wereldwonderen, vgl. vs. 1466.
7Herkles feest en spelen: de feestelijke spelen te Olympia in de landstreek Elis, ter eere van Jupiter ingevoerd door Herkules, vgl. vss. 122-23, 1467-71.
18loopende gerucht: loopend praatje.
21-22hoeven: behoeven; met bescheit berechte: oordeelkundig onderrichte; al stadts gelegenheit: den heelen toestand der stad.
23gewijde: gewijden, priesters.
27opgedondert: onverwacht te voorschijn.
31De hant reickt: helpt, bijstaat.
35de merckt enz.: waar de heele omtrek ter markt komt.
40Te trecken: heen te trekken.
43de hemelraeden: zijn olympische mede-goden.
47staet een poos: blijft eens even staan.
49kerckgenoot: mede-priester; Diodoor zegt vss. 49-52 tot dezen tempeldienaar.
51loopt: verloopt; laeten: nalaten.
56Donderkerck: nl. de tempel van den nieuwen Jupiter tonans, Salmoneus; vgl. vs. 222.
57Godtsvelt: tempelplein; vgl. Inhoudt, r. 45.
64Versta: met zoo'n ensceneering moet een buitengewoon doel beoogd worden.
65-66De katholieke Vondel aan het woord!
67hy zou enz.: dan zou hij daar niet aan beginnen.
84-85Weer tegen de Hervorming; gedichtsel: verzinsel.
89roept: vertelt men hardop.
90Penejus brugh: de brug over den Peneus.
99lasterlijcke: ergernis gevende; de lucht: den Olymp.
100de rot: het rot, vgl. vss. 775-78, 1427.
105waeren: rond te dwalen.
113draeit op veel gevaers: met veel gevaar gepaard gaat.
114als schooner by de kaers: minder gevaarlijk wanneer het in 't geheim bij een kaars wordt beraamd.
117-18Protestant en Katholiek!
121Wat zeght'er Pize toe: wat zegt gij, Pizaners, ervan; Godtstadt: stad van Jupiter.
123Om 't vijfde jaer: om de vier jaren, vgl. vss. 1467-71.
136guighleryen: begoochelingen.
129-38Anti-reformatorische uitingen!
138stemt geen: stemt niet in met.
147ongrieck: vreemdeling, barbaar, vgl. vs. 248.
149Met bijgedachte aan het Pausdom.
151‘Cujus regio illius et religio’.
152dien hoeck: die moeilijkheid.
153wieroockvat en kroon: Kerk en Staat; schael: weegschaal, vgl. Op de Ionghste Hollantsche Transformatie, vss. 3-4 (Dl. 1, blz. 790).
160nabootseerlust: imitatiezucht.
169-70't eeuwigh vier enz.: de vuurhemel (caelum empyreum) die zich buiten den sterrenhemel uitstrekt.
171naer hooger waerde: naar altijd hooger waardigheid.
173Versta: de zgn. redelooze dieren.
174Oock: ja zelfs; verdoemt: veroordeelt.
175reuckeloosheit: roekeloosheid.
179Onnozel, enz.: zonder schuld en fout.
181Genoeght aen: tevreden met.
182-83De anorganische en de plantenwereld.
200-4Deze vss. schijnen een spottende weerklank op de klacht van Ds. P. Leupenius' Naaberecht over Vondels zgn. preferentie van zijn drama's boven preeken; ook heet het daar, dat ‘een snoode aerdworm sik vermeet den helderen Hemel.... in synen donkeren Schouwburg te vertoonen’ en dat de H. Drievuldigheid door ‘lichtvaerdige Kaamerspeelders’ wordt afgebeeld (Unger, 1654-55, blz. 371-72). Het spel brengt mee, dat Vondel dezen weerklank den goeden priesters van Jupiter in den mond moet leggen.
206mijnen: gelaatstrekken (het Fr. mine), vgl. vs. 367.
211Dit verwijten de priesters van den Tegenzang aan die van den Zang, die immers juist beleden hadden, dat ze noodgedwongen moesten zwijgen, vs. 200-201.
214De huichlaers: dat schijnt op de laffe houding van die priesters (predikanten) te slaan, die zich uit angst voor nadeel niet tegen het tooneel verzetten; wel: wèl, goed.
216glimp van staet: uitwendige schittering.
217dien staert: dat aanhangsel der priesters.
|
|
vorige