auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Vijfde deel 1645-1656. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1931
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
[Inwydinge van 't Stadthuis t'Amsterdam]aant.aant.
Jacob van Campen, de bouwmeester van het stadhuis (naar een teekening van Jan Lievensz.)
| | | |
Titelprent der eerste uitgave
| | | |
| |
Inwydinge Van 't Stadthuis t'Amsterdam.
Toegeigent
Den E.E. Heeren Burgemeesteren en Regeerderen der zelve Stede.
t'AMSTERDAM, by Thomas Fontein,
Voor de Weduwe van ABRAHAM de WEES, op den Middeldam, in het Nieuwe Testament. Ao CIƆ IƆ LV.
| | | |
| |
Inwydinge Van Het Stadthuis t'Amsterdam.*
Gelijck nu d'ackerman de zeissen slaet in d'airen, vs. 1
En heenstreeft, door een zee van gout en goude baren, 2
Zoo weckt ons Amsterdam, door overvloet van stof,
Om in den vruchtbren oeghst van zijnen rycken lof 4
5
Te weiden met de penne, en vrolijck in te wyen 5
De hoogtijdt van 't Stadthuis en burgerheerschappyen, 6
Met een de jaermerckt, die, met haeren open schoot, 7
Alle omgelege steên en bontgenooten noodt 8
Op 't heerelijck bancket van allerhande gading, 9
10
Die 't nimmer zat gezicht genoegen en verzading 10
Belooft, door zoo veel schat, gerief, verscheidenheên, 11
Als kunst en hantwerck hier nu stapelen op een.
Dat zoo veel duizenden, als sterck ter poorte indringen, 13
Zich spoeden naer den Dam, om 't wyfeest in te zingen, 14
15
In 't midden van ons vloên, den Amstel en het Y, 15
Met al de burgerjeught van d'oude en nieuwe Zy, 16
Op 't heldere geklanck der zilvere trompetten,
Het dondren van kortouwe, en maetklanck van musketten, 18
Het vliegen van de vaene, en luid triomfgeschal;
20
Terwijl elck element van blyschap juichen zal, 20
De hemel huppelen, en alle starretranssen 21
In 't ronde, als hant aen hant, rontom ons Raethuis danssen,
| | | |
De Bruit, daer 't al om danst, en die, zoo fier en ryck, 23
Op haeren schoonsten dagh en 't kussen, zit te pryck. 24
25
De Leeuw des hemels schynt de hooftstadt van de landen, 25
Wiens schilt gehanthaeft wort van leeuwen, onder 't branden 26
Te zeegnen, met een lucht, uit zyne keel gestort,
Te maetigen zyn vier, om frisch en onverdort,
De graftlaen en het loof der boomen te bewaeren. 29
30
De straelen van zyn maene en glinsterende hairen 30
En oogen steecken niet zoo vinnigh op ons hooft;
Als had hy dezen dagh en zyn triomf belooft
Een koele lentezon: want dit gestarnt, by vlaegen,
Den geest verstickende, door 't gloên der heetste dagen
35
En weecken, koestert nu den zanglust, en de Min,
En Oegstmaent gaet met lust, gelijck de Maymaent, in. 36
Ghy Heeren, die de Stadt, gelyck vier hooftpylaeren, 37
Met raet en wysheit stut, in 't rypste van uw jaeren,
Grootachtbre Vryheer GRAEF, en Ridder MAERSEVEEN, 39
40
Oprechte telgh van POL, en SPIEGEL, die 't Gemeen 40
Ten burgerspiegel streckt, gewaerdight ons gezangen 41
Te hooren, daer 't muzyck uw' intre zal ontfangen 42
Met blyschap op den stoel, en 't eerlyck wapenkruis;
Uw burgermeesterschap het ingewyt Stehuis
45
Vercieren, meer dan kunst, besteet aen witte marmers; 44-4545
En d'oude burgery haer hoofden en beschermers
Begroeten, uit den drang, van overal vergaêrt. 47
De burgervaders zyn met recht alle eere waert.
De zwackheit van den mensch behoeft gestut te worden
50
Door loon, en straf, dit eischt gezagh, en wettige orden: 50
Gezagh en orden melt terstont het onderscheit 51
Van volck en burgerye en 't ampt der Overheit: 52
Het ampt vereischt een plaets, en huis, hier toe gekoren,
Ten dienst der stede; aldus wort hier 't Stehuis geboren, 54
55
Uit een nootwendigheit, tot heil van 's burgers Staet.
| | | |
Stadthuizen dienen dan alom ten toeverlaet
En vryborgh van het volck, dat, vry van alle zorgen, 57
Gerust zyn' handel dryft, en heenslaept op die borgen, 58
Het oogh der Vaderen, dat voor de kindren waeckt, 59
60
En toeziet, eer de storm de poorte en wal genaeckt. 60
Dus lydt het volck geen' last van schipbreucke, in 't verheffen 61
Der oorloghsbuien, die de burgerstaeten treffen,
En storten in den gront, ten zy 't de hemel schutt',
Die Heeren hanthaeft, en door zulcke pylers stut
65
Veel duizent huizen, als in een Stehuis gesloten, 65
Het hart van al de stadt en trouwe stadtgenooten,
Die 't hart bedancken, voor zyn' levendigen gloet; 67
Terwijl het al de leên der burgerye voedt,
In 't leven onderhoudt, veel honderden van jaeren.
70
Zoo staet Venedigh pal, in 't midden van de baren, 70
Als een metaele rots, na twalef eeuwen tijdts,
Bestreden van de pest, en dierte, en zoo veel stryts, 72
Gestreden met den Turck, en 't huis der Ottomannen
En Vorsten, tegens 't Recht der vryheit ingespannen. 74
75
Zoo blinckt de stadt, myn wiegh, gebouwt van Agrippijn, 75
Gelijck een halve maene, op d'oevers van den Rijn,
Na zestienhondert jaer, en toont haer lauwerieren,
Gestrickt in 't vreverbont met d'oude Batavieren. 78
Aldus stont Rome vast, schier zes paer eeuwen lang,
80
Eer 't Noorden met zyn byl, by haeren ondergang, 80
In 't ommewroeten groeide, en 't sloopen der gebouwen, 81
Gewortelt al te diep, te hardt om uit te houwen. 82
Al hanthaeft d'oppermaght, in oorloge, en gewelt,
De steden, eeuw op eeuw, haer paelen zijn gestelt, 84
85
Haer oude stuit in 't endt, gelijck des menschen leven. 85
Wat menschen bouwen, wort geene eeuwigheit gegeven. 86
| | | | | | | |
| |
Plattegrond van het stadhuis te Amsterdam
VERKLARING DER CIJFERS:
| 1 |
Burgemeesterskamer. |
| 2 |
Pui. |
| 3 |
Vierschaar. |
| 4 |
Justitiekamer. |
| 5 |
Raadkamer. |
| 6 |
Weeskamer. |
| 7 |
Assurantiekamer. |
| 7a |
idem. |
| 8 |
Desolate-Boedelkamer. |
| 8a |
idem. |
| 9 |
Rekenkamer. |
| 10 |
Kamer van Schepenen-extraordinaris. |
| 11 |
Schepenzaal. |
| 12 |
Kamers van Advocaten en Procureurs. |
| 13 |
Kamers van Commissarissen van Kleine Zaken. |
| 14 |
Kamer van Thesauriers-extraordinaris. |
| 15 |
Secretarie. |
| 15a |
Secretarie. |
| 15b |
Secretarie. |
| 16 |
Kamer van Thesauriers-ordinaris. |
| 17 |
Burgemeestersvertrek. |
| 18 |
Galerij. |
| 19 |
Binnenplaatsen. |
| 20 |
Burgerzaal. |
| 21 |
Open poorten van de Burgerzaal. |
| N.B. |
De voorgevel is de Oostzijde, de zijde tegenover de Nieuwe Kerk de Noordzijde. |
| | | |
Wie iet geduurzaems zoeckt, die heff' zyn hart om hoogh. 87
Men kan niet zekers hier beschieten met ons oogh. 88
Hoe 't Raethuis by het hart met reden wort geleecken,
90
Waernaer de vyanden der burgervryheit steecken
Met heimelyck geweer, en laegen, en verraet, 91
Of inbreuck van de poorte, uit openbaeren haet; 92
Dat bleeck, toen Beuckels rot haer moedernaeckte waerheit, 93
Het licht der logentaele, als een herbore klaerheit, 94
95
Wou planten op den Dam, ten trots van 't wapenkruis; 95
Gelyck de Schilderkunst, op 't afgebrant Stadthuis, 96
Getuighde menigh jaer: dat bleeck, toen d'eerste Gallen 97
Na'et winnen van de Stadt, noch zochten t'overvallen 98
Het Roomsche Kapitool, beletter van hun kans;
100
Daer Manlius zoo braef, gewaerschuwt van de gans, 100
En haer verbaest geschal, het burgerrecht verweerde, 101
Door 't overschot des volcks, en Brennus heirkracht keerde,
Die, zeven maenden langk, verrijckt door roof en buit,
Most slaecken zijnen roof, op 't Kapitool gestuit. 104
105
Gelyck Heer Gysbrechts stadt van visschers is begonnen, 105
Door haer gelegentheit, en na heeft aengewonnen, 106
Zoo wert haer Raethuis oock tot driewerf weêr verzet.
Het eerste stont daer 't Y zich uitstreckt in zijn bedt, 108
Met biezen riet en helm geboort, van wederzijde;
110
Daer d'Aemstelheer, van outs, de zeekapelle wydde, 110
Ter eere van Godts Helt, Sint Olof, die zijn' troon 111
In 't Noorden had gebouwt, en wien de martelkroon
Met recht wert toegekeurt: want toen hy onder d'Ieren 113
Tot kennis quam van Godt en Christus kruisbanieren,
115
En in Nieuw Megen sprack d'orakels van Godts mont, 115
| | | |
Liet hy zich Kerstenen, en wasschen op de vont, 116
Van 't heiloos Heidensch slym. dus zuiver, en herboren, 117
Zocht hy Godts dienst en Kruis te planten by zijn Nooren,
En, die een Koning was, verkondighde het licht, 119
120
Waer voor de zon en maen en steile Noortstar zwicht. 120
De maght der afgoôn raest, en, als een stroom gedreven, 121
Bejegent hem in 't velt, daer hy getroost zijn leven 122
En kroon ten beste schenckt aen Christus kruisaltaer, 123
Geheilight door het bloet van zulck een' martelaer.
125
Het tweede Raethuis stont, daer nu de kant gesleeten 125
Wort van het waterrack, dat, naer den Dam geheeten, 126
Allengs ten Zuiden, van het Y, te rugge springt,
Tot daer de middensluis en duicker 't water dwingt, 128
Of weder uitgiet, als de stercke wint van 't Zuien
130
Den Aemstel viert den toom, en afjaeght met zijn buien; 130
Gelijck de stroomen staen ten dienst van weêr en wint, 131
Naer dat der winden Vorst hem uitlaet, en ontbint. 132
Men zagh de derdemael het Raethuis weêr verrezen,
Als of Natuur den gront had met haer hant gewezen,
135
Daer Kalverstraet en Dijck noch uitzien naer den Dam, 135
En reicken aen de merckt, daer 't Sticht ter merreckt quam,
De Goier, Aemstelaer, de Veene- en -Waterlander. 137
Zy staplen vrucht en vee en zuivel op elckander,
Gevogelte, en gewas, en wat de nootdruft eischt, 139
140
Ter liefde van 't gewin, daer 't al om draeft, en reist,
En vlet, en vaert, en woelt; terwijl de burgeryen, 141
Van d'eene aen d'andre weeck, by deze merckt gedyen, 142
En kelder en schappra, met opgepropten schoot, 143
Bezorgen, als de mier haer hol, voor hongers noot. 144
145
De Koning van de Stadt, wiens kruin 't gewelt zou tergen: 145
Verkoos Tarpeius bergh alleen, uit zeven bergen, 146
| | | |
Omtrent den Tiberstroom, en zijne waterkolck,
Om daer den adelaer en stoel van 't strijtbre volck,
Als op den vryburgh van 't Gemeene best, te planten,
150
Dat tegens al de maght der weerelt zich zou kanten.
Dus rees het Kapitool, op dezen steenen bult, 151
Van Romulus met riet gedeckt, en na vergult, 152
Gelijck een gouden bergh, om, in het onderdaelen
En opstaen van de zon, de zon ten trots te praelen; 154
155
Een eer, waer voor de bergh den vader Numa danckt,
Zoo lang 't Romainsch gebiet, dat nimmer zackt, noch schranckt, 156
Maer op zijn wyze duurt, de weerelt zal verduuren; 157
Terwijl de Noortsche byl en heirschap Remus muuren 158
En menigh trots gevaert, gelijck een steenrotsduin, 159
160
Noch noit begraven kon, in 't omgewroete puin.
De Raeden van de Stadt vier van hun leden zetten, 161
Graef, Wavren, Maerseveen, en Geelvinck, om te letten 162
Op 't voorgebeelde ontworp van 't Raethuis, wijs en rijp 163
Beraetslaeght, en bepaelt in zyn vereischt begryp, 164
165
Bespiegelt door en door, in 't oogh der Trezoorieren 165
En Burgermeesteren, tot dat uit meer papieren 166
De waertste tekeninge, en d'eelste niet ontbrack, 167
Waeraen de breede Raet in 't endt zijn zegel stack. 168
De Raet van Amsterdam verkoos, met rijpe reden,
170
De plaets van 't out Stadthuis, nu moede, en afgereden, 170
Van hoogen ouderdom, en arbeit, zorge, en last;
Als 't midden van de stadt, het hart in 't lichaem, past, 172
Gestut van wederzy met heur vermaerde stroomen,
Om af en aen in zee, of aen den Ryn te komen,
175
En Schelt, en Wael, en Maes, buurinnen van den Ryn,
Verheerlijckt door de steên, waer van zy voesters zijn. 176
| | | |
Hier keert ons trots gevaert zyn aenschijn naer het Oosten,
Den opgang van de zon, die d'aerde komt vertroosten,
Verquicken met haer' glans, waer naer elx oogh verlangt.
180
De slincke vleugel deckt de Noortzijde, en ontfangt
Den offer uit der zee; de rechte deckt den zegen 180-81
Van Beurze en vliet, van wien dees zeestadt heeft gekregen 182
Haer' naem, de weerelt door gevlogen, en bekent,
Zoo wijt zy 's weerelts oegst op alle merckten zent,
185
En inhaelt uit der zee, met overlade kielen
Gestuurt van Watergoôn, en snelle waterzielen, 186
Die, schuw van weide en ploegh, in zee te weide gaen, 187
En danssen op den rugh van vader Oceaen.
Maer 't weifelende lot, dat noit zijn rust kon houwen,
190
Quam 't rustigh raetsbesluit des Aemstels, onder 't bouwen, 190
Bespringen, slagh op slagh, niet anders of de Nijt,
Die schendige Harpy, uit wrevel, schimp, en spijt, 192
Het nootwerck scheuren wou, en met verwoede klaeuwen 193
Der Burgermeestren gunst verbystren, en verflaeuwen, 194
195
En dwingen af te staen van dezen arrebeit, 195
Zoo noodigh, en zoo nut, gevordert en beleit
Door opzicht en het oogh der meestren, die bedreven
Steenhouweren hun maet en wet en regel geven;
Dies 't uurwerck van dien bouw gestadigh schynt te gaen,
200
Van hant tot hant, gelijck de wyzer, op zijn raên, 200
De ronde doet, en past op klockeslagh en uuren, 201
Zoo net, gelijck de zon om hoogh haer' loop kan stuuren. 202
Gestadigheit verwint. al draeit de wyzer kort 203
Den dagh om, niemant merckt dat hy bewogen wort. 204
205
De Nydigheit zocht eerst de poorten stil t'ontgrendelen, 205
En daeghde, uit eenen mist, voor stadt op, met haer vendelen, 206
Door Amsterdam betaelt, en van den haenekraey, 207
Ontdeckt, eer 't nachtgedroght belande aen wal, en kaey, 208
| | | |
Dat van verbaestheit zwichte, in ste van aen te vallen; 209
210
Toen al de burgery 't geschut voerde op de wallen,
En blanck in 't harnas blonck, gelijck een ysre rots,
Die geenen aenstoot vreest, den Oceaen ten trots. 205-212212
Noch rustze niet, maer streeft naer d'onbevrozene oorden, 213
En hitst met volle kracht den blaesbalgh, uit den Noorden, 214
215
Op dijck en dammen aen, dat Hollant schud, en yst.
De zee verlaet haer bed. de springvloet wast, en ryst,
En overschryt haer peil. de waeckende Aemsterlanders
Aen 't zweeten, in dien noot, met schuppe en zoôn, niet anders
Als warenze getroost den springvloet van Neptuin 219
220
Het hooft te biên, gelyck een strantbeer van arduin. 220
Neptuin, hier tegens aen, wil toonen dat geen zoden 221
Vermogen zyne vorck en opgepreste Goden 222
Te stuiten, op den toght; ontziet noch dijck, noch pael,
Noch eicke planck, en komt u, boven Outewael, 224
225
Geborsten in de weide, en, bruizende op zijn riemen, 225
Vaert voort, en zackt, en ryst, en valt in 't meer van Diemen,
Zet hofsteên, vee, en vrucht in 't water, dat wel eer, 227
Zijns ondancks, ruimen moest den boezem van zyn meer,
Daer d'Amsterdammers, die hier lucht en adem schiepen, 229
230
Al morrende om 't stehuis, nu huis en hof verliepen. 230
Het open Aemsterlant, de polder rontom heen,
Al 't vlacke velt lagh blanck, tot in het Sticht en 't Veen 232
Geleeck een bare zee. men kon het meer van Leiden 233
En Haarlem, stroom noch sloot noch wegen onderscheiden.
235
De hoybergh bergde 't vee. de droeve huisman stack, 235
Met vrouwe en kindren, 't hooft gedootverft uit het dack, 236
In 't uitgemaelen meer. onwetenden aen 't schelden,
En 't kostelijck stehuis de lantscha most ontgelden. 213-38238
Na zulck een zeestorm woelt het zeezieck Brittenlant. 239
| | | |
240
De Faem gewaeght hoe dit de waterketen spant, 240
Van Doever af aen 't hooft te Kalis, en zijn krammen. 241
De hoop van Londen vischt een net vol Amsterdammen. 242
Karthage en Rome zien elckandre grimmigh aen, 243
Als leeuw en tigerdier. alle oorloghsvensters staen,
245
Als Plutoos blicken, root van gloet en zwavelvlammen. 245
Zy treên in 't waterperck, als strijtgezinde rammen, 246
Of stieren, dol van wraeck, en nimmer stootens moe,
Hervatten strijt op strijt, en stooten vreeslijck toe;
Terwijl hun schuim en bloet ontloopt, en, in 't vertoornen,
250
De herders toezien, hoe zy, met gewelt van hoornen,
Elckandre gaen te keere, en booren door de huidt
In 't vleesch, en ingewant, en menigh toestoot stuit 252
Op ribben, en gebeent. d'een pooght, met d'achtervoeten
En klaeuwen, stof en zant in 's vyants oogh te wroeten,
255
Van achteruit te slaen, te stuiven voor den wint: 255
En d'ander slingert fel den staert om, en verblint
't Gezicht des vyants vast, met heene en weêr te zwaejen. 257
Zy loejen schrickelijck, en wenden zich, en draejen,
Tot dat de worstelstrijt en dagh zyn ende neemt,
260
En ieder wenscht om rust, in zijnen eigen beemt. 239-60
Geduurende dien storm en stryt der worstelaeren,
Vernam men hoe om hoogh Saturnus quam gevaeren, 262
Op bey zijn vleugels, schier gesleeten van de vlught:
En zwevende rontom den Dam, in onze lucht,
265
Met zijne scherpe zeîn, waerme hy d'eeuwen maeide, 265
Het uurglas op zijn hooft, de grijzaert d'oogen draeide 266
Naer 't afgeleeft stadthuis, oft eer zijn overschot, 267
Gereten, onderstut, verminckt, en half verrot,
En evenwel, ter noot, 't verblijf der Amptenaeren, 269
270
Om schrift, gerief, en schat, en diensten te bewaeren. 270
Wat, ben ick, zeght hy, dan mijn kracht en zickel quijt,
Dat dit bouwvalligh dack mijn' ouderdom verslijt, 272
En wacht het noch gerust, als leggende op zijn sterven, 273
| | | |
Dat menschenhanden voort het slechten, en bederven? 274
275
Ick wil een' korter gangk met dit geraemte gaen.
Zoo spreeckt hy, en verzinckt in 't smitshol van Vulkaen, 276
Beveelt hem 's middernachts dien ouden romp te sloopen.
Vulkaen, toen 't nachtglas net ten halve was verloopen, 278
De wachters, van den slaep beschooten, stom en stil, 279
280
Vergaten hunne wacht, voltreckt Saturnus wil,
Ontsteeckt het zolderveen van boven, met zijn voncken. 281
Het veen geraeckt in brant, dat eertijts lagh verdroncken:
Dus brant het vier den balck, den zolder, en het dack.
De gansche stadt waeckt op. de vlam ging op, en stack 284
285
Het torenbuskruit aen. nu rusten geene bedden. 285
De trousten schieten toe, en reppen zich, en redden
De brieven, boecken, gelt, trezoor, en banck en schat; 287
En bergen in dien brant de ziel der gansche stadt; 288
Terwijl de vlam in top blijft weiden, als een wonder, 289
290
Uit gunst, die 't vier ons droegh, dat tijt gaf, om van onder 290
Te redden have, en goet, ten oirbaer van 't Gemeen. 291
Dus liet Vulkaen hier niets dan muurwerck, puin, en steen,
Waerna de Bouwkunst breet haer vleugels ging ontvouwen,
De nieuwe fenixpluim en kroon van 's lants gebouwen, 294
295
Als ryzende uit den grave en d'assche en 't lijck van 't out,
En een geduurzaemheidt van eeuwen toebetrouwt. 296
Maer 't is aenmerckens waert hoe Godt zich openbaerde,
In 't midden van die vlamme, en door zijn zorgh bewaerde
De hooge steigering, rontom 't begonnen werck,
300
Toen vlam en roode gloet den lesscher viel te sterck, 300
Met zijne tong, voorwint, alree de masten leckte, 301
En blaeckte, en eene wolck van smoock het volck bedeckte,
Daer Stalpaert, op zyn wacht, gelyck Brantmeester, stont, 303
En zagh het gaepend vier, zijn' vyant, in den mont. 304
305
Hy sterckt het tegenweer, dan onder, dan van boven. 305
De ledren eemer bluscht al kissende den oven 306
Van 't grimmigh element, dat schricklijck kraeckt, en knerst,
| | | |
En niet een kant noch steen van 't nieu gestichte berst. 308
Waer zulck een heiloos ramp tot dit gevaert geslaegen, 309
310
Het was om 's bouwers glans uit al zyn werck te vaegen, 310
Den moedt der Overheit te kneuzen van verdriet, 311
Te schenden 't aengezicht, daer al het lant op ziet.
Een voorspoock scheen voorheene ons in te willen prenten 313
Den opgang van dien brant, toen heele regementen 314
315
Van rotten zich verbaest begaven op de vlught, 315
Drie dagen voor den noot, gelijck van eene zucht 316
Tot haer behoudenis al heimelijck gedreven, 317
En, boven ons begrijp, dit ondier ingegeven, 318
Dat, vroeger wacker, eer zyne ongevallen vat
320
Dan ons vernuft, dat traegh, tot kosten van de stadt, 320
Voor 't naeckende onweêr duickt. hoe onvast staen dees gronden: 321
't Geluck der steden is aen 't out stehuis gebonden:
Men vraege Schelt en Eems; zy hebben 't ons geleert
Hoe met den raethuisbouw 't geluck der steden keert. 323-24
325
De bouwer van 't Stehuis wist noch van geen verhuizen,
Toen schon de bouwplaegh flux een' watervloet van muizen 326
Op Hollants kusten aen. dit heir, in 't lang en 't bree,
Geslingert staert aen staert, quam dryven over zee,
Van 't Noorden, op ons strant. hier baet geen tegensportelen. 329
330
Zy knaegen hoy, en gras, en klaver, met hun wortelen
En groente en steelen, af. de geest des beemts verdwijnt. 331
De lantheer, by gebreck van voêr en klaver, quijnt.
Men troost hem dat de scha der muize 't lant zal baeten, 333
En zy een' gouden tant in velt en weide laeten; 334
335
Gelijck het naeste jaer de muizenscha vergoedt,
Met driemael zoo veel winste, en weide in overvloet: 336
Maer 't ryzend Raethuis wort met smaet en hoon bejegent,
En houdt een zelve streeck, zoo hoogh als 't nu, gezegent 338
Van al de burgerye, een ieders oogh behaeght,
| | | |
340
En d'eer van al de stadt in 't staetigh voorhooft draeght.
De Kerck van Sint Kathryn, gelijck menze innewijde, 341
En bouwde tot Godts eer, bekleet de slincke zyde, 342
Een ryck gebouw, waeraen de Heer van Purmerent,
Heer Eggaert, by 't geschrift voor bouwheer noch gekent, 344
345
Den eersten grontsteen ley, dies wy zijn eedle rancken 345
Gehouden zijn met lof, voor 's vaders deught, te dancken. 346
Wie Amiëns bezoeckt, dat hy zyne oogen sla
Op 't grootste kerckgesticht, de rechte wederga 348
Van Eggaerts arrebeit, en lette of ons pylaeren
350
Gewelf en kooren min den bouwlust openbaeren
In Hollants Graeflijckheit, dan in het Konings Rijck,
Den Grave in majesteit en maght al t'ongelyck. 352
Het heerlijck orgel noot geen dwaze zangverquisters, 353
Maer Wyzen, op 't bancket van veertien paer registers. 354
355
Vier orgeldeuren noôn alle oogen, door de gunst 355
Van Bronckhorsts tekengeest en schoone schilderkunst,
Hem van Natuure alleen miltdaedigh ingegeven.
Men ziet hier geene verf, maer louter ziel, en leven
Daer Saul zit te paerde, en David voert het hooft 359
360
Van Goliath, den Reus, gelijck hy wort gelooft,
Om zulck een trotse daet, en ingehaelt van rejen,
Die, zingende in triomf, den helt ter poorte inlejen,
En wetten Sauls haet, en kroonzucht door dien zang, 363
Bezuurt van Jesses zoon, zoo veele jaeren lang. 364
365
Men ziet, daer Davids harp en snaer den Godtvergeten
En dollen Saul streelt, hoe eerloos en vermeten 366
De Haet dien jongeling den schicht toedryven wil, 367
Terwijl hy dien ontduickt, en balling wort al stil, 368
Tot dat een flux soldaet hem bootschapt, hier beneden, 369
| | | |
370
Hoe Saul op den bergh, van wanhoop overstreden, 370
Na zulck een nederlaegh, met zijn verwaete ziel, 371
Op drie verslage zoons, in zijnen degen viel.
Op dat men het gevolgh aen deze keten schakel', 373
Vraeght David Godt om raet, daer Abjathar 't orakel
375
Zal spellen, uit den glans van 't heiligh borstgesteent, 375
Dat hem naer Hebron wijst, die Sauls doot beweent. 374-76376
Wanneer de dubble deur van 't orgel hangt geslooten,
Wort David, daer hy knielt, gezalft, en overgooten
Ten Koning, over 't huis van Juda, toen die stam
380
Te Hebron, met gejuich, op deze staetsi quam, 380
Waerop d'eenstemmigheit van uitgeleze keelen, 381
De joffers en de jeught, met zingen, dans, en speelen,
En cyter, en tamboer, en rinckeltuigh, en luit, 383
Verheffen haeren galm, die aen den hemel stuit.
385
Graef Willem, tot den stoel des lants, van Godt geschapen, 385
Beschenckt, in 't Noorder glas, met haer doorluchtigh wapen, 386
Dees stadt, waerover hy, als wettigh Graef, regeert;
Waerna Maxmiliaen, Roomsch Koning, hoogh ge-eert, 388
Haer' wapenkruisschilt kroont met diamante straelen,
390
En parlen van zijn kroone, om eeuwighlijck te praelen,
Als met een danckbaer merck van zijne majesteit, 391
Voor Ridder Boelens gout, en 's helts grootdaedigheit, 392
Ten dienst van zijnen Heer, voor ieders oogh, gebleecken;
Een eer, die blijft, en duurt, als 't brosse glas zal breecken;
395
Gelijckze oock op de kruin des Westertorens blinckt, 395
En blincken zal, zoo lang de zon verrijst, en zinckt.
In deze hooftkerck gaet de Batavier ten grave 397
Naer Galen, die de Doot wou kiezen, eer dan slave
Te worden op de zee, geboeit aen 't Britsch gebiedt, 399
400
Daer hy op 't Midlantsch meer den brant in 't buskruit schiet
Van 's vyants zeekasteel, en leert hem, op de baren,
| | | |
In weêrlicht roock en smoock, in Plutoos hemel vaeren, 402
En stuiven, recht voor wint, om in dien waterbrant, 403
Als voorbo, naer den Teems, en 't vyantsch Brittenlant, 404
405
De tijdinge aen het hof van Withal zelf te draegen. 405
Hetrurie en Livorne en 't zeestrant zal gewaegen, 406
Veele eeuwen na zijn doot, hoe stout dees watervorst
Den vyant boort aen boort groothartigh klampen dorst, 408
Gelijck een oorloghshelt, uit louter hart geschapen, 409
410
Waerom de grafzerck noch gekroont hangt met zijn wapen, 410
En ridderlijck geweer, en met de vaen bedeckt, 411
Terwijl dit lijck de deught der levenden verweckt.
De Waegh, aen deze zy voor 't Raethuis, weet den zegen 413
Van 's weerelts koopstadt net maer nimmer af te weegen, 414
415
Door toevloet van de vaert. zy voert met haer gewin,
De stede een' Potozy van daeghlijx zilver in, 416
Door twee paer poorten, als om strijt, van vier gewesten, 417
Om Hollants vryen Leeuw te weeliger te mesten,
In uitgemaelen meer, of duin, en poldergras. 418-19
420
Hier groeit het Hollantsch hart. hier zwelt de zuiveltasch, 420
Van zilver, en root gout, en vriendelijcke schyven,
Die, by gevaer en noot, onze oorloghszenuw styven, 422
En leeren dat men licht den Amsterdammer terght,
Maer zijn gedult den krijgh niet ongewroken verght, 424
425
Zoo lang de schiltwacht waeckt, en hier, langs steene trappen,
Gewapent nacht en dagh, de waeghtrap op zal stappen, 425-26
En uitzien, vroegh en spa, en luistren of 't Stehuis
Geen laegen wort geleght, ten schimp van 't wapenkruis. 428
De Vischmerckt woelt vooruit, en leeft van spartelvisschen, 429
430
Schaft stroom- en- zeevisch, en bezorght de burgerdisschen 430
| | | |
Met allerhande teelt van 't vochtige element,
Tot 's levens onderhoudt. het Gilt was hier gewent 432
Sint Peters feest, van outs, met kroonen te vereeren, 433
Te zingen, hant aen hant, naerdien 't zich moet geneeren, 434
435
Als 't Galileesch geslacht, by 's hemels zegening, 435
En 't uitgeworpen net, dat 's waters vruchten ving.
De Beurs [daer d'Amstel stuit, en door vijf steene boogen, 437
Met waterpylen schiet, als van een pees gevloogen, 438
Wanneer het water valt, en adem haelt in 't Y,] 439
440
Ontfangt den burgerzwarm van d'oude en nieuwe Zy, 440
En al het uitheemsch bloet, dat 's middaghs hier te gader 441
In eenen boezem vloeit, en uit zoo menige ader
Gevloten, leven geeft aen 't lichaem van 't Gemeen.
Hier wort Merkuur gedient, geviert, en aengebeên,
445
Met zijnen slangestock, en vleuglen aen de hielen. 445
Hier zweet het koopmans brein, gepropt van vrachten, kielen, 446
Papieren, wisselkansse, en munte, en beurskrackeel, 447
En winninge, en verlies. elck grijpt naer 't beste deel,
In schiphreuck, havery, verzekert kist, en packen, 449
450
En berght zijn have en 't lijf op masten, en op wracken. 450
De weiflende Fortuin smyt blindling 's weerelts goet
Te grabbel in den drang. de rijckdom styft den moedt 452
Des koopmans, door het lot, zoo rijck hem toegevallen.
Dan steigeren om strijt de gevels, poort, en wallen, 454
455
En torens hemelhoogh. de Staet en burgerdraght 455
Getuigen van 't geluck, door schattingen, en pracht. 456
Gewinzucht propt de breede en lange galerijen, 457
Die brommen in 't vierkant, gelijck een korf, vol byen, 458
En uitgelezen geur, gewonnen op het velt.
460
Dan roept de Beurs zich heesch: waerheen met al uw gelt,
O geltrijck Amsterdam? mijn nissen zien uw draeven,
En missen midlerwijl haer driemael twalef Graven, 461-62
Uit klaren marmersteen te klincken, tot een eer 463
Van 't koopmans Kapitool. of magh my nimmermeer
| | | |
465
Gebeuren dit geluck, het welck mijn Beursgenooten 465
Verdienden, die het gout met heele schepen gooten,
In uwen open schoot door kommer, zorgh, en zweet,
Ten bouw van uwen Staet, en 't vrye lant besteet?
Vijf hooftgebouwen, hier in 't ronde te bereicken, 469
470
Uit 's mercktvelts navelpunte, is geen onkenbaer teiken 470
Van majesteit, en maght, die nu doorluchtigh blijckt,
Naerdien de Dam in naem Sint Markus plaets niet wijckt, 472
Noch zelf het velt van Mars, zoo wyt befaemt by d'ouden, 473
Die Rome, in zijne kracht en middaghglans, aenschouden, 474
475
Toen, Cezars erfgenaem, August, in vollen vre,
Het heiligh Kapitool in zijn triomfe opree. 476
Hoe luchtigh kan men nu op 't mercktvelt adem scheppen, 477
En ieder 's mercktdaghs zich, op zulck een ruimte, reppen, 478
In alle stallingen, en inkoop, en verkoop; 479
480
Daer volck en burgerdrang en huisman, in den hoop, 480
Vast veilen, loven, biên, en afslaen, en besteden, 481
Verkochte waeren laên, op burrien, en sleden, 482
Of torssen op den hals, of onder hunnen arm,
Of krujen op het radt. geen wackre byenzwarm 484
485
Is drocker op het velt, en in de honighkorven,
Wanneer de boeckweit bloeit, die doot lagh, en gestorven,
In d'aerde, eer klont en zon en dau haer leven schenckt,
En naer dien eedlen geur de honighzuigers wenckt. 484-88
Hier is de wandelstreeck van Amsterdamsche Heeren
490
Wethouderen en Raet bekommert met regeeren, 490
En deftigh staetgespreck. de koopman luistert hier 491
Naer luchten uit der zee, en zamelt uit papier 492
Den zin der letteren, van overal geschreven. 493
Dan valt, dan ryst de merckt. hier is een schip gebleven, 494
495
En ginder een belant, dat met Turkyen sloegh, 495
De roofgalajen brande, of binnen Tunis joegh,
| | | |
En 't roofnest, out Algiers, noit zat van schepeplonderen. 497
Dan hoort men hier van 't Y een' oorloghsman opdonderen, 498
Of vlooten uit de Straete, of van de Spaensche kust: 499
500
Dan groeit het koopmans hart, nu zeker, en gerust, 500
In zijn bekommeringe, en danckt Godts weêr en winden
En watren, die by storm zoo menigh schip verslinden.
De rijcke zee is nu niet rijcker als de man,
Die met dees blyde maer zijn zolders laden kan,
505
Verquicken zijne hoef, en groene Gravelanden, 505
En Beemsters, klaverrijck, vol vee, en vol waeranden. 506
De Stadthuistoren stelt zijn kunstigh klockwerck, rijck 507
Van klanck. Hemoni speelt een hemelsch klockmuzijck, 508
Zoo snel, gelijck een luit, of Swelings orgelpijpen, 509
510
En snellen cimbeltoon, met vingeren te grijpen. 510
Hier blazen schuiftrompet en kromme en rechte fluit
Orlandoos grooten geest ter heerenvenstren uit, 512
Ter eere van de Wet, en burgerwandelaeren, 513
Verquickt door bly muzijck, in ongeruste maeren
515
Van oorloge of tempeest, hier leest men de geboôn 515
Der ondertrouden af, die op den zondaghstoon 516
Naer hunne trouwboey treên, met onverzaet verlangen; 517
Terwijl de drang des volcks en toeloop vast de wangen 518
Der bloode bruiden verft, in 't op-en-nedergaen 519
520
Van 't Raethuis, naer hun straet, bestroit met pallemblaên,
En goude loveren, door eene straet van menschen, 521
Die 't nieugetroude paer den schoot vol zegen wenschen;
Of weegen onderling de bruit, en bruidegom,
Te rijck, te vreck, te lang, te kort, te wijs, te dom.
525
Hier leest men 's lants plackaet, of oude en nieuwe keuren, 525
Of vonnissen, wanneer de jongste dagh het treuren 526
| | | |
Des sterfdaghs inneluit, en 't spiegelnut schavot 527
Den scherreprechter daeght, die 't hooft van 't lichaem knot, 528
De keel de lucht verbiedt, en streept met taeje roeden 529
530
De ruggen, op 't geschrey, en brantmercktze, onder 't bloeden,
Met 's Heeren wapenkruis. hier treckt de stadts soldaet 531
Op trommelslagh ter wacht, naer 't wachthuis toe, en staet
's Wachtmeesters oogh ten dienst: hy zelf ontfangt de leuze, 533
Het woort der nachtwacht, van des Burgermeesters keuze
535
En orde, tot een merck en veiligheit der wacht, 535
Om alle misverstant te schuwen in der nacht.
De vlyt en bezigheit der burgeramptenaeren,
Die ieder hunnen plicht bekleeden, en bewaeren, 538
Vermeerdert hier den zwarm van 't Raethuis, af en aen. 539
540
Hier waeckt de burgery. hier oefent zy haer vaen, 540
De wapens, en 't geweer, zoo trots in harrenassen 541
Gegespt, en uitgerust, als ofze waer gewassen
In 't yzer, uit de wiege, en van haer moeders mam. 543
Wie Amsterdammers dreight, die vint hier Amsterdam,
545
Gereet om toe te treên, groothartigh uit te vallen, 545
Het zwangere geschut te voeren op de wallen, 546
Tot voorstant van haer Recht, en vryheit, zoo verraet 547
Haer poorten onderkruipt, of Mars de trommel slaet. 548
Het Damrack voert den Dam de vrachten toe met schepen,
550
Gemackelijcker dan veel duizent sleden sleepen, 550
Veel wagens konnen laên. tien wegen, nimmer moe 551
Van woelen, loopen drock naer 't vrye mercktvelt toe,
En kruissen 't heene en weêr, met menschen, en met rossen, 553
Van burghwal, straete, en graft. heeft Orfeus eertijts bossen
555
Verplant met zijne lier, Amfion met zijn snaer 555
De steenen oit verzaemt, om Thebe wonderbaer
Te stichten tot een stadt; 't is t'Amsterdam gebleecken
In waerheit, onverbloemt, en zonder dichters streecken. 558
Het Noortsche mastbosch neemt het Raethuis op den rugh. 559
| | | |
560
De rots van Benthem danst. de Wezerstroom wort vlugh. 560
De Wester marmerklip den maetzang volght van Kampen 561
En Stalpaert, die bezweet noch arbeit vliên, noch rampen, 562
Noch opspraeck, nu en dan gesprongen voor hun scheen, 563
Te vrede datze zich verbouwen voor 't Gemeen. 564
565
De mieren, in den bouw, om nootdruft te vergaeren 565
Des zomers, eer de kou des winters, zonder airen
En vrucht, haer overvall' zijn bezich in het velt,
Vervoeren ordentlijck de rijpe tarwe en spelt 568
Met yver in het hol. d'een sleept en torst het koren
570
Al zweetende op den neck. een ander geeft de spooren
Aen traegen, en bestuurtze, en drijftze op 't smalle padt.
Het is 'er alsins drock. d'een geeft, en d'ander vat. 572
Zy byten 't zaet in d'aerde, eer 't wortel koom' te schieten. 573
Voorzichtige arbeit zwicht voor lasten, noch verdrieten. 574
575
De bouw van 't Raethuis schynt op dezen trant te gaen.
Dus komt een regement ruighwerckers op de baen, 576
En schickt den baiert op van balcken steen en masten. 577
Steenzaegers, kanters, en polijsters, fluxe gasten, 578
Een ieder past zijn werck te spoeden, even drock. 579
580
Men draeft 'er af en aen, op 't luiden van de klock.
Men voert pylasters aen, en voedsel voor de muuren. 581
De bicksteen wast en groeit, om al de stadt te schuuren, 582
En d'afval van arduin, vertreden, en veracht,
Als puin en stof, betaelt den Trezoorier noch pacht. 584
585
Men ziet den Bentemer en Bremer gront gesleten, 585
En vratigh ingeslickt, om hier een rots te meeten, 586
Tweehonderttachtigh breet, tweehondert voeten diep, 587
Daer 't Raethuis het vernuft der eedle bouwkunst riep
Tot stichtheer, om gerief en aenzien te bewaeren, 589
| | | |
590
En een geduurzaemheit, de drie, die hier vergaeren, 590
Als krachten van de ziel der bouwkunste, in 't gesticht, 591
Dat eeuwigh tuigen kan van 's bouwers trouwe en plicht,
Aen zijne arbeitzaemheit en overlegh te mercken,
Ten trots der gryze Faem van zeven Wonderwercken. 594
595
Wien namaels lusten zal te toetsen 't recht bescheit, 595
Wanneer, en oock van wien de grontsteen wiert geleit, 596
Dat hy ter vierschaer ga den stommen toetssteen spreecken, 597
Daer Polsbroeck in Latijn, tot een gedenckbaer teken, 598
Uitheemschen klaer berecht, en, door de goude tong 599
600
Van 't bouwschrift, alle kunne, en staet, en out en jong 600
Vernoeght, als hy gedenckt hoe 't wit der oorelogen 601
Getroffen, en de pais in haeren krits voltogen, 602
Den Aemstelraet bewoogh te vallen aen den bouw 603
Van 't Raethuis, toeverlaet van 's burgers deught en trouw.
605
Graeff, Pankras, Valckonier, en Schaep men hier te zamen
Ziet glinstren in den toets, met hun doorluchte naemen,
Als Burgermeesters zoons en neven, in 't gemeen, 607
Grontleggers van 't Stehuis, en zynen eersten steen,
In 't gulden vredejaer, en 't aenzien van hunn' Vaderen 609
610
En oomen, die hierop, omringt van 't volck, vergaderen, 610
Het welck hun zegen wenscht, tot dat de leste steen
Den eersten volgen zal, daer zy den stoel bekleên. 601-12612
Een, die te naeu gezet, wat hy bedilt wil pluizen, 613
Verschoont zelf d'afbreuck van den terling burgerhuizen, 614
615
Nu ruimte en stadtgerief dees schade ruim vergoedt.
Geen dolle Nero heeft de stadt hierom in gloet
En lichten brant gezet, belust den nacht van Trojen 616-17
Te speelen, en de boght der Wijcken af te rojen, 618
| | | |
Op lant- en- stadtgeschrey. geen Celer, geen Seveer 619
620
Versmolten schat en stadt, voor ooghlust van hunn' Heer, 620
Aen overdaet van kunst, die veel te dertel steigert, 621
Daer vrouw Natuur, te zwack, de Bouwkunst grontvest weigert: 622
De noot, de nutbaerheit, in 't dringen even styf, 623
Vereischten dack, en ruimte, en lucht, en veel geryf 624
625
Van ampten, die beknopt by een zich t'zamen quijten,
Ten dienst van Amsterdam, die d'eeuwen zal verslijten, 626
Indien de Zeevaert haer getrouw blijve, en de Twist
En Tweedraght niet den Raet van Hollants steden splist,
Door onderkruipingen, en baetzucht, van geen muuren, 629
630
Zoo sterck als diamant, en yzer, te verduuren. 630
De bouwkunst, toenze in 't werck beooghde haeren wensch,
Koos tot haer voorbeelt uit het lichaem van den mensch,
Zoo meesterlijck volbouwt, van buiten en van binnen,
Dat niets hieraen ontbreeckt, en d'allersnelste zinnen, 634
635
Die dit doorsnuffelen, van 't meeste aen 't minste lidt, 635
Bekennen moeten dat het allerminst miszit
Wat hieraen wort herstelt. herstellen is misstellen. 636-37
Wie dit hervormt, misvormt. laet overmeeten, tellen,
En weegen, wien dit lust; het lichaem schroomt geen licht,
640
Geen klaere middaghzon, noch maet, getal, en wight.
Zoo blijckt dit bouwsel dan van lit tot lit rechtvaerdigh 641
In evenredenheit, en zulck een' bouwheer waerdigh,
Die ieder bouwer wijst, en, als Godts leerkint, trouw
Het oogh leert slaen op hem, en zynen schoonsten bouw. 644
645
De bouwers van 't Stadthuis den eisch der wet voldeden,
En volghden zulx de Kunst, dat geen van all' de leden 646
In zynen stant bezwyckt. Vitruvius trede aen, 647
En zelf Apollodoor, bouwmeester van Trajaen, 648
Wiens naelt noch heden praelt te Rome, voor onze oogen;
650
Zy vinden dit gebouw door al zyn leên voltogen, 650
Van boven tot beneên. geene outheit dit verdooft. 651
| | | |
Het heeft zyn middenlijf, zijne armen, voeten, hooft,
En schouders, elck om 't netst. het heeft zyn ingewanden, 653
Elck lidt, elck ingewant zyn ampt, gebruick, en standen. 654
655
Hier leeft en zweeft de ziel van ons Wethoudery, 655
Gelyck een Godtheit, in, en ziet het zeilrijck Y
Met 's weerelts oeghsten en Oostindiën geladen.
De Zeven landen zelfs ons Heeren en hun Raeden, 658
Orakels van den Staet, bezoecken, reis op reis, 659
660
In tijt van ooreloge en ongestoorden pais,
En leeren, beter dan by Griecken, en Romainen,
Hoe zich de Grooten hier tot 's nabuurs dienst verkleinen. 662
Hier houdt het burgerhof de wateren in toom, 663
Geplant op Aemstels gront, gelijck een hooge boom,
665
Die zyne wortels schiet heel diep en taey in d'aerde,
En, wassende in de lucht, zijn pit voor lucht bewaerde, 666
Voor regen, hitte, en vorst, met schorsse, en schelle, en bast.
Geene overwightigheit in 't groejen hem vermast. 668
Hy geeft den hemel bosch, en loof, en groene bladen,
670
Den gront zyn schaduwen, en hangt met ooft geladen.
De waterstroomen voên de wortels, en zijn groen
Wort van den dau verquickt. al 't jaer is zijn saizoen. 672
Men hoort de vogels schel in zijne tacken zingen. 673
Men ziet de melckbron versch, rontom geduurigh springen, 674
675
En vloeien, tweemaels 's daeghs; wanneer de zon, gehult 675
Met straelen, 's morgens ryst, en 's aerdtrijx lyst vergult, 676
Of 's avonts ons ontzinckt, en schuil gaet achter duinen.
De Noortsche blaesbalgh schud de bosschen, en hun kruinen, 678
Of knackt den eicken stam; maer dees, al even vast
680
Gehanthaeft van om hoogh, ontziet noch leedt, noch last. 680
Men ziet, van buiten en van binnen, drie kolommen,
Gekoren uit de vyf aeloude, kunstigh brommen, 682
In bey de stadiën, voor 't opgetogen oogh. 683
De laeghste uit twee gemengt, en d'ongemengde om hoogh. 684
| | | |
685
D'Ionische, en Korintsche, als in een huwlijck, onder,
Gesmolten ondereen, wort, tot een weereltsch wonder,
Gedraegen van den voet, en draeght Korinthen weêr
Uit Griecken t'Amsterdam om hoogh, tot Aemstels eer. 688
Wie dees verknochtheit ziet en orden, zagh niet vasters 689
690
Niet netters uitgewrocht. gestreepte muurpylasters, 690
De hangende festoen, of die zich zelve spant, 691
Het marmeren poortael, de vloer, gewelf, en pant, 692
Het kroonwerck, zinrijck loof, rontom elcks innegangen, 693
Naer eisch van ieders ampt, gevlochten en gehangen, 694
695
Geen ledige ydelheit, het beelt, dat draeght, of ciert, 695
Geen woeste wildernis, maer alles gemaniert, 696
De voet, de lange pijp, de kapiteel, de friezen, 697
En lysten, elck om 't rijckst, by d'ouden niets verliezen. 698
Doch eer wy noch gerijf en cieraet gadeslaen
700
Inwendigh, laet ons voor de beide gevels staen,
En in elcks voorhooft eerst de beeldewercken eeren, 701
Daer wy Quellijns vernuft en geest zien triomfeeren. 702
Het ooster voorhooft draeght hier moedt op Amsterdam, 703
Een dochter, voortgeteelt uit Aemstels gryzen stam,
705
En endelijck gekroont, door 's Keizers gunst en handen, 705
Met zulck een hooftcieraet, de zon der Duitsche landen. 706
De leeuw stut haeren stoel, en waeckt aen elcke zy,
Daer d'Aemstelnymf haer kruick, de Stroomgodt van het Y 708
Zijn water giet in zee, en rusten in hun biezen,
710
Die, al den zomer groen, by wintervorst bevriezen.
De Watergoden slaen een ongelijck geluit, 711
En blazen haeren lof op alle watren uit.
De Zeegodinnen, nu geweckt door zulcke galmen,
Vereeren haer met wier, en krans, en mosch, en palmen.
715
De krokodil de zwaen de zeehont, reis op reis,
Zich domplen, daerze heerscht met haeren tack van pais.
Ick hoor de Tritons heesch trompetten, zie dolfynen, 717
| | | |
En meereminnen, nat van vlechten, hier verschijnen
Ter wyfeest, Godt Neptuin gezeten, met zijn hulp
720
En trouwe gemaelin, in zyne wagenschulp.
Hier woelt de waterjaght van Zeegoôn en Godinnen. 721
Zoo kil een element kan noch de kool van 't minnen 722
Niet blusschen in den vloet, of Peleus, heet en warm, 723
Neemt Thetis op den schoot, en drucktze in zynen arm.
725
En dunckt dit iemant vreemt? zy toeten op den horen
Dat Venus uit het schuim en zeeschuim wert geboren.
Al 't zeedom leeft hier nu, in 't groejen van ons Stadt, 727
Als of het haer geluck om strijt gezworen hadt.
Zy roepen, waer een vloot de baren door komt bruizen:
730
Vaert heene: propt de stadt, de zolders, en de huizen, 730
En kelders met uw vracht: wy schencken u 't geley.
De koey geeft Hollant melck, maer dit 's de vetste wey,
Waerby de koey gedyt. wie twijfelt aen dat zeggen, 733
Zal Gysbrechts wallen noch aen Pampus uit zien leggen. 734
735
Geen koejenujer maeckt de steên en dorpen rijck:
De Zeevaert bouwtze, en brengt eerst zoden aen den dijck. 736
Indien 't geoorloft waer ter zyde eens af te treden, 737
Om ieder hooftgebouw der Koopstede aller steden
Te gaen bespiegelen; ick sleet den dagh en tijt, 739
740
Die den stehuisbouw nu alleen is toegewyt:
Ick overvlocht het hooft van Amsterdam met kranssen,
Of, als een Cybele, met heldre torentranssen, 742
En spitsen, op wier kruis de goude weêrhaen draeit,
Aenwyzende uit wat streeck de koopvloot overwaeit. 744
745
Lucy, daer 't weeshuis groeit, zich dagelijx verwondert, 745
Als zy haer weezen telt, en opvoedt zevenhondert,
Uit haeren milden schoot. Sint Klaere ziet Raspyn 747
Betemmen met zijn rasp het wilt, dat in de lijn 748
Het Brasiliaensche bosch moet maelen en versleepen,
750
En siddren voor den knoop en 't klatren van de zweepen
| | | |
Der overstrenge Tucht. het Spinhuis raeght de spin, 751
Die looze netten spant voor breidelooze Min.
Het Dolhuis sluit en stilt ontzinde Razernyen,
In stille schaduwen. Sint Peters Galeryen 754
755
Geleiden ons naer 't bedt van krancken man en vrouw,
Door Kosters kunst verquickt. de Bajert herberght trou, 756
Drie nachten achtereen, verlege wandelgasten, 757
Die, naeckt en geldeloos, vermagert zien van vasten.
Het nabuurgasthuis troost den ouderdom in rouw, 759
760
Ontfangt den ouden stock, en d'afgeleefde vrouw. 760
Het Amiraelshof dient den Zeeraet, scherp gesleepen
Op 't veiligen der zee, gekruist met oorloghsschepen. 761-62
Ontfanger Spiegel hier 't geleigelt wort betrouwt, 763
Ten steun der zenuw, die de zeekust ploeght, en bouwt. 764
765
Het ront Begynhof berght de Maeght in zijne muuren.
De Zuid- en- Noortkerck en de Westkerck haer gebuuren 766
Ten dienst staen. Sint Niklaes wint aenzien, door de kunst 767
Des torens, net gedraeit, en Swelings Faem en gunst, 768
Wiens geest door d'orgelkeel zoo hemelsch quam gedrongen,
770
Dat Englen op den galm van Jesses nooten zongen. 770
De dubbele orgeldeur, een stichtigh tafereel, 771
Verweckt noch Heemskercks geest ten grave uit, door 't penseel,
Dat David, die den Reus het hooft heeft afgeslaegen,
Op maeghdegalmen schijnt tot aen de lucht te draegen.
775
De Koningklijcke harp, voor 't heiligh Kistverbont, 775
Zijn voeten gaende maeckt, die raecken naulijx gront, 776
Daer Michol, uit het hof, te blint vervoert, eilaci, 777
Dien ommegang beschimpt, en godtsdans met zijn staetsi. 778
| | | |
De Godskist, zevenmael gedraegen om den wal,
780
Dreight Jericho verbaest met eenen zwaeren val. 780
Maer 't heerlijck kerckglas, daer ons Lievevrouws kapelle
Van outs gesticht was, geeft getuighnis van het snelle 782
Vernuft des schildergeests, die 't werck zoo schicken kon, 783
Dat 's Engels Groet, Godts Kribbe, en oude Simeon,
785
Daer Christus wort vertoont, de grootste meesters leeren 785
Hun verwen maetigen, hartstoghten ordineeren, 786
En bouwen naer de kunst; te schildren een gewelf 787
Natuurlijck, en gelijck de kerck in 't leven zelf. 781-88
Ick zwijgh van 't koorglas, daer de kloecksten naer verlangen; 789
790
Van Ridder Heemskercks graf, met zynen schilt behangen. 790
't Gewelf, van Heiligheit in d'oude tijt befaemt, 791
Op achtien pylers rust. Sint Agnes school betaemt 792
Door Baerle en Vossius de Koopstadt te stoffeeren
Met wijsheit, die de jeught t'Athene plagh te leeren. 794
795
De Schouburgh licht de stadt, gelijck een morgenstar, 795
En schuift tooneelen op, daer Engel Lucifer 796
Uit zijnen hemel ploft, en starrelichte stoelen, 797
In 't onuitbluschbre vier der helsche zwavelpoelen;
Een treurspel om een hart van diamant, als glas, 799
800
Te brijzelen tot stof, te kneên, als maeghdewas; 800
Naerdien 't veranderen van heil in ongelucken
Noit grooter ommezwaey in 's trotsen brein kon drucken.
De Schouwburgh plant en stampt de zeden in de jeught, 803
Ontmomt de weerelt, leert welspreeckentheit, en deught, 804
805
En wijsheit, uitgebeelt door rol, en personaedje, 805
Gelaerst, of licht geschoeit, gevoert op haer stellaedje. 806
De tooneeldichter zuight, gelijck de bie, zijn stof
| | | |
En geur, uit heiligh en onheiligh, om met lof 808
t'Onthaelen al de Wet en wijze Burgerheeren, 809
810
Die met hun achtbaerheit 't gestoelte hier vereeren.
Sint Joris hof bezorght den onbezorghden kost 811
Zyn macke vooglen, van bekommering verlost.
De Heerenherbergh staet voor alle Grooten open, 813
En zweet om 't vaste goet in 't veilen, en verkoopen.
815
Het rijcke Ostindisch huis verslaeft zich, mat en moe, 815
En rieckt ons met den geur van 't kruidigh Oosten toe.
't Westindiaensche wil noch eens den Portugiezen 817
Afeischen 't geenwe by de zeefortuin verliezen. 818
Het Schrynwercks pant bestelt ons tafel, en kantoor, 819
820
En glimt van sackerdaen, en ebben, en yvoor. 820
De Vleeschhal schaft ons vee, wiens keelen afgesteecken 821
Niet blaeten, daer voorheen Sint Peter plagh te preecken
Van d'oude visschery. het dienstbaer Leenhuis plant 823
Zijn nutte leenbanck, daer het ingebroghte pant
825
Den noot der armen stut. 't Geschuthuis smilt aen vlieten 825
Van koper, root van gloet, om donders af te gieten,
En blixems op haer' vorm. de korenschuur schaft graen, 826-27
Betoomt de vrecke merckt, en spijst den onderdaen. 828
Steenhouwery, Stetuin bezorghen stadts gebouwen, 829
830
Daer zaegh en beitel knerst, in 't zaegen, en in 't houwen.
d'Aelmossenier bezorght den nootdruft, in den noot, 831
Door al het ronde jaer, en deelt uit zijnen schoot
Der burgren schaelgifte uit. Huiszittevaders winnen, 833
By winterdagh, het hart der naeckte huisgezinnen,
| | | |
835
Door armoede uitgeput. de Schermschool treckt haer eer 835
Uit Aemstels schutterye, en oefentze in 't geweer.
Zy monstert den soldaet, op haere monsterrollen, 837
En helpt hem aen soldy, en munt, betaelt ten vollen.
Van 't Pesthuis rep ick niet, dat, buiten ons stevest, 839
840
De lucht der stede vaeght van doodelycke pest; 840
Noch oock van d'Ossemerckt. daer vette en magere ossen 841
De weide en Eiderste van hunnen last verlossen; 842
De gladde klepper van ons Ridderjeught zoo vroom 843
Leert luistren, in den ring, naer roede, en spoore, en toom. 844
845
De scheepswerf bouwt een vloot, ten dienst der Amiraelen, 845
En Bickers eilant schept eilanden, om te dwaelen 846
Op 't wijzen van 't kompas, en al de ruime zee
Te dwingen met geschut, van d'eene aen d'andre ree. 848
Het bezigh Werckhuis kan de luie koorts verjaegen, 849
850
Die voor den arbeit gruwt, als 't hooft van alle plaegen.
Nu zwygh ick van de Wael, die zwart van schepen krielt, 851
En 't mastbosch om de stadt, zoo levende, en gezielt. 852
De stadt verrijst, gelyck een weerelt, uit het weilant,
Doorvloeit van aderen, bezaeit met menigh eilant, 854
855
Met steene bruggen, boogh by boogh, aen een gehecht.
Noch zwijgh ick van den stoel, gewijt aen 't Waterrecht. 856
De zegen van den bouw der Zeevaert is gebleecken, 857
Nu Amsterdam braveert, dus heerlijck uitgestreecken, 858
En haere bolwercken en wallen heft om hoogh,
860
Die, storm op storm getroost, uit een heel ander oogh 860
Op hunnen vyant zien; terwijl 't geluck, ons gunstigh,
De stadt door Haimens sterckt, zoo heerlijck als wiskunstigh. 862
Maer deze uitspanning dient het wyfeest tot een kruis, 863
| | | |
Dies keer ick naer de pracht van 't steigerend Stehuis. 864
865
De gevel voert in top Voorzichtigheit, en Vrede.
Rechtvaerdigheit bekleet, ter slincke hant, haer stede, 865-66
Regeert met haeren staf, en weeght een ieders Recht,
Gelijck en ongelijck, door 's weeghschaels tong beslecht. 868
De westerzon verzinckt ontrent de westkim zachter, 869
870
Om zich te spiegelen in 's gevels prael van achter,
Daer deze hooftstadt draeght den hoedt van Godt Merkuur, 871
Den graetboogh en kompas en kaertboeck kaert en stuur 872
Kanaster bael en kas ziet slingren voor haer voeten, 873
Als schatten, die door winst al 's koopmans zorgh verzoeten.
875
Vier weerelden, en elck uit een verscheide lucht 875
Genaecken de Godin, en offren haere vrucht,
Uit rechte eerbiedigheit. het goutrijck Amerijcke, 877
't Wydtheerschende Asia, het leeuwenvoênde Afrijcke,
Het burgerlijck Europe ontvouwen door dien schat 879
880
En gaven haere gunst, gedraegen deze Stadt, 880
Die alle kusten kent, en omzeilt, en bewandelt,
Met geele en zwarten Moor, en alle uitheemschen handelt, 882
Van daer het gouden hooft des morgens straelt, en praelt,
Of 's avonts in den schoot van Thetis nederdaelt, 884
885
Of 's middaeghs blaeckt, of 's nachts, by 't grimmen van de Beeren, 885
Geen ys ontdojen kan, noch sneeuw en sneeujaght deeren. 886
Dus schijnt de weerelt heel om Amsterdam gebouwt,
Gelyck menze, op haer' troon gezeten, hier aenschouwt.
Drie beelden staen in top. de Sterckheit, grof van leden, 889
890
Zich aen den pyler hout. de breidel is de Reden
Met reden toegeleght, en Athlas onderschraeght 891
Op zyne schouders fors den hemel, dien hy draeght,
Waerin al d'aerdtkloot hangt, gedeelt aen aerde en baren, 893
Om wien de zeeman durf naer alle kusten vaeren, 894
| | | |
895
Op 't wyzen van 't kompas, en 't schieten van den boogh, 895
Die 't wackerste vernuft van Tifis noit bedroogh. 896
Toen Romulus begon zijn nieuwe stadt te bouwen,
Met kracht, op Palatyn, uit louter rots gehouwen, 898
Omtrent den Tyberstroom, en met een smalle gracht
900
Omtrocken voor gevaer; had iemant oit gedacht
Dat deze stadt al d'aerde en zee zou wetten stellen;
Zoo menigh aertsgewelt en Rijck ter nedervellen, 902
Gelijck een Keizerin der weerelt, die het zwaert
Uit 's hemels troon ontfing, en niemants wrevel spaert? 904
905
Toen Kennemaers, van outs, om 's Graven moort te wreecken, 905
In Gysbrechts houten muur den peckstock quamen steecken, 906
Zoo menigh rieten dack begraven in zyne asch,
Wel tweewerf achtereen; had iemant op dit pas 908
Gelooft dat zulck een nest, nu andermael begraven,
910
Verryzen zoude, om noch behantvest van 's lants Graven, 910
Ten toon te staen, zoo trots, gelijck een lantspylaer, 911
En uitstaen zoo veel noot en lant- en- zeegevaer? 912
Toen Amsterdam herbouwt, omgort met steene muuren,
En toornen half gebrant, zoo bitter moest bezuuren 914
915
Den honger van het los verreuckeloosde vier; 915
Had iemant wel gedroomt dat deze in 't lest dus fier
Haer kroon verheffen zou, na'et entloos ooreloogen,
Met zulck een heerlijck dack en overwelfde boogen? 918
Gelyck dit Raethuis nu geen Kapitoolen wijckt, 919
920
Dat, als een schim den mensch, het out Stehuis gelijckt, 920
En, onder 't branden van het oude, quam te wassen
Uit ydel puin, en roock, en smoock, en stof, en assen; 922
Gelijck de Fenix wort herboren uit de vlam,
En 't vaderlijcke lyck: dies roept nu Amsterdam: 924
925
Laet Nijt, gevalt haer dit, zich by mijn koolen warmen; 925
Hier staet het spreeckwoort vast, dat branden niet verarmen 926
Het afgebrande huis: gelijck nu menighwerf
| | | |
De brant tot viermael toe verheerlijckte mijn erf, 928
En stadt, en Stedehuis, waer by men klaer kan mercken
930
Hoe 't lot behaegen neemt door strijdigheên te wercken, 930
Te zeegnen, onder schijn van vloeck elende en ramp. 931
Zoo blinckt de zon op 't schoonst, die aenbreeckt uit den damp.
Zoo lant de vloot, na storm, geluckighst in de haven. 933
De scha van haverye en packen te begraven, 934
935
In 't onweêr, wort met vreught door overwinst geboet, 935
En zet het rijck kantoor op eenen vaster voet.
't Gerief van binnen eischt dat wy de bouwkunst loven,
Op haeren ondergront. hier valt de dagh van boven, 938
Door twee vierkanten, doch langworpigh, om het licht 939
940
Te scheppen uit de lucht, van binnen, voor 't gezicht, 940
Ten dienste van de breede en diepe galerijen,
En alle duisternis inwendigh te vermijen.
Hier slaept het donderhol, de koker van 't metael, 943
Het welck in arbeit gaet, bevrucht van yzer, stael, 944
945
Salpeter, blixem, vier, gereet gewelt te baeren,
Ten schrick van vyanden, en 's lants geweldenaeren. 946
De Noortsche kercker duickt in droeve schemering, 947
Noch dieper voor den hals, gedoemt ten stroppe, of kling. 948
De gyzelkamers, die het Noorder licht ontfangen, 949
950
Zijn min met schaduwen en schemering behangen.
De folterkamer met vertrecken is voorzien, 951
Op datze het gerecht naer zynen eisch bedien'.
Hier herberght de cippier, gelijck rontom gegooten, 953
Terwijl hy kerckers spijst, en toeziet op hun sloten.
955
De Pander woont in 't weste: en 't zuiden, diep en langk, 955
Ontfangt geheel Peru, op zyne wisselbanck, 956
En lichts genoegh van straet, bescheenen klaer en helder.
| | | |
Hier slaept een zilvermijn, in Kresus zilverkelder. 958
Men toetst hier zilver, gout, gemunt, en ongemunt.
960
De Wisselheer vooraen den koopman toegang gunt;
d'Ontfanger, achter hem, ontfangt de ronde schyven,
Of keertze weder uit, om ieder te geryven. 962
De wisselschryver houdt de boecken, dicht hier by,
Bekleet den Wisselheer, en hangt aen 's meesters zy. 964
965
De laege rechtbanck volght, en dan, van wederzijen 965
De Vierschaer, waeckt de Wacht, het oogh der burgeryen, 966
Als Argus overal, op 't Raethuis, en den Dam. 967
De Vierschaer, als de mont van 't heiligh scherprecht, nam 968
In 't midden haeren stoel, om den ter doot verwezen 969
970
Zijn vonnis, voor de straf, rechtvaerdigh voor te lezen:
En wie de Vierschaer ziet, en let op haeren stant, 971
Gelooft dat Ctesifon met zijn vernuft de hant 972
Den kloecken bouwheer boodt, om deze t'ordineeren: 973
Want wie de bouwkunst zoeckt, hier eeuwigh uit zal leeren.
975
Nu roept de bovengront my boven naer de prael 975
Van 't heerelijck gewelf, de groote burgerzael.
Wat vloer betreet men hier! wat wil ons nu gemoeten! 977
Hier wort de hemelkloot en aerdtkloot met de voeten
Getreden, en men ziet hier aerde, en Oceaen,
980
Twee weerelden, gevloert: de starren, zon, en maen, 980
De twalef tekens me, waerdoor de zon haer ronden 981
Voltreckt, van jaer tot jaer, gehoorzaemen de vonden 982
Van 's bouwers schrandren geest, en straelen, nimmer moe,
Den burger, van beneên, met haere glanssen toe. 984
985
Wat schept mijn hart al lucht en zon, van wederzyen!
Hoe weide ick in 't vierkant, door d'ope galerijen, 986
Waer langs men, stap op stap, naer ieder Amptheer gaet, 987
Die hier zijn ampt bekleet, en burgerlijcken Staet! 988
| | | |
De groote zael des volcks is net in 't hart begreepen, 989
990
Om van het Oosten 't oogh te houden op den Schepen, 990
Die zich in 't Westen zet, en daer elcks Recht bewaert. 991
De pleitbezorger en 's Rechts voorspraeck zyn vergaêrt 992
Van vore, aen elcke zyde, om op hun pleit te letten,
De keuren, 't Roomsche Recht, en Keizerlijcke wetten. 994
995
De Rekenkamer houdt hier by haer schryfkantoor, 995
Ontfangt het gelt, en sluit het slot van 't rijck trezoor. 996
De troostelooze boêl zucht midden in het Noorden, 997
Terwijl de schultheer zich niet paejen laet met woorden. 998
Zyn oosterbuurzael zet de zeescha net betaelt, 999
1000
Beslecht verzekertwist, zoo lang Fortuin verdwaelt,
En haeren koopheer solt, op wilde en woeste baren, 1001
Door storm, en rovery, en brant, en zeegevaeren.
Het noortoost pauweljoen de Weezemeesters deckt, 1003
En 't zuidwest het trezoor voor al het lant verstreckt. 1004
1005
Geheimnisschryvers staen ten dienst van volck en Heeren, 1005
Daer boecken en papier de kamer dicht stoffeeren,
In 't midden naer de straet, van waer de middagh straelt. 1007
In 't zuidoost pauweljoen wort aen de stadt betaelt 1008
De rent, of burgerschap, of huishuur, lang verstreecken. 1009
1010
Hier komen amptenaers en ambachtsmeesters spreecken 1010
Om amptloon, en verschot, by Aemstels trezoorier, 1011
En zijne rijcke kas betaelt den soldenier. 1012
De groote raetzael, en de zesendertigh Raeden, 1013
Aen 's vierschaers slincke zyde, als burgerpylers, laeden 1014
1015
De last van stadt en lant op hunnen stercken neck.
De Burgermeesters zael bekleet, met zyn vertreck, 1016
De vierschaer van om hoogh. de borst der hooge puien 1017
| | | |
Steeckt midden uit, en melt 's Wethouders wil, op 't luien 1018
Der schelle torenklock, door 's Heerenschryvers mont, 1019
1020
En wat de Heer, tot heil des volcks, geraeden vondt.
Van hier wert, op 't gejuich der aengedronge stede 1021
En alle de gemeent, den zeevaertnutten vrede, 1022
Gesloten tusschen Brit en Batavier, gehoort,
En 't volck verkuntschapt hoe nu d'yzere oorloghspoort 1024
1025
Ter zee gesloten was, en zoo veel kopre monden
Van 't gruwzaem zeegedroght, die schip op schip verslonden. 1026
Men zagh de steigeringe en masten gansch in 't groen, 1027
En 't onvolbouwt stehuis met loofwerck en festoen
Behangen in triomf, met hangende prieelen. 1029
1030
De Dam ontvouwt hierop de pracht der schouwtooneelen. 1030
De waterzege steeckt haer vreughdevieren aen, 1031
Die geven schooner glans, by d'uitgebluschte maen. 1032
De Vredefaem schept lucht op allerhande tongen, 1033
En zet de havens op, die teffens opensprongen, 1034
1035
Als deuren uit haer slot. wat zeilvlugh is en ree 1035
Licht ancker voor den wint, en kiest de vrye zee.
De tweede staedje om hoogh [gewyt voor 't bloedigh outer 1037
Van vader Mars Bellone en 't streng geslacht, dat stouter 1038
In 't harnas, op de trom en 't vliegen van de vaen,
1040
Gereet is naer den slagh, als naer zijn feest, te gaen,]
Bewaert in haer gewelf, noch trotser dan Venedigh, 1041
De wapens, en 't geweer, dat, spits, en scherp, en snedigh,
En zwanger, op zijn tijt, van Plutoos kruit en loot, 1043
De grootste schoonheit ziet in 't grimmen van de Doot;
1045
Indien de noot vereischt te strijden op de vesten;
Of buiten, voor de poorte, ons dijcken vet te mesten,
Met heiloos bloet, en mergh; of, op den Aemstelstroom, 1047
En 't Y, den vyant kort te houden by den toom; 1048
| | | |
Of ergens op de grens voor 't Vaderlant te waecken;
1050
Of op een vlacke hey, daer d'elementen kraecken,
In pulverroock, en smoock, en stof, en vlamme, en vier,
Te haelen uit den slagh, een' lofkrans van laurier, 1052
En zegenrijcken roof, na 's vyants nederlaegen, 1053
Gespreit langs 't open velt, verwonnen, en verslaegen. 1054
1055
Wie lust heeft toe te treên in 't ridderlijck gespan, 1055
Hier schaft men wapentuigh, om vijftigh duizent man
Te wapenen, van teen ten tanden toe, met helmen,
En rustingen, ten schrick van eervergete schelmen,
Tot voorstant van de ruste en vryheit der gemeent', 1059
1060
Haer hantvest, goet, en bloet, en al wat Godt verleent,
Tot 's levens onderhoudt, om maetigh te gebruicken, 1061
Daerze in de schaduwen der Burgervadren duicken. 1062
Nu 't ovrigh beeltcieraet van binnen aengemerckt,
De Vierschaer eerst om laegh, die, naer den eisch beperckt: 1064
1065
Den rechterstoel bekleet met driederhande stoffen
Van oordeelen, met kunst, als op het hooft, getroffen. 1065-66
De wyze Salomon, in 't midden, scheit, niet blint,
Het duistere geschil om 't levendige kint, 1068
En weet den boezem van Natuur dus uit te putten, 1069
1070
Dat hy zijn oordeel bouwt op onverwrickbre stutten;
Naerdien hy klaer, door 't bloote en schitterende zwaert,
Het waere moeders hart en 's valsche moeders aert
Zoo levendigh ontdeckt, dat geene haer gepeinzen 1073
Voor zyn doorzichtigh oogh kan decken, noch ontveinzen. 1067-741074
1075
Ter rechte zyde laet Seleucus zelf het licht 1075
Uitblusschen in zijn ooge, om 't halleve gezicht
Van zijn' beklaeghden zoon te spaeren, te verschoonen,
En onbesproken zich oprecht in 't Recht te toonen, 1078
De straffe Brutus houdt gestreng de slincke hant, 1075-79
| | | |
1080
Eischt halsrecht van zyn zoons, in heimelijck verstant 1079-801080
Getreden met Tarquijn, om Rome te verraeden:
En schoon de volgende eeuw dit vonnis magh versmaeden, 1082
Als al te scherp en wreet voor 't vaderlijck gemoedt;
Hy draeght, ten dienst des Staets, geen kennis van zyn bloedt. 1084
1085
Godts oordeel, boven 't hooft der Rechteren t' aenschouwen, 1085
Verschrickt 's verwezens geest, verquickt zyn flaeu betrouwen, 1086
Naerdien genade en straf hem noodight, en ontstelt, 1087
Daer 't hemelsche penseel het jongste vonnis velt. 1088
De Vierschaer, daerze zit ten oordeele opgetoogen, 1089
1090
Twee zuivre beelden ziet verschijnen voor haere oogen, 1090
't Rechtvaerdige Gerecht, met een Voorzichtigheit: 1091
Want alle vierschaer doolt, die dit paer zustren scheit.
Acht marmerbeelden, daer men d'Ouden op magh nooden, 1093
De zeven Godtheên, en de Moeder van de Goden,
1095
Vrouw Cybele, om de kunst, van 's beeldehouwers hant,
Naer 't leven, en vol ziels, tot bouwcieraet geplant
Om hoogh, in d'enden van de lange gaeleryen,
Verdienen dat Athene en Rome hun benyen.
Fortuin wou Amsterdam in 't bouwen gunstigh zijn,
1100
Toen zy, ter goeder tijt, hier Fidias Quellijn, 1100
Van 't Schelt aen d'oevers van den Aemstel, nederzette,
Op dat hy zijn vernuft op ons cieraeden wette;
Toen Koningin Christine, in 't bloejenst van haer tijt, 1103
Hem, als een perle, had haer kroone toegewijt,
1105
En noo dien helt ontsloegh, ten dienst der bontgenooten. 1105
De Tyber had voor hem de hooge school ontslooten. 1106
Hy staet voor Angeloos noch geen aelout vernuft,
In zijn beelthouwerye of tekenkunst, verbluft. 1107-08
Eischt iemant van dien lof een blijck, en kenbaer teken,
1110
Men vraege elck meesterstuck: de stommen zullen spreecken, 1110
| | | |
En pleiten voor den man, die zulck een kunst en schat,
Als Aertsbeelthouwer van de zegenrijckste stadt,
Besteede aen 't Kapitool der Amsterdamsche Heeren, 1113
Die hun Stadthuis met kunst, gelijck met schat, stoffeeren;
1115
Dus most de Schilderkunst de Beeldehouwery,
Verzelschappen, als twee gezusters, zy aen zy.
De Schilderkunst zocht stof by Grooten, niet by kleinen, 1117
Uit Godts gewyde blaên, en d'outheit der Romainen,
Bemaelde gaelery, schoorsteenen, boogh by boogh,
1120
Naer eisch van ieders ampt, beneden, en om hoogh.
Men ziet 'er Burgerhart, het hooft der Batavieren, 1121
Bestrijden d'adelaers, en Cezars krijghsbanieren, 1122
Tot voorstant van zyn Recht, met opgeheve kling. 1123
Men ziet 'er den triomf, en handel onderling. 1124
1125
De Tyber leert de maght des Rijns beneden kennen, 1125
Omhelst dien bontgenoot, waerop de Faem haer pennen
Ontvouwt met eenen klanck, daer 't aerdrijck van gewaeght; 1127
Terwijl de Batavier geen juck van Rome draeght,
Maer op de vryheit praelt, verworven door zijn wapen.
1130
Aldus eert Tacitus dit bloet, ter deught geschapen. 1130
Plutarch en Livius verleenen geest en gunst, 1131
In hun historien, de rijcke tekenkunst,
Op 't Raethuis, overkleet met Roomschen, en met Griecken. 1133
Der Burgermeestren deught, zoo liefelijck te riecken, 1134
1135
Door hun trouwhartigheit, die Rome 't hooft ophoudt, 1135
[Daer dreigement, noch doot, noch eigebaet, noch gout
Deze ackermans beweeght in hunnen plicht te wancken, 1137
Waer voor de Stadt dat bloet niet ophoudt te bedancken,] 1138
Behoudt haer verwe noch. Lykurgus, zonder vrees, 1139
1140
Beschermt het wettigh Recht der Koningklijcke wees.
Hier spreekt de Poëzy, die stom is, alle spraecken.
| | | |
Medea wapent zelf den vlieshelt tegens draecken, 1142
En doodelijck venyn. Kalipso berght, uit noot
Van schipbreuck, noch den Grieck in haeren zachten schoot: 1144
1145
En om in 't heilighdom der letteren te treden; 1145
Men ziet 'er Josefs maght geviert, en aengebeden,
Daer hy Egypten stut, gelijck een Konings stijl, 1147
Den hongerigen buick verzadight aen den Nijl,
Met voorraet van gewas, en opgeleide graenen, 1149
1150
In eenen dorren tijt, bedaut van ieders tranen.
Men ziet hoe Amrams huis, tot weering van gewelt, 1151
Den volcke een wyze wet en vrome rechters stelt;
Hoe Salomon geknielt, na 'et bouwen van Godts drempel, 1153
De Wijsheit bidt van Godt, in Godts gewyden tempel;
1155
Hoe Moses elders met de wet ten berge afdaelt;
En elders hoe men Gode en Cezar tol betaelt, 1156
Door last van 't eeuwigh Woort, zoo lang in kracht gebleven; 1157
Terwijl het elck beveelt zijn schuldigh recht te geven.
Wat noch te maelen staet, zal blijcken, als 't penseel
1160
De jongste streeck voltreckt, op ons stehuispanneel. 1160
De beeldehouwery zou zich met recht beklaegen,
Indien ick hem vergat, die, op den zegewagen 1162
Gezeten, triomfeert, na dat hy stadt en wal
Beschutte voor den arm en 't zwaert van Hannibal,
1165
Door 's helts beleit misleit, en schrander opgehouden; 1165
Toen al het morrend volck den heirtoght toebetrouden, 1166
Den grootsten Fabius, belaste, zonder schult. 1167
Zoo redde een man den Staet door wijsheit, en gedult.
Toen Stalpaert my de kunst aldus liet zien, en hooren, 1169
1170
Op 't Raethuis, steegh mijn lust, daer Sint Katrijnes toren, 1170
Wanneer hy dien volbouwt, in zijnen vollen krits, 1171
Noch hooger dan de Dom van Uitrecht, met zijn spits
Die lucht niet raecken zal, waerin mijn geest ging weiden, 1173
| | | |
In beelde- en schilderkunst verruckt, en afgescheiden, 1174
1175
Verwondert dat het brein des menschen zulck een' schat
Van beitel en penseel beknopt te zamen vat,
En onder 't eenigh dack, een ieder op zijne orden. 1177
Wie nu bouwmeester, of een schildergeest wil worden, 1178
Of Fidias in kunst en beeldehouwery,
1180
Die zal, uit gansch Euroop, zich spoeden naer het Y,
En onzen trotzen Dam, met penne, en verwe, en koole, 1181
Om in dit nieuw Stadthuis, als in de hooghste schoole
Van Pallas, uit het brein van Jupiter geteelt, 1183
Te tekenen al wat de leerlust hem beveelt
1185
t'Ontworpen op papier, en perckement, en doecken. 1185
Zoo ging de Grieck van outs de kunst te Memfis zoecken,
De Roomsche jeught t'Athene, en elck by dien Romain. 1187
Nu toont u Amsterdam, beknopt by een, in 't klein,
Wat Memfis wat Athene en Rome t'zamenhaelden;
1190
Toen deze, als eigenaers, met al hun leengoet praelden,
En zwoeren, elck om 't zwartst, met onbeschaemden mont, 1191
Dat dit geen leenkunst was, maer ieders eigen vont, 1192
Inzonderheit de Grieck, al kan hy niet ontschreeuwen 1193
Dat d'eerste kunstbron vloeide uit d'ader der Chaldeeuwen. 1194
1195
Maer naeugezetheit schijnt zich, om de prael en pracht 1195
En 't ruim begryp des bouws, te belgen, met dees klaght: 1196
Waer is de zuinige aert van onzen Aemsterlander
Gebleven? anders gingt by d'ouden, toen Evander 1198
Eneas, den Trojaen, zoo gastvry, zijn gemack
1200
Hiet neemen in zijn hof, en onder 't schamel dack, 1200
Dat Herkles, met zyn knods en leeuwenhuidt behangen,
Wel eer geherberght had, gewelkomt, en ontfangen.
De gast van Troje ziet het hart aen van dien Heer. 1203
Hy vlydt zich op de huidt van een beerinne neêr.
1205
De groote Koning slaept op eene stroje bulster; 1205
Daer kunst noch overdaet steenhouwster noch vergulster 1206
Van poorte of welfsel was, als namaels; daer yvoor
Noch toets noch marmer blonck. op dat bekrompen spoor 1208
| | | |
Zocht Rome in ackeren haer eerste Staetgenooten. 1209
1210
En hoe vergeet dees stadt, uit visscheren gesproten,
Zich zelve aen zulck een pracht, by d'ouden ongewent! 1211
Geluckigh is de Staet, die zijnen oirsprong kent,
De middelmaet bewaert, en omziet onder 't stuuren. 1213
Het wanckelbaer geluck kan zelden steen verduuren. 1214
1215
Gelijck de tempels staen den Godtsdienst toegewyt, 1215
Die 's hemels eer bewaert, van 's afgronts spoock benyt, 1216
Zoo past het ons den Staet van 't burgerlijck regeeren,
En 't Recht, dat heiligh is, en 's Rechts gestoelte t'eeren, 1218
Naerdien hun achtbaerheit eerbiedigheit vereischt,
1220
En 't oogh dit ziet in zwang, zoo wijt ons Zeevaert reist. 1220
Zijn 's volcks regeerders hier ons mombers, anderde ouders; 1221
Zijn stadts Wethouders zelfs Godts stoel- en- stedehouders; 1222
Wie weigert hun een huis, gelijck hun waerde voeght,
Een onbekrompenheit, waeraen 't gebruick genoeght, 1224
1225
De burger, en de Heer, en zoo veele amptenaeren, 1225
Al slaven der gemeente, en wit van gryze hairen,
Geploeght met rimpelen in 't voorhooft, door den last
Der koop- en- zeestadt, vol uitheemschen, en vermast
Van dit zwaermoedigh pack, door Athlas t'onderschraegen, 1228-29
1230
Die hier op zynen hals den weereltkloot moet draegen? 1230
Wie gunt elck ampt geen plaets, en voeghelijck besteck, 1231
En elcke kamer niet een eerlijck amptvertreck? 1232
Hoe zat de heerschappy zoo jammerlijck bekrompen,
In luchten, die benaeut der zinnen sne verstompen, 1234
1235
Den dienaer volcke en Heer, hunn' dienst en plicht verbiên;
Beluistert al te scherp, of al te naeu bezien; 1236
Gesteurt door pleitkrackeel, gesmoort in hun papieren;
Verkort aen kist, en kas, en laden; zonder vieren, 1238
En haertsteên; koudt van vorst, of van het vier gezengt; 1239
| | | |
1240
De kamers en het volck, verdrongen en gemengt,
En onderling verwert. de kerckers, naeuwe holen,
Vol slijm en vochtigheit, die vuile stanckgioolen 1242
Vergiftighden terstont, verstickten, als een pest,
Het lichaem, dat gezont beklemt wert in dit nest.
1245
Het hair viel uit, alsof de wortel was vergeven. 1245
De dootkist berght een lijck, een lichaem zonder leven:
Dees dootkist zinckt te vroegh den levende in zyn graf, 1247
Eer 't vonnis leght gevelt, en d'overwoge straf
In 't recht gesloten is. om 't out stadthuis te noemen 1248-49
1250
By zynen rechten naem, en zonder te verbloemen
Die rotte vuiligheit van 't afbreck, och, wat was 't? 1251
Een yslijck rottenest, zich zelf een overlast.
De schryver en de klerck verschrickten voor de dieren,
Wanneerze menighmael de boecken en papieren
1255
By avont knaeghden, of, niet zonder meer gevaers
Van brant, al brandende het einde van de kaers, 1256
En lecker op dat aes, in hun deurboorde kloven
Versleepten, zonder schroom, naer onder, en naer boven:
Want een bouwvalligheit, van zijn geval gestiert, 1259
1260
Verstreckt de legerplaets voor gruwzaem ongediert, 1260
En nachtgebroet: en quam het manck gebou te storten, 1261
Al teffens, och wien zou, wien zou die val verkorten 1262
Alleen met eenen slagh? wien anders dan de Stadt, 1263
De gansche Stadt, en 't volck? geene eeuw, geen aenwas had
1265
Dien zwaeren val geboet, die schade kunnen keeren, 1265
Daer boecken, brieven, schat, en volck, en burgerheeren, 1266
Als teffens in een graf begraven, en vergaen,
Den lastermont ten schimp rechtvaerdigh zouden staen, 1268
Om d'onvoorzichtigheid, en vreckheit, en het sloffen 1269
1270
Van toe te zien, eer ramp hun hoofden had getroffen.
En waerom stoot men zich aen pyler, en gewelf, 1271
Bevrijt voor vier, en vlam? de brant van 't Raethuis zelf
Ontschuldight dit: want vonck en vlam en vier vint vatten 1273
Aen balck, en zoldering, stelt boecken, brieven schatten,
| | | |
1275
Ter noot, en by geluck geborgen uit den brant, 1275
In 't uiterste gevaer. de hooghte ciert den stant, 1276
Is niet alleen in 't oogh ontzaghbaer, aengenaemer, 1277
Maer weert oock vochtigheit, om voor een wapenkamer
Te dienen, in den noot: want of men gout vergaêrt,
1280
Het gout is, zonder stael en yzer, slecht bewaert,
En een gereede roof voor wettelooze snootheit. 1281
Geen Wyze kan zich dan verstooren om de grootheit
Van 't overwelft gebouw, daer 't noodigh eerlijck nut 1283
De Stadt en burgery en welvaert onderstut.
1285
Men moet den wijzen Raet des Aemstels meer betrouwen. 1285
Wie wetten hanthaeft, kent zijn wet en maet in 't bouwen,
En houdt zich aen de schets, niet wuft, en onbedacht. 1287
Geen rype raet mistrouwt zijn voorgewoge kracht. 1288
Latinus raethuis, daer Eneas aen quam vaeren, 1289
1290
Verhief zich, als een kerck, op hondert hooftpylaren,
In 't hooghste van de stadt, aen 's Tybers ouden stroom,
En stont rontom in bosch, en schaduwen, om schroom
Om ootmoet en ontzagh, in 't harte des aenschouwers,
Te wecken, als het wit des overkloecken bouwers. 1294
1295
Hier wert het hoogh gezagh in zijne kracht gezet, 1295
Gewettight by den Raet der Vadren, en de Wet. 1296
Men zagh den voorzaet hier uit cedren hout gesneden.
Saturnus, wit en grijs, en Janus, stram van leden,
Met dubble troniën, bewaeckten het poortael. 1298-99
1300
Bellone en vader Mars de groote wapenzael,
In 't ronde gestoffeert, langs wanden, en aen posten,
Met zegenrijcken roof, en wapenen, op kosten 1302
Van burgerbloet gehaelt, tot heil van 't vaderlant,
Op al wat voor de vuist met boosheit innespant, 1304
1305
Tot afbreuck van den Staet der moedige Latynen,
By wie de Bataviers in 't ende onzaghbaer schynen. 1306
Het burgerlijck gebiet, zoo schuw van tiranny, 1307
En slaende op onzen aert, hier oock, naer zyn waerdy, 1308
Zijn' stoel verheven heeft, daer Gysbrechts Burgerheeren,
| | | |
1310
Als op den hoogen burgh der Vryheit, nu regeeren,
En leiden de gemeent met eenen zachten toom. 1311
De Stadt, op hun gezagh, zal, als een cederboom, 1312
Voltrecken haere Kroon, en altijt hooger wassen. 1313
Zy zal op haer kleenoot, de gulde Vryheit, passen,
1315
Het wit, waerom zy 't zwaert getroost op zyde bondt, 1315
En schier een bloedige eeuw in 't vier des oorloghs stont.
Wie deze grieft, met een de zegels van haer brieven, 1317
Die zal haer kroon, haer oogh, haer hart en hartaêr grieven:
Want zy naeryverigh geen vleck lijt in haer kleet, 1319
1320
Geen schiphreuck zwaerder acht dan 't schenden van haer' eedt 1320
En eer, hoe reuckeloos hier andren mede speelen, 1321
Die min in 't erf van deught, en meer in 't ydel deelen: 1322
Waerom de hemel oock, in 't schocken van al 't lant,
Haer' Staet gehanthaeft heeft, en in een' vaster stant,
1325
Ten schimp van zoo veel nijts erghlistigheên en laegen,
Verzekert, en gelijck op zyne hant gedraegen. 1326
De bondtgenooten en 's lants vyanden, die 't zien,
Na d'overdrift van mist en misverstanden, biên 1328
Haer burgren alle gunst, en haeten, die haer haeten.
1330
Zy eerenze, als pylaer van Zeven vrye Staeten,
En schatkist van den Staet, die zich verbonden houdt 1331
Door eendraght, maghtiger dan stael, en Indisch gout.
Aldus is Rome in top van 't hooftgebiet geklommen, 1333
Van waerze wetten gaf aen Rijcken, Vorstendommen,
1335
En heerschappyen, van den Ganges, met haer roe,
Tot, achter groot Britanje, aen ' teilant Thule toe, 1336
En van de zuider Kreeft aen d'oversneeude vlieten, 1337
Daer d'Ister zyne kruick in Pontus uit komt gieten. 1338
Geheel Europe viel haer' ruimen geest te kleen. 1339
1340
Zy smolt drie weerelden tot eenen klomp in een,
En zette zich in top des aerdtkloots, als een wonder.
Wat voor haer lagh in stof, zagh dees Godin, van onder, 1342
Met ootmoet en ontzagh en vreeze eerbiedigh aen,
| | | |
Als 't grootste dat oit wiert bescheenen van de maen,
1345
Die wisselbaer haer licht dan ebben zagh, dan vloeien; 1345
Terwijl de Staet van Rome en 't Roomsch gebiet bleef groeien, 1346
Dies Cezars loftrompet haer noemt, gelijckze praelt, 1347
Het eeuwigh hooftgezagh, van tijt noch grens bepaelt. 1348
De Burgermeester weet den breidel hier te vieren,
1350
En aen te haelen; weet alle ampten te bestieren
In orde, en kan nu zacht dan weder strenger gaen, 1351
Naer eisch van elcks natuur en Staet; niets onberaên
Verhaesten; wrevelen, die hooge en laegen hoonen, 1353
Betemmen; misverstant verbloemen, en verschoonen; 1354
1355
De lasten minderen, zoo veel de Staet dit lijdt,
Eer 's koopmans koopkans keere, en winste en welvaert slijt'. 1356
Uitheemschen gunt hy plaets, en welkomtze uit ontfarmen.
Hy zorgt doorgaends met lust voor Godts nootdruftige armen. 1358
't Geweten, min of meer door onverstant verruckt, 1359
1360
Beschut hy. niemant wort in zijn gemoedt gedruckt,
Noch in zijn billijck Recht verkort, of opgehouden. 1361
Getrouwheit aen 't Gemeen wort rijckelijck vergouden. 1362
De deughden draven hoogh, op 't voortreên van den Heer. 1363
De boosheit smilt allengs. geen gout gaet boven eer.
1365
De kunsten winnen velt. de nutte wetenschappen
Geraecken op den troon. geene averechtze stappen
Misleiden nu de kiel in 't zogh van snooden buit. 1367
Men koestert pais en vre, tot daer de zeevaert stuit,
Houdt ieder een ten vrient, en acht de baetzucht schande.
1370
Dus bloeit d'olijftack bly te water, en te lande. 1370
De Zeven volcken, alle uit eenen Duitschen stam, 1371
Bekennen dat hun heil, van Godt en Amsterdam,
Gelijck een morgendau en zegen, neêr komt vallen.
Zy eeren nu, om strijt, de Wijsheit, daer dees wallen
1375
Op wassen, in hun ronde, en stercken 's lants gezagh. 1375
Zy wenschen datze noit van 't Raethuis scheiden magh,
Maer kroonen dezen bouw, met titelen en naemen 1377
Van Heeren, die hunn' stoel en kussen niet beschaemen. 1378
|
*Van 1655. Afgedrukt volgens de tekst van de afzonderlike uitgave, waarvan het titelblad hiernaast gereproduceerd is ( Unger: Bibliographie, nr. 549). Het motto op de titelprent, ontleend aan Aeneïs VII, vs. 170, betekent: een zeer groot en verheven gebouw (vgl. vs. 1289).
vs. 1nu: het stadhuis werd 29 Julie 1655 betrokken; zeissen (enkelvoud): zeis.
2heenstreeft: zich voortbeweegt.
4oeghst (met oe en zonder g).
5weiden met de penne: genietend te beschrijven en zijn overvloedige lof te verkondigen.
6burgerheerschappyen: de stedelike bestuurders.
7de jaermerckt: de kermis, vroeger in September gesteld, begon sinds 1650 op de eerste Zondag van Augustus.
8bontgenooten: bewoners van andere steden der Unie.
13sterck: in dichte drommen.
14in te zingen: met gezang in te wijden.
15ons vloên: onze stromen. De Amstel viel bij de Damsluis in het Damrak, dat in het Noorden met het IJ in verbinding stond. De Dam lag dus in het midden tussen Amstel en IJ.
16d'oude en nieuwe Zy: Amsterdam ten Oosten en ten Westen van het Damrak.
18kortouwe: kanon; maetklanck: ritmies geluid; musketten: geweren.
20elck element: aarde, water en lucht ( hemel).
21huppelen (zal); starretranssen: de hoge sterren. De vergelijking van de sterreloop om de aarde met een dans gebruikt Vondel ook elders, o.a. in de Adam in Ballingschap, vss. 830-vlg.
23De Bruit, daer 't al om danst (spreekwoordelik): de alom gevierde.
24en (op) 't kussen: wschl. denkt V. hier aan het kussen met het stedelik wapen voor de overheid bestemd; te pryck: nl. op een erezetel onder een troonhemel of kroontje, gelijk in de 17de eeuw gebruikelik was.
25De Leeuw des hemels: de zon staat in Julie in het teken van de leeuw.
26gehanthaeft: vastgehouden ( Ned. Wdb. V, 1964), tegelijk: beschermd.
29graftlaen: bomenrij langs de gracht.
30maene (collect. enkelv.).
36met lust: met opgewektheid.
37Ghy Heeren: de vier burgemeesters.
39Graef: Cornelis de Graef, vrijheer van Zuid-Polsbroek (1599-1664); Maerseveen: Joan Huydecoper, ridder, heer van Maerseveen (1599-1661).
40Pol: Joan van de Poll (1597-1678); Spiegel: Henrick Dircksz. Spiegel (1598-1667), die 't volk een voorbeeld geeft van burgerdeugd (41).
41gewaerdight: verwaardigt u.
42uw' intre: te verbinden met: op den stoel (43), die versierd was met het eerlyck (eervol) wapenkruis (stadswapen met de drie kruisen).
44-45Aan te vullen met daer... zal.
45marmers: marmeren beelden.
50wettige orden: orde, tucht op wettige grondslag.
52volck: het lagere volk tegenover de gezeten burgers ( burgerye); ampt: taak, plicht.
57vryborgh: wijkplaats voor de vrijheid (vgl. vs. 149).
58heenslaept: voortslaapt; op die borgen: vertrouwende op die waarborgen (woordspeling met vryborgh).
59Het oogh der Vaderen: slaat terug op borgen (58). De burgemeesters hadden als biezondere taak de zorg voor weduwen en wezen, en voor de stadsversterkingen.
60storm: vijandelike aanval.
61't verheffen: het opsteken.
65Accent op een: als 't ware met het Stadhuis in één lichaam verenigd, waarvan het Stadhuis het hart is (vss. 66 en 89).
67bedancken: dankbaar zijn ( Ned. Wdb. II, 1121); levendigen: levenwekkende.
70Venedigh: Duitse naam voor Venetië, naar het heet in 452 gesticht; later als Republiek telkens in strijd gewikkeld met de Turken, ook in dit jaar.
72dierte: schaarste, d.w.z. hongersnood.
74ingespannen tegens: zich verzettende tegen.
75de stadt: zijn geboortestad Keulen (Colonia Agrippina); vgl. de aanhef van de Olyftack aan Gustaaf Adolf en de Opdraght van de Maeghden, Dl. 3, blz. 377 en 710.
78Omstreeks 70 v. Chr. sloten de Agrippinensen een bondgenootschap met de Batavier Claudius Civilis (Tacitus: Historiae IV, 65, 66).
80Dit slaat op de aanvallen der Germanen; vgl. Olyftack, Dl. 3, blz. 379: ‘Hier heeft de Gotsche bijl Den Agrippijnschen arbeid afgebroken’. Zie ook vs. 158.
82Waarvan de fundamenten de tijd weerstonden (als ruïne).
85oude: ouderdom; stuit in 't endt: loopt op vernietiging uit.
86Wat menschen bouwen: aan het werk van mensenhanden.
87geduurzaems: duurzaams, blijvends.
88niet: niets; beschieten: bereiken. Oorspr. het doel treffen ( Ned. Wdb. II, 1976).
91geweer (collectief): wapenen.
93Beuckels rot: de benden Wederdopers, onder leiding van Jan Beuckelszoon, die bij het oproer van 1535 het stadhuis bezetten; moedernaeckte waerheit is een zinspeling op hun naaktlopen.
94herbore: slaat op de geestelike wedergeboorte door de doop.
95ten trots van 't wapenkruis (vgl. vss. 43 en 428): de stedelike overheid trotserende.
96In het oude stadhuis hing een schilderij van Barend Dircksz., met een voorstelling van het oproer der Wederdopers. Prenten naar deze verbrande schilderij bleven bewaard (vgl. Brugmans: Geschiedenis van Amsterdam).
97Gallen: Galliërs, die onder Brennus (102) Italië binnendrongen. Bij de overrompeling van het Kapitool werd de oud-consul Manlius door ganzengesnater gewekt, zodat hij bijtijds de vijand af kon weren (Livius: Hist. V, 47).
101verbaest: verschrikt; het burgerrecht verweerde: opkwam voor het recht van de burgers (nl. op vrijheid).
104slaecken: loslaten; roof: buit.
106gelegentheit: ligging; na heeft aengewonnen: later aangegroeid is.
108Latere onderzoekingen hebben aangetoond dat deze mening, nog door Wagenaar gedeeld, onjuist is. Waarschijnlik stond er reeds in 1410 een Raadhuis op de Dam.
110de zeekapelle: de Sint Olofs of O.-Zijds Kapel.
111Sint Olof: Olof Haraldsen, koning van Noorwegen, die wegens zijn verdiensten voor de verbreiding van het Christendom na zijn marteldood (1030) heilig verklaard is.
113toegekeurt: toegekend.
115Nieuw Megen: Nijmegen (Noviomagum) waar Vondel deze biezonderheden uit de legende van Sint Olof aantrof, blijft onzeker (vgl. de uitgave van Mej. Kronenberg, blz. 76-77 en Sterck: Oorkonden, blz. 125-28, waar deze plaats uitvoerig besproken is).
116Kerstenen: dopen, dus synoniem met wasschen op de vont.
120steile Noortstar: de Poolster, dus: het hoge Noorden.
121De maght der afgoôn: de menigte van heidense goden.
122Bejegent hem: komt hem tegemoet.
123ten beste schenckt: prijs geeft.
125Ook dit feit wordt door de historiese kritiek niet bevestigd.
126van: door; waterrack: het Damrak ( rack: lange strook, gewoonlik van land gezegd).
128de middensluis en duicker: eerst bij deze ‘Middeldam’, ter hoogte van de tegenwoordige Dam werd het Amstelwater tegengehouden.
130Den Aemstel viert den toom: aan de Amstel de vrije loop laat; afjaeght: voortjaagt ( Ned. Wdb. I, 1034).
131Gelijck: omdat nu eenmaal ( Ned. Wdb. IV, 1179); vergelijk ook vs. 1919.
132Naer: naar mate; der winden Vorst: Aeolus, die de winden geketend opgesloten hield.
135Kalverstraat en Nieuwendijk liepen samen op de Dam; de Westelike rij aaneensluitende huizen hadden dus uitzicht op het Damplein (Kronenberg). Deze huizen werden onteigend en afgebroken voor het nieuwe Stadhuis.
137Veenelander: de bewoner van het ‘Veen’, ten Zuiden van Amsterdam (vgl. vs. 232).
139de nootdruft: de noodzakelike levensbehoeften.
141vlet: met vletten vaart.
142by: door; gedyen: tot welvaart komen.
143schappra: provisiekast.
144Bezorgen: zorg dragen voor, voorzien ( Ned. Wdb. II, 2498).
145De Koning: Romulus, koning van Rome; wiens: wier (slaat terug op Stadt).
146Tarpeius bergh: de Tarpejiese rots, waarop het Kapitool gebouwd werd. Dat Romulus de stichter was, kan Vondel ontleend hebben aan Aeneïs VIII, vs. 654. In zijn vertaling van die plaats zegt hij: ‘slechts met riet en stroo gedeckt’ (vergelijk vs. 152).
152na vergult: later, door Numa Pompilius (vs. 155), verguld.
154de zon ten trots: de zon trotserende, overtreffende.
156gebiet: heerschappij; schranckt: ineenstort (oorspronkelik uit de voegen wijken, uitzakken; Ned. Wdb. XIV, 990).
157op zijn wyze duurt (voortduurt): Vondel denkt hier aan het gezag van de Roomse Kerk; verduuren: langer duren dan.
158de Noortsche byl: zie bij vs. 80; heirschap: heerschappij ( Ned. Wdb. VI, 379).
159steenrotsduin: hoge steenrots.
161De Raeden van de Stadt: de vroedschap.
162De leden van deze kommissie van advies heetten voluit: Cornelis de Graeff, Anthony Oetgens van Waveren, Joan Huydecoper van Maerseveen en Jan Cornelisz. Geelvinck.
163voorgebeelde ontworp: voorlopig ontwerp ( worpen: werpen). Sedert 1640 heeft men telkens wijzigingen in het bouwplan gemaakt (vergelijk ed. Kronenberg, Inleiding, blz. 10-11).
165Bespiegelt: beschouwd, bestudeerd ( Ned. Wdb. II, 2076); in 't oogh: door het onderzoek van; Trezoorieren: de Thesaurieren, de regenten belast met het financieel beleid van de stad.
166uit meer papieren: er waren ook andere ontwerpen ingediend dan dat van Jacob van Campen (zie bovengenoemde Inleiding, blz. 11).
167De verdienstelikste en kunstrijkste uitgekozen werd.
168de breede Raet: de volledige vroedschap; zijn zegel stack (hechtte): zijn goedkeuring schonk.
170afgereden: afgemat, uitgeput (oorspr. van personen gezegd: Ned. Wdb. I, 1286).
176Verheerlijckt: tot aanzien gebracht.
180-81slincke: linker; ontfangt den offer uit der zee: ziet de gaven tegemoet, die de zeeschepen in het IJ aanvoeren.
182Onder de rechtervleugel waren de kelders van de wisselbank. Deze Beurs, door Vondel in 1643 bezongen (Dl. 4, blz. 548-49), sloot het Rokin in het Noorden dwars af.
186van: door; Watergoôn: schertsend voor stuurlieden, die de golven beheersen; waterzielen: varensgasten.
187schuw van: afkerig van; te weide gaen (woordspeling, met de bijgedachte van het genot dat zij er vinden; vandaar ook: danssen).
192schendige: afschuwelike; Harpy: monster, uit de Griekse mythologie: vogel met meisjesgezicht en lange klauwen.
193nootwerck: noodzakelik werk.
194gunst: goede gezindheid, liefde voor het werk; verbystren: van 't juiste spoor brengen, vernietigen.
195af te staen van: te laten varen.
200Van hant tot hant: langzaam (vgl. langzamerhand).
203Gestadigheit verwint: waarschijnlik spreekwoordelik (vgl. hiervóór, blz. 854, vs. 65): door volhouden bereikt men het doel; kort: in korte tijd, snel.
204Den dagh om: twaalf uur rond.
205Nydigheit: de verpersoonlikte Nijd, die Amsterdam zijn nieuw raadhuis niet gunt.
206voor stadt: voor de stadspoorten.
208nachtgedroght: de in de nacht optrekkende vijandelike troepen (vergelijk zeegedroght in vs. 1026).
209verbaestheit: ontsteltenis, schrik.
205-212Herinnering aan de aanslag van Willem II op Amsterdam.
212aenstoot: aanval ( Ned. Wdb. I, 373); den Oceaen ten trots: (zelfs) de Oceaan trotserende.
213ze: de Nydigheit (vs. 205); oorden: wateren.
214uit den Noorden: (Datief na uit).
219getroost: vol goede moed om ( Ned. Wdb. IV, 1853); Neptuin: de opperste zeegod.
220strantbeer: zeewering.
221hier tegens aen: daar tegenover.
222zyne vorck: de drietand, als attribuut van Neptunus; opgepreste Goden: de naar boven gejaagde zeegoden.
224Outewael: of Oetenwael, dorpje ten O. van Amsterdam aan de Diemerdijk, later bij de stad getrokken.
225Geborsten: met geweld binnengedrongen; zijn riemen: Neptunus wordt dus voorgesteld als zittende in een geroeid schip.
227wel eer: nl. omstreeks 1630, bij de drooglegging.
229schiepen: schepten. Veel Amsterdammers bezaten buitenplaatsen in de Diemermeer.
230De schuld gevende aan het stedelik bestuur; verliepen: wegliepen uit.
232't Veen: vgl. vs. 137.
233een bare zee: de volle zee.
236gedootverft: doodsbleek van schrik.
213-38Herinnering aan de hoge watervloed van Maart 1651, waarbij Amsterdam ten dele onderliep, dijken doorbraken en de drooggemaakte Diemermeer overstroomde.
238kostelijck: duur. De gelden, bestemd voor het kostbare Stadhuis, moesten dienen om de schade te vergoeden.
239zeezieck: begerig naar de macht ter zee.
240de waterketen spant: een reeks oorlogschepen als een keten over het Kanaal legt van Dover tot Calais (vgl. de Zeeleeu op den Teems, vss. 7-10).
241krammen: ineengedraaide bosjes stro, om het materiaal van de dijkversterking vast te houden ( Ned. Wdb. VIII, 78).
242Londen hoopt zich meester te maken van de handel der Holl. zeesteden.
243Karthage en Rome: met deze aartsvijanden worden Engeland en de Republiek bedoeld.
245Plutoos blicken: de ogen van Pluto, god van de onderwereld.
246waterperck: strijdperk ter zee.
252toestoot: aanvalstoot.
255Van achteruit: achteruit: stuiven: stof op te jagen.
239-60Handelen over de eerste Engelse oorlog van 1652.
262Saturnus: god van de tijd.
265zeîn: zeis (vgl. zickel in 271).
266Het uurglas: de zandloper, als tijdmeter. Met dit attribuut en de zeis wordt de tijdgod meermalen afgebeeld.
267oft eer: of liever gezegd.
269ter noot: door de nood gedrongen.
270gerief, en schat: benodigdheden en gelden; diensten: takken van dienst.
272myn' ouderdom verslijt: op mijn hoge leeftijd mijn gezondheid ondermijnt.
274voort: dadelik, weldra; bederven: vernietigen.
278nachtglas: het uurglas (vs. 266) dat in de nacht afloopt, dus: halverwege de nacht.
279beschooten: bevangen (vgl. Palam., vs. 407).
281het zolderveen: de turf op zolder.
284waeckt op: wordt wakker.
285torenbuskruit: een vaatje kruit in de toren.
287trezoor: kist met kostbaarheden.
288bergen: brengen in veiligheid.
289weiden: zich verspreiden (oorspr. zich verlustigen).
294De nieuwe fenixpluim: de jonge veren van de nieuwe Fenix, herrezen uit de as van de afgeleefde vogel. Appositie bij het vorige haer vleugels. Met kroon van 's lants gebouwen laat Vondel het beeld van de verpersoonlikte Bouwkunst varen, en denkt hij weer aan het voortbrengsel van de bouwkunst. Daardoor wordt de zin wat verward.
296een geduurzaemheidt van eeuwen: een eeuwenlange duurzaamheid (vgl. vs. 590). En (aan dit bouwwerk) een langdurig bestaan verzekert.
301voorwint: door de wind in die richting gedreven.
303Stalpaert: de tweede bouwmeester.
304in den mont: tegemoet.
305tegenweer: in Vondel's taal onz.
306eemer: brandemmer; kissende (klanknabootsend woord): sissende.
309heiloos: spelling voor heilloos.
310Dat zou de bouwer het genot van zijn arbeid vergald hebben.
313voorspoock: voorteken.
314Den opgang: het uitbreken.
317behoudenis: levensbehoud.
320tot kosten van: tot schade van.
321Dan eerst bukt, als de ramp ons overvalt; dees gronden: de volgende bewering.
323-24Antwerpen en Emden bewijzen het tegendeel, want na de bouw van hun stadhuizen is hun bloei nog toegenomen; keert betekent dus: een gunstige wending neemt.
326schon.... aen: jaagde op. De bouwplaegh is dezelfde Nydigheit (205), die telkens tracht de bouw te verhinderen; een' watervloet: een stroom, massa.
329tegensportelen: tegenweer.
331groente: de groene delen; de geest: de levenwekkende kracht ( Ned. Wdb. IV, 720).
333der muize: naast muis kent het Vlaams ook een jonger enkelv. muize (De Bo).
334een gouden tant laeten: blijkens het verband: nieuwe vruchtbaarheid veroorzaken. De oorsprong van deze uitdrukking is mij onbekend.
338houdt een zelve streeck: volgt dezelfde koers. ‘Hoog streek houden’ betekent in zeemanstaal: bijna pal tegen de wind ingaan, dus weinig vorderen. Mej. Kronenberg wil deze lastige plaats aldus opvatten: ‘met de bouw ging het al even onvoorspoedig als 't nu voltooide werk voorspoedig is in zijn aanzien bij iedereen’.
341De Kerck van Sint Kathryn: de Nieuwe kerk, gebouwd naar het voorbeeld van de hoofdkerk van Amiens (vs. 347).
342bekleet de slincke zyde: bevindt zich aan de linker zijde ( Ned. Wdb. II, 1596), nl. na de afbraak van de huizen.
344Heer Eggaert: Willem Eggert, een rijk koopman († 1417), bevriend met graaf Willem VI, droeg veel geld bij voor de bouw. Op zijn grafschrift in die kerk werd hij genoemd ‘medefundateur van dese Kerk’; 't geschrift: het opschrift; gekent: erkend.
345rancken: afstammelingen. Verschillende aanzienlike Amsterdamse families (o.a. Hinlopen, Oetgens, Reael en Six) beweerden af te stammen van deze Willem Eggert.
346Gehouden: verplicht; deught: weldaad.
348kerckgesticht: kerkgebouw (vgl. 341).
352al t'ongelyck: zeer ongelijk, d.w.z. ver overtreffende.
353dwaze zangverquisters: die onachtzaam luisteren naar muziek.
354bancket: feestelik onthaal.
355Vier orgeldeuren: twee boven elkaar aan weerszijden, aan beide kanten beschilderd door Jan Gerritsz. van Bronckhorst (1603- ± 1677) met voorstellingen uit de geschiedenis van David en Saul.
359Saul: tweelettergrepig te lezen: Sauwel (ook in 366).
363wetten: scherpen, versterken; kroonzucht: heerszucht.
364Bezuurt van Jesses zoon: waarvan David de smartelike gevolgen ondervond.
366vermeten: laatdunkend.
367schicht: speer; toedryven: toeslingeren.
368al stil: zich ongemerkt verwijderend.
369flux: vlug ( Ned. Wdb. III, 4591). De bedoeling zal wel zijn dat hij de boodschap vlug overbracht; hier beneden: op een lager paneel.
370overstreden van: overwonnen, overmand door.
371verwaete: vervloekte, verdoemde.
375spellen: voorspellen; 't heiligh borstgesteent: de twaalf edelstenen op het opperkleed van de hogepriester, uit wier schittering de toekomst voorspeld werd (zie Gebroeders, vs. 240-vlg.).
374-76Vgl. Vondel's Gebroeders.
376Hebron: woonplaats van David, de koning van Juda; die Sauls doot beweent behoort bij hem.
380staetsi: plechtigheid.
381d'eenstemmigheit: het harmonies samen-klinken.
383rinckeltuigh: instrument met rinkelende bellen.
386't Noorder glas: het nog aanwezige kerkraam in de Noorder kruisbeuk.
388Maxmiliaen: verkorting uit Maximiliaan, ter wille van het versritme. De keizerskroon boven het wapen werd in 1489 verleend voor de hulp van de stad in de binnenlandse strijd.
391danckbaer merck: bewijs van dankbaarheid.
392Ridder Boelens gout: dat Andries Boelens Dircksz. (1455-1519) deze kroon met goud gekocht zou hebben, is een onbewezen overlevering. Vgl. hierachter het gedicht Op de Wapenkroon van Amsterdam; grootdaedigheit: dapperheid.
395De Westertoren draagt nog deze keizerskroon onder het kruis met de windvaan.
397ten grave: naar het praalgraf (vergelijk hiervóór, blz. 573-74).
402Plutoos hemel: schertsend-ironies voor: de onderwereld.
403waterbrant: brand op het water.
405Withal: Whitehall, het koninklik paleis te Londen.
406Hetrurie: het oude Etrurië, waarin Livorno lag.
408boort aen boort klampen: enteren; groothartigh: dapper.
409hart: symbool van moed.
411ridderlijck geweer: wapens. Op de graftombe ziet men speerpunten en pijlbundels, tussen vaandels half stok, monden van kanonnen en een helm.
413De Waegh: de sierlike oude Waag, midden op de Dam, is in 1808 afgebroken.
414net: nauwkeurig. Woordspeling met afwegen: ten einde toe wegen: de Waag werkt nauwkeurig, maar kan de overvloed nauweliks aan, en komt nooit gereed.
416een' Potozy: een eindeloze voorraad; Potozy: rijke zilvermijn van Bolivia.
417gewesten: windstreken.
418-19Het verdiende geld wordt besteed aan vruchtbaar land door nieuwe inpoldering, of aan landgoederen in de duinstreek, en brengt dus nieuwe welvaart.
420groeit: geniet; zuiveltasch: beurs met de opbrengst van de zuivelprodukten.
422oorloghszenuw: de krijgskas.
424Onduidelik uitgedrukt. De bedoeling is: maar dat zijn lijdzaamheid niet zo ver gaat, dat hij niet een oorlog zou eisen ( verghen) om zich te wreken.
425-26De hoofdwacht van het stedelik garnizoen was gevestigd in de bovenverdieping van de Waag.
428schimp: smaad (vgl. vs. 95).
429De Vischmerckt: overdekte visbanken op de Middeldam, op de plaats waar later de beurs gebouwd werd; woelt vooruit: dit kan slaan ‘op de bootjes met visch, die druk dooreenwarrelend langs het Damrak, zich naar voren werkten’ (Kronenberg).
430bezorght: voorziet (vgl. vs. 144).
432het Gilt: het Vissersgilde vierde hier feest ter ere van de beschermheilige, Sint Petrus.
434naerdien: omdat; zich geneeren: in zijn onderhoud voorzien.
435't Galileesch geslacht: die vissers ten tijde van de apostel Petrus; by: door.
437De Beurs: vgl. vs. 182.
438waterpylen: pijlsnel voortschietend water.
439adem haelt: eerst tot rust komt.
440d'oude en nieuwe Zy: vgl. vs. 16.
441bloet: geslacht, volk.
445slangestock: staf met twee slangen omwonden.
447wisselkansse: het risico van wissels.
449havery: averij: verzekert: assureert.
450wracken: niet zeewaardige schepen.
452drang: drom, massa; moedt: durf.
455burgerdraght: de (weelderige) kleding van de burgers.
456schattingen: (ruime) opbrengst van de belastingen; pracht: weelde.
457propt: vult met gedrang.
458brommen: gonzen (vgl. Aeneïs-vertaling VI, 1055).
461-62In de nissen boven de bogen van de Beursgalerij ontbraken nog de beelden. Vondel wilde er 36 Graven (de 36 leden van de Vroedschap?) in geplaatst hebben.
465Gebeuren: te beurt vallen; mijn Beursgenooten: de kooplieden die mij (de Beurs) bezoeken.
469Vijf hooftgebouwen: Raadhuis, Nieuwe Kerk, Waag, Vismarkt, Beurs.
470navelpunte: middelpunt; geen onkenbaer teiken: een niet te miskennen bewijs.
472naem: roem; Sint Markus plaets: het San Marcoplein te Venetië.
473zelf: zelfs; het velt van Mars: het Campus Martis te Rome.
474middaghglans: toppunt van roem.
476in zijn triomfe: bij zijn driedaagse triomftocht in Rome (29 v. Chr.), toen hij de vrede bevestigd had.
477't mercktvelt: Damplein.
478zich reppen: zich (gemakkelik en) snel brengen.
479stallingen: uitstallingen, kramen.
480burgerdrang: drom van burgers; huisman: boer; in den hoop: in bonte mengeling.
481Vast: voortdurend; besteden: van de hand doen, verkopen.
482burrien: draagbaren; sleden: voertuig zonder wielen, oudtijts voor vrachtvervoer gebruikt ( Ned. Wdb. XIV, 1633).
484-88Vergiliaanse vergelijking ( Aeneïs I, 430, VI, 707; vgl. Hooft's Geeraerd van Velsen, vs. 1650).
490Wethouderen: burgemeesters; bekommert: belast.
491deftigh staetgespreck: ernstige, gewichtige gedachtenwisseling over politiek.
495belant: gestrand; sloegh: streed.
497En (binnen) 't roofnest.
498oorloghsman: oorlogschip (in deze betekenis niet in 't Ned. Wdb.) ; opdonderen: plotseling te voorschijn komen.
499de Straete: nl. van Gibraltar.
500groeit: voelt zich voldaan.
505Verquicken zijne hoef: zijn buitenplaats verrijken en verfraaien. Vooral in 's Graveland en en de Beemster hadden de rijke Amsterdamse kooplieden hun bezittingen.
507stelt: brengt in werking(?). De gewone betekenis is: stemt.
508Hemoni (met accent op de tweede lettergreep): François Hemony; in 1655 tot stadsklok- en geschutgieter te Amsterdam aangesteld. Vergelijk Vondel's gedicht Op het klokmusyk t'Amsterdam, van 1661.
509Swelings: Diedrick Sweelinck, bij zijn dood, in 1652, door Vondel herdacht (hiervóór blz. 546).
510cimbeltoon: het cimbaal of hakbord was een snaren-instrument.
512Orlandoos grooten geest: de muziek, door Orlando's talent voortgebracht. Orlando Lasso was een beroemd Zuid-Nederlands componist, uit de 16de eeuw; heerenvenstren: de vensters van de Raadskamer of de Burgemeesterskamer.
513de Wet: de stedelike regering.
515tempeest: noodweer (op zee); hier: namelik van de pui van het stadhuis.
516op den zondaghstoon: na de afkondiging in de kerk (?).
517Naer hunne trouwboey treên: de huweliksband gaan leggen ( Ned. Wdb. III, 83).
521eene straet: een dubbele rij.
525Van de stadhuispui werden ook, na klokgelui, de geboden, keuren, vonnissen door een sekretaris afgelezen; oude keuren, die slechts een jaar van kracht waren, werden jaarliks opnieuw afgekondigd.
526de jongste dagh: de oordeelsdag; hier: de dag van het rechterlik vonnis, dat met klokgelui afgekondigd wordt.
527Des sterfdaghs: van de terechtstelling; spiegelnut (in de eerste uitgave verbeterd uit de foutieve lezing: spiegelent): nuttig als afschrikkend voorbeeld.
529streept: striemt, ranselt.
531's Heeren wapenkruis: het Amsterdamse wapen; de stadts soldaet: vgl. vs. 425. De wachtmeester (533) of majoor voerde het bevel over het garnizoen.
535orde: order; merck: teken, waarborg.
538bekleeden, en bewaeren: vervullen en betrachten ( Ned. Wdb. II, 2382).
539af en aen: in- en uitgaande.
540de burgery: de 54 vendels schutters; een van de hoofdwachten was op het stadhuis gevestigd; vaen: vendels.
545toe te treên: op te rukken; groothartigh: dapper.
547voorstant: verdediging.
548onderkruipt: heimelik binnendringt.
551tien wegen: lopende van de Vismarkt, de Middeldam, Beurssteeg, Kromelleboogsteeg, Kalverstraat, van weerszijden van 't Stadhuis, van achter de Nieuwe Kerk, de Nieuwendijk en van het Water of Damrak.
553kruissen: doorkruisen.
555Amfion: vgl. het gedicht op de Gedenckpenning, blz. 906.
558streecken: vernuftige bedenksels.
559Het Noortsche mastbosch: de heipalen, uit Skandinavië afkomstig.
560Het stadhuis was gebouwd van Bentheimer steen, en van Bremersteen, langs de Wezerstroom aangevoerd; wort vlugh: komt in beweging.
561De Wester marmerklip: het Engelse of Schotse marmer; den maetzang volght: de vergelijking van de bouwmeesters met Amfion wordt voortgezet.
562Stalpaert: de tweede bouwmeester van het stadhuis; zie vs. 303.
563opspraeck: kritiek; gesprongen voor hun scheen: hun voor de voeten geworpen.
564zich verbouwen: al hun krachten wijden aan de bouw, zich aan het werk opofferen; 't Gemeen: het algemeen belang.
565Vergiliaanse vergelijking ( Aeneis IV, 402-07); in den bouw: tijdens de oogst; nootdruft: levensonderhoud.
568ordentlijck: in geordende troepen; spelt: grove tarwesoort.
572alsins: in alle richtingen, overal.
573byten: maken bijtende een gat voor de korrels.
574Voorzichtige: vooruitziende, vooruit zorgende.
576ruighwerckers: arbeiders voor het ruwe werk ( Ned. Wdb. XIII, 1649: alleen op deze plaats).
577schickt den baiert op: ruimt de rommel op ( baiert: chaos).
578kanters: de werklieden die de steen behakken ( Ned. Wdb. VII, 1368, alleen op deze plaats); fluxe gasten: flinke kerels.
581pylasters: uitstekend deel van een muur, als zuil bewerkt; voedsel voor de muuren: kalk.
582bicksteen: als schuurzand gebruikt.
584Voor het weghalen van de afval werd een bedrag aan de stadskas (aan de Trezoorier) betaald.
585gesleten: afgesleten, door het uithouwen van bouwsteen.
586vratigh ingeslickt: gulzig binnengehaald: meeten: uit te meten, tot stand te brengen.
587De eigenlike oppervlakte is 282 bij 235 voet.
589gerief: geriefelikheid, gemak; te bewaeren: te handhaven, in acht te nemen.
590de drie: nl. de eisen van de praktijk, schoonheid ( aenzien) en duurzaamheid (vgl. vs. 296); vergaeren: samengaan.
594De zeven wereldwonderen van de Oudheid.
595te toetsen 't recht bescheit: de juistheid van de inlichtingen te onderzoeken ( toetsen bevat een woordspeling met toetssteen in vs. 597).
597Boven de zetel van de Sekretaris in de Vierschaer zag men op een voetstuk van zwarte toetssteen (voor het beeld van de Amsterdamse maagd) een Latijnse inscriptie met gouden letters (zie de tekst in de uitgave van Mej. Kronenberg, blz. 87).
598Polsbroeck: Cornelis de Graef, vrijheer van Zuid-Polsbroek; gedenckbaer: de gedachtenis levendig houdende ( Ned. Wdb. IV, 585).
599Uitheemschen klaer berecht: (ook) vreemdelingen duidelik inlicht.
600kunne: sexe; staet: stand.
602in haeren krits voltogen: volkomen tot een (gelukkig) einde gebracht ( Ned. Wdb. VIII, 296).
603vallen aen: beginnen met.
607neven: kleinkinderen; in 't gemeen: gezamenlik.
609en (in) 't aenzien: en ten aanschouwe van.
601-12Vgl. Vondel's gedicht bij deze Grond steen-legging, hiervóór blz. 368.
612daer zy den stoel bekleên: wanneer zij de regeringszetels zullen bezetten.
613Iemand die al te kleinzielig zou willen napluizen of er ook aanmerkingen te maken zijn.
614zelf: zelfs; afbreuck: afbraak; terling: blok (oorspr. dobbelsteen).
616-17Nero wordt er van beschuldigd, Rome in brand gestoken te hebben, om zich zelf de eer te geven, een nieuwe stad te stichten (Tacitus' Annales XV, 39). Men verhaalde dat hij tijdens die brand de ondergang van Troje stond te bezingen, de toenmalige ramp bij de aloude vergelijkend (ed. Mej. Kronenberg).
618af te rojen: af te breken wat buiten de rooilijn valt, dus: de bochtige nauwe straten door brede te vervangen.
619Celer en Severus waren bouwmeesters van Nero, die voor hem na de brand een weelderig paleis bouwden.
620schat en stadt: de stedelike gelden.
621te dertel steigert: tot overmatige weelde opgevoerd wordt.
622vrouw Natuur, te zwack: de te slappe bodem.
623nutbaerheit: de eisen van de praktijk; in 't dringen even styf: die een even sterke aandrang oefenden (tot de nieuwe bouw).
624geryf: geriefelike huisvesting.
626die (terugslaande op Amsterdam) d'eeuwen zal verslijten: eeuwen lang zal voortbestaan.
630verduuren: doorstaan, te boven komen.
634d'allersnelste zinnen: het schranderste verstand.
636-37Dat het allerminste dat men zou veranderen, verkeerd zit. Elke verandering is verslechtering.
641rechtvaerdigh: juist, zuiver.
647In zynen stant bezwyckt: op de aangewezen plaats te kort schiet; Vitruvius: Romeins bouwmeester, ten tijde van Caesar en Augustus, auteur van een geschrift De Architectura.
648zelf: zelfs; Apollodoor: Apollodorus, Grieks architekt uit Damascus, die o.a. de zuil van Trajanus bouwde (649).
650door al zyn leên voltogen: in alle onderdelen volmaakt.
653elck om 't netst: wedijverend in sierlikheid ( Ned. Wdb. IX, 1870); ingewanden: inwendige organen.
654lidt: slaat op al wat genoemd is van middenlijf tot schouders; ampt: taak; standen: juiste plaats.
655Wethoudery: stadsregering.
659bezoecken: onderzoeken, ervaren.
662zich verkleinen: zich nederig in dienst stellen van.
663houdt de wateren in toom (figuurlik): bewaart de binnenlandse rust; het burgerhof: het raadhuis, als zetel van de burgerl. regering.
666zijn pit: het binnenste hout.
668overwightigheit: topzwaarheid; vermast: overlaadt, bezwaart.
672al 't jaer is zijn saizoen: het gehele jaar door voelt hij zich krachtig.
674de melckbron: de koeien die gemolken worden.
675gehult: getooid (oorspr. gekapt, Ned. Wdb. VI, 1300).
678De Noortsche blaesbalgh: vgl. vs. 214.
682de vyf aeloude: nl. de Toskaanse, Doriese, Ioniese, Korinthiese en Composiete (volgens Vitruvius: Architectura III, cap. 2). Daarvan waren de drie laatste toegepast; brommen: prijken.
683stadiën: verdiepingen.
684uit twee: nl. de Ioniese en Korinthiese; d'ongemengde: de Korinthiese.
688Griecken: Griekenland.
689verknochtheit: samenvoeging; orden: schikking; niet: niets.
690gestreepte: van cannelures voorziene.
691De hangende festoen: boven de ramen aan de buitenzijde; of: alsof.
692de vloer: van de grote zaal (zie vs. 977-vlg.); pant: galerij ( Ned. Wdb. XII, 295).
693zinrijck loof: lofwerk met biezondere betekenis, boven de ingang van de afdelingen, b.v. boven de Desolate-Boedelkamer: de val van Icarus, omringd met lege kisten, brieven en rekenboeken waaraan de ratten knagen (Kronenberg).
695ledige ydelheit: doelloze opsiering, d.w.z. de plaats van elk beeld is doordacht.
696gemaniert: geordend, harmonies.
697de lange pijp: de schacht van de zuil.
698by d 'ouden niets verliezen: kunnen gerust de vergelijking met de Antieken doorstaan.
701voorhooft: frontispies.
702Quellijn: Artus Quellinus, de beroemde Antwerpse beeldhouwer, die een groot deel van het beeldhouwwerk maakte.
703draeght moedt op: is trots op.
705gekroont: met de keizerskroon; zie vs. 388-vlg.
706de zon der Duitsche (Germaanse) landen: slaat op Amsterdam.
708kruick: het gewone attribuut van watergoden in de renaissancekunst.
711slaen een ongelijck geluit: doen verschillende klanken horen.
717de Tritons: half mens, half vis, als trompetters van Neptunus, blazend op een kinkhoorn.
721waterjaght: stoet, troep die zich in het water beweegt ( Ned. Wdb. VII, 73).
723Peleus: Griekse koningszoon, verliefd op de Nereïde Thetis; uit hun verbintenis werd Achilles geboren.
727't zeedom: de gezamenlike zeegoden.
734aen: tot aan. In 1612 was de stad uitgebreid; in 1663 is deze uitbreiding voltooid door het graven van de drie hoofdgrachten.
736bouwtze: maakt die grote uitbreiding mogelik; brengt zoden aen den dijck (spreekw.): helpt de zaak goed vooruit.
737af te treden: uit te weiden.
739bespiegelen: beschouwen.
742Cybele: de grote Moeder van de goden, afgebeeld met een kroon van torens op het hoofd, als symbool van haar heerschappij over de aarde; heldre: luisterrijke.
744overwaeit: aan komt zeilen.
745Het Burgerweeshuis stond op de plaats van het vroegere nonnenklooster van Sint Lucia.
747Het tucht- of rasphuis was ingericht in het voormalige Klarissenklooster aan de Heiligenweg. De gevangenen moesten daar rood Braziliaans hout raspen. Schertsend noemt Vondel de tuchtmeester Raspyn (vgl. Vondel's gedichtje Op d'Afbeeldinge van de Tucht).
748het wilt: de boeven; in de lijn: vastgebonden.
751het Spinhuis: de gestraften moesten in dat werkhuis spinnen. Later werd het vooral tuchthuis voor vrouwen en meisjes die zich overgaven aan breidelooze Min (752); raeght: veegt weg. In de spin zit dus een woordsp.
754Sint Peters Galeryen: 't St. Pietersgasthuis, waaraan Dr. Sam. Coster (756) als dokter verbonden was.
756verquickt: gebaat, geholpen; de Bajert of Beiaard, een deel van het vorige gebouw, waar daklozen drie dagen kosteloos geherbergd werden.
757verlege wandelgasten: hulpeloze zwervers, landlopers.
759Het nabuurgasthuis: het naburige Oudemannen- en vrouwenhuis.
761-62Het Amiraelshof of Prinsenhof, bestemd tot verblijfplaats van hoge gasten, maar later aan de Admiraliteit afgestaan. Daar vergaderde de Zeeraet of Admiraliteit; scherp gesleepen op 't veiligen: die steeds volle aandacht schenkt aan het beveiligen; gekruist: doorkruist; wellicht ook woordspeling met: geplaagd, onveilig gemaakt door ( Ned. Wdb. VIII, 450)?
763Ontfanger Spiegel: Mr. Egbert Spiegel, sinds 1641 ontvanger-generaal der Admiraliteit; 't geleigelt wort betrouwt: wordt het convooi-geld toevertrouwd. Deze belasting op in- en uitgaande goederen was oorspronkelik bestemd om het noodzakelik geleide van koopvaardijschepen te bekostigen.
764De zenuw moet de kas van de Admiraliteit zijn; de toevoeging die de zeekust ploeght, en bouwt is mij niet duidelik.
766haer gebuuren: de omwonenden.
767Sint Niklaes: de Oude Kerk.
768net: sierlik; Swelings Faem: vgl. vs. 509; gunst: populariteit (de genegenheid voor hem), of zijn liefde (voor de kunst)?
770Jesses nooten: Davids psalmen.
771De orgeldeuren waren beschilderd door Maarten van Heemskerck (1498-1574).
775Het tafereel stelde voor: David dansende vóór de Bondskist ( 't heiligh Kistverbont).
776gaende maeckt: brengt in beweging, doet dansen.
777Michol: zijn vrouw, die dit beneden zijn waardigheid acht ( 2 Sam. VI, 16); te blint vervoert: geheel verblind en meegesleept (door haar verontwaardiging).
778ommegang: optocht; staetsi: plechtigheid.
780verbaest: verschrikt, ontsteld.
783des schildergeests: van de talentvolle schilder.
785Daer Christus wort vertoont: terwijl hem het Christuskind getoond wordt.
786maetigen: tot een harmonies geheel maken; hartstoghten ordineeren: hartstochten treffend uitbeelden.
787bouwen: een schilderij componeren; schildren een gewelf: Vondel bewondert de perspektieviese weergave van het gewelf op de twee eerste ramen.
781-88De in deze verzen beschreven ramen, door Pieter Aertsen in 1555 ontworpen, zijn nog bewaard.
789't koorglas: achter 't Hoge koor was een raam met de wapens der burgemeesters. Ieder, vooral de kloecksten, verlangden naar de eer, zijn wapen hierop te zien.
790Admiraal Jacob van Heemskerck (gesneuveld 1607) had daar zijn praalgraf; de grafsteen wordt bekroond door zijn wapenschild.
791't Gewelf: de Nieuwe-Zijdskapel, bekend door het mirakel van Amsterdam; vandaar zijn Heiligheit in d'oude tijt.
792Sint Agnes school (Datief): het Athenaeum, gevestigd in 't oude Agnietenklooster. Caspar van Baerle en G. Vossius waren daar de eerste professoren (zie Dl. 3, blz. 372).
796op: open. De Amsterdamse schouwburg had openschuivende gordijnen.
797starrelichte stoelen: door sterrenglans verlichte tronen.
799Vondel bedoelt niet zo zeer zijn treurspel, als de hartontroerende stof zelf, die bij uitstek tragies was (vgl. vss. 801-2).
800maeghdewas: zuiver was.
803Vgl. voor de opvoedende kracht van het toneel: Samson, vs. 685.
805personaedje: toneelspeler.
806Gelaerst, of licht geschoeit: in treur- of blijspel. De laars (cothurnus) is het attribuut van de tragediespeler; de lichte schoen (soccus) die van de comedie-speler.
808heiligh en onheiligh: uit de bijbel of de geschiedenis.
809Onthaelen: ontvangen; de Wet: het stadsbestuur.
811Sint Joris hof: een Proveniershuis, waar men de kost moest kopen; den onbezorghden kost: de kost waarvoor zij zelf niet behoeven te zorgen.
813De Heerenherbergh: voornaam stadslogement. Bedoeld zal zijn het Oude-Zijds Heerenlogement, waar ook de veiling van vaste goederen plaats vond (814).
815Ostindisch huis: het pakhuis van de O.I. Compagnie, door Hendrik de Keyser gebouwd, waar ook de veilingen van de Compagnie waren. (Vergelijk Vondel's gedicht van 1638 in Deel 3, blz. 628).
817't Westindiaensche: het pakhuis van de W.I. Compagnie, gebouwd in 1642; wil: zal. Deze hoop is niet verwezenlikt.
818Afeischen: terugvorderen, nl. het verloren gegane Brazilië; by: door; zeefortuin: wisselend lot ter zee.
819Het Schrynwercks pant of Kistemakerspand: gildehuis van de schrijnwerkers, die daar hun werk uitstalden; bestelt: verschaft; kantoor: in de oude betekenis van kist of kast, ter berging van geld en papieren ( Ned. Wdb. VII, 1383).
820sackerdaen: geurig, bruin hout.
821De Vleeschhal: de grote Vleeshal was gevestigd in de vroegere Sint Pieterskapel; wiens: welks; afgesteecken: doorgestoken.
823d'oude visschery: Mej. Kronenberg denkt hier aan de wonderbare visvangst in het evangelie, met een toespeling op de vroegere Boeren-Vischmarkt daar ter plaatse. Zou niet eer te denken zijn aan het vissen van mensenzielen door de apostel?; Leenhuis: de Bank van Lening.
825't Geschuthuis: de Stads Geschut- en Klokgieterij, in 1614 gebouwd; smilt aen vlieten: smelt in stromen.
826-27donders en blixems: geschut en munitie; de korenschuur: de zolders van de stadswapenhuizen deden dienst als stadskorenpakhuizen, die dienden om in dure tijden de korenwoeker te bestrijden.
828vrecke merckt: de hebzuchtige speculanten.
829Stetuin: de Stadstimmertuin, waar timmerwerk voor de stad verricht werd; bezorghen: voorzien van het nodige.
831bezorght den nootdruft: helpt de behoeftigen door bedeling.
833Huiszittevaders: de armvoogden, die de Huiszittenhuizen bestuurden.
835de Schermschool: stadsdrilmeesters oefenden daar de schutters in de wapenen ( geweer).
837monstert: schrijft in.
839't Pesthuis: sinds 1635 buiten de stad, aan de Overtoom, gevestigd.
840vaeght van: zuivert van.
841vette en magere: de magere ossenmarkt werd in April, de vette eind Oktober of begin November op 't plein voor de Regulierspoort gehouden.
842Eiderste of Eiderstede: Eiderstedt in 't Westen van Sleeswijk. Daar kwamen in 't voorjaar de magere ossen van daan.
843Ridderjeught: jonge aristokraten; vroom: dapper, flink.
844in den ring: een perk of plein, een soort manege, buiten de Regulierspoort, waar rijlessen gegeven werden.
845De scheepswerf: nl. die van de admiraliteit, op Rapenburg.
846Bickers eilant (genoemd naar Dr. Jan Bicker): gelegen in 't N.N.W. van de stad, met veel scheepstimmerwerven; eilanden: drijvende eilanden, schepen.
849Het bezigh Werckhuis: 't Arme kinderen Werkhuis, ook voor volwassen leeglopers bestemd, in 1650 ingericht; de luie koorts: de kwaal van luiheid, oorsprong van alle andere kwalen ( hooft van alle plaegen, vs. 850).
851de Wael: twee binnenhavens aan de IJkant.
852't mastbosch: de talloze schepen; gezielt: bemand, vol leven en beweging.
856den stoel, gewijt aen 't Waterrecht: het kantoor van het zeerecht, in 1618 gebouwd, waar de Commissarissen van de zeezaken vergaderden.
857den bouw: het opbouwen, organiseren.
858braveert: praalt; dus heerlijck uitgestreecken: zo luisterrijk gesierd.
860uit een heel ander oogh: met geheel andere blikken, d.w.z. met meer zelfvertrouwen, nu ze sterker zijn.
862Haimens: Jan Heimensz. Koeck, stadsingenieur en vestingbouwkundige; wiskunstigh: volgens de regelen van de wiskunde.
863uitspanning: uitweiding; dient het wyfeest tot een kruis: is een wanklank bij dit inwijdingsfeest ( kruis: ramp, ongeluk).
864steigerend: zich verheffend. In 1655 was de bouw nog niet voltooid.
865-66Deze drie metalen beelden bekronen het frontispies; Voorzichtigheit: vooruitziend beleid; bekleet haer stede: neemt haar plaats in; slincke hant: linker kant.
868Gelijck en ongelijck: recht en onrecht.
869zachter: des te meer bevredigd, omdat ze zich spiegelen kan.
872graetboogh: instrument om de sterren te ‘schieten’ (vs. 895), d.w.z. de hoogte te bepalen; kaertboeck: atlas.
873Kanaster: korf voor verzending van Indiese produkten ( Ned. Wdb. VII, 1221).
877rechte eerbiedigheit: oprechte hulde.
879burgerlijck: beschaafde (met geordende toestanden).
880gunst, gedraegen: genegenheid, toegedragen aan.
882Moor: niet-blanke; geele Moor: de Muzelmannen van Noord-Afrika; zwarte Moor: neger ( Ned. Wdb. IX, 1101).
885by 't grimmen van de Beeren: in het hoge Noorden, waar de grote en de kleine Beer schijnen.
886Te verbinden met het subjekt het gouden hooft (de zon) in vs. 883.
889Ook boven op het fronton van de achtergevel staan drie metalen beelden: Atlas in 't midden, geflankeerd door de Reden of de Matigheid en de Wakkerheid. Toen Vondel dit schreef was de bovenverdieping nog niet voltooid. Het plan schijnt dus eerst geweest te zijn, de Sterkheid (889) of Standvastigheid te kiezen in plaats van de Wakkerheid (vgl. Aant. Kronenberg, blz. 98).
891toegeleght: toegekend.
893gedeelt aen: verdeeld in.
894Om wien: rondom welke; durf: durft.
895schieten: zie bij vs. 872.
896Tifis: Tiphys, de stuurman op de tocht van de Argonauten.
898Palatyn: op de Palatijnse berg.
902aertsgewelt: wereldmacht.
904niemants wrevel spaert: de wrok, de haat van niemand ontziet.
906Gysbrechts houten muur: de houten verschansing rondom Gysbrechts veste.
908tweewerf: dit doelt misschien op de overlevering dat de Kennemers reeds in 1203 de stad in brand gestoken zouden hebben. Vgl. Zeemagazyn, vs. 208-vlgg.; op dit pas: in die tijd.
910behantvest: met privileges begunstigd; van: door.
911lantspylaer: steun voor het gehele land.
912uitstaen: doorstaan, te boven komen.
914Zware branden hebben Amsterdam geteisterd in 1421, 1441 of 1444 en 1452 (vgl. vs. 928).
915het los verreuckeloosde vier: de brand die door roekeloosheid aangekomen was.
918heerlijck: vorstelik, prachtig.
919Gelyck (vgl. vs. 131): want immers.
922ydel puin: niets dan puin ( ydel: leeg).
925gevalt haer dit: als zij lust heeft. Mej. Kronenberg onderstelt hier een toespeling op de uitdrukking: zijn huis in brand steken, om zich aan de kolen te warmen, d.i. iets doms doen.
926dat branden niet verarmen: het ( Ned. Wdb. III, 1034) geeft meer voorbeelden van dit spreekwoord.
928verheerlijckte mijn erf: mijn gebied luisterrijker maakte.
930strijdigheên te wercken: een (schijnbaar) tegenstrijdige uitwerking heeft, dat men door brand uit de brand geraakt.
931zeegnen: tot een zegen te maken.
933geluckighst: het gelukkigst.
935onweêr: noodweer; geboet: hersteld, vergoed.
938Op haeren ondergront: in de door haar (de bouwkunst) ontworpen benedenverdieping; de dagh: het daglicht.
939vierkanten: de binnenplaatsen; langworpigh: langwerpig.
943het donderhol: de wapenkamer, tussen de beide binnenplaatsen.
944in arbeit gaet: in barensweeën verkeert; vgl. gereet te baeren (945); van: door.
946's lants geweldenaeren: die het land geweld willen aandoen.
947De Noortsche kercker: de gevangenis in de keldergewelven aan de Noordzijde, bestemd voor ter dood veroordeelden.
948kling: zwaard van de beul.
949De gyzelkamers: Noordelik boven de grond; bovendien waren daar de gevangenissen voor minder zware misdadigers, de folterkamers en de cipierswoning.
951vertrecken: zijkamers.
953herberght: woont; gelijck rontom gegooten: als 't ware rondom ingesloten. Mej. Kronenberg onderstelt terecht dat Vondel hier aan 't Lat. circumfusus gedacht heeft.
955Pander: eerste gerechtsbode, tevens concierge ( Ned. Wdb. XII, 311).
956geheel Peru: alle goud en zilver, grotendeels uit Peru afkomstig; wisselbanck: in 1609 opgericht, belangrijk wissel- en kassierskantoor, dat over de kelders van het stadhuis beschikte. Het beheer werd gevoerd door drie commissarissen, de Wisselheer (960), drie ontvangers (961), vier boekhouders ( de wisselschryver 963) en een essayeur, die het goud en zilver, gemunt en ongemunt (959), moest toetsen.
958Kresus: koning Croesus, spreekwoordelik om zijn rijkdom.
962keertze uit: geeft ze uit.
964Bekleet: staat ter zijde.
965De laege rechtbanck: rechtbank voor de minder gewichtige, meest civiele zaken. Van hun uitspraak was beroep op de schepenen.
966waeckt de Wacht: de burgerwacht en de soldatenwacht, die in de aangrenzende kamers waakten.
967Argus: de waker uit de Griekse mythologie, wiens lichaam met ogen bezaaid was.
968De Vierschaer: de zaal voor de hoge rechtbank, die vonniste over leven en dood ( 't heiligh scherprecht), gebouwd, met wit marmer, door de twee verdiepingen heen.
969verwezen: veroordeelde.
972Ctesifon (aldus genoemd bij Vitruvius: De Architectura): gewoonlik Chersiphron genoemd, de bouwmeester van de tempel van Diana te Ephesus.
973ordineeren: ontwerpen en inrichten ( Ned. Wdb. XI, 1477).
975bovengront: bovenverdieping.
977vloer: in deze vloer was een prachtig mozaiek aangebracht, voorstellende twee aardbollen en de hemelbol; wil: zal; gemoeten: tegemoet komen.
980gevloert: in het platte vlak van de vloer aangebracht.
981tekens: nl. van de dierenriem; me: mee, ook.
984glanssen: het inlegsel was deels van koper, deels van gekleurde steen.
986In de vier hoeken van de zaal waren open poorten, die op de galerij om de binnenplaats uitkwamen.
987Amptheer: hoofd van een afdeling.
988burgerlijcken Staet: waardigheid bij het burgerlik bestuur.
989net in 't hart begreepen: juist in het midden ontworpen en tot stand gebracht ( Ned. Wdb. II, 1428).
990den Schepen: de schepenzaal (zie de plattegrond).
992De kamers van advokaten en procureurs (zie plattegrond).
994keuren: stedelike verordeningen; Roomsche: Romeinse; Keizerlijcke: afkomstig van keizer Karel V.
995De Rekenkamer (plattegrond 9).
996sluit het slot: woordspeling met slot: sluiting en saldo; trezoor: schatkist.
997De troostelooze boêl: de ‘Desolate Boedelkamer’, waar faillissementen behandeld werden (plattegrond 8 en 8a).
998de schultheer: schuldeiser.
999De Assurantiekamer, waar recht gesproken werd in geschillen over assurantie en averij (plattegrond 7 en 7a); net: nauwkeurig.
1001solt: heen en weer slingert.
1003de Weezemeesters (plattegrond 6).
1004het trezoor voor al het lant (plattegrond 14): daar inden de Thesauriers-extraordinaris de gewestelike belastingen, die ze afdroegen aan de ontvanger-generaal van Holland; verstreckt: dient als.
1005Geheimnisschryvers: purisme voor sekretarissen. Op de Secretarie (plattegrond 15, 15a en 15b) waren er twaalf, ten dienste van burgemeesters, schepenen en lagere rechtbanken.
1007van waer de middagh straelt: aan de Zuidzijde.
1008't zuidoost pauweljoen (vleugel): de thesaurie ordinaris (plattegrond 16).
1009burgerschap: het poorterschap van de stad kon men ook kopen.
1010ambachtsmeesters: werkbazen ( Ned. Wdb. II, 359).
1011amptloon: traktement.
1012soldenier: huursoldaat.
1013De groote raetzael: vergaderzaal van de Vroedschap, aan de voorzijde (plattegr. 5).
1016bekleet: ligt ter zijde van.
1017de borst der hooge puien: een galerij met drie vensters aan de voorzijde (plattegrond 2). De pui (Mnl. poye) is oorspronkelik een stenen verhoging met een balustrade, bestemd om van die stoep bekendmakingen te doen.
1018's Wethouders: van het stadsbestuur (vgl. vs. 490).
1019schelle: luid klinkende; Heerenschryvers: van de sekretaris.
1021stede: stadsbevolking.
1022De vrede van Westminster was 27 Mei 1654 feestelik afgekondigd (vergelijk Aant. Kronenberg, blz. 102).
1024d'yzere oorloghspoort: zinspeling op Romeinse toestanden: de tempel van Janus, in oorlogstijd geopend, werd bij het sluiten van de vrede gesloten.
1026zeegedroght: de oorlogschepen.
1027steigeringe: de steigers van het nog onvoltooide stadhuis.
1029hangende prieelen: een soort bloemversiering.
1030schouwtooneelen: ingericht door Jan Vos, de regent van de schouburg ( Alle de Gedichten, 1726 I, 511-vlg.).
1031waterzege: overwinning ter zee.
1032uitgebluschte: donkere.
1033Het bekendmaken van de vrede doet ieder herademen.
1034op: open; teffens: tegelijk.
1035zeilvlugh: geschikt om uit te zeilen.
1037De tweede staedje: de Grote Wapenkamer strekte zich langs de gehele Oostzijde en een stuk van de Noord- en Zuidzijde uit op de hoogste verdieping. Toen Vondel dit schreef was dit gedeelte nog niet gebouwd.
1038Bellone: krijgsgodin van Sabijnse oorsprong, zuster of vrouw van Mars.
1041Venedigh: Duitse naam voor Venetië, bekend door zijn Arsenaal.
1043Plutoos: gewijd aan Pluto, god van de onderwereld.
1047heiloos: heilloos, ten verderf gespild.
1048kort te houden: strak te houden, dus: tegen te houden.
1055't ridderlijck gespan: de schare van dappere strijders.
1059voorstant: verdediging.
1061maetigh: met mate, zonder overdadige weelde.
1062Daer: waar; duicken: wegschuilen, d.i. veilig rusten ( Ned. Wdb. III, 3572).
1064om laegh: de Vierschaar verheft zich n.l. door twee verdiepingen heen. De onderste helft is door Quellinus volgens het plan van Van Campen uitgevoerd; naer den eisch beperckt: gelijk het behoort afgesloten.
1065-66bekleet: overdekt; stoffen van oordeelen: onderwerpen, voorbeelden van (beroemde) vonnissen, in de volgende verzen beschreven; als op het hooft, getroffen: treffend juist uitgebeeld (vgl. de slotregel van Op een gekleurt wassen beelt).
1068duistere: moeielik te beslissen; levendige: levende.
1069dus: zó. Hij weet zozeer gebruik te maken van de natuurlike moederliefde.
1067-74Het eerste bas-relief bevat Salomon's oordeel.
1074doorzichtigh: diep doorziende; decken: verborgen houden.
1078onbesproken: onberispelik; oprecht: rechtvaardig.
1075-79Seleucus of Zaleukus, wetgever in Lokris, had een wet uitgevaardigd dat men elke overspeler beide ogen zou uitsteken. Toen hij nu zijn zoon voor dit misdrijf moest vonnissen, liet hij, om de wet te handhaven, één oog van zijn zoon en één van zich zelf uitsteken.
1079-80straffe: strenge; het derde basrelief stelde Brutus voor, die zijn beide zoons ter dood liet brengen, omdat ze deel genomen hadden aan een samenzwering van de Tarquinii tegen Rome.
1080verstant: verstandhouding.
1082versmaeden: afschuwelik achten.
1084draeght geen kennis van zyn bloedt: houdt er geen rekening mee, dat het zijn eigen zonen geldt.
1085Godts oordeel: het aanvankelik plan om het Laatste Oordeel af te beelden is niet volvoerd. In de plaats daarvan zijn ramen aangebracht.
1086's verwezens: van de ter dood veroordeelde.
1087noodight, en ontstelt: lokt en schrik aanjaagt.
1088't hemelsche penseel: dat het vonnis optekent in het Boek des Oordeels; jongste: laatste.
1089Vierschaer: rechters; opgetoogen: opgestegen op hun zetels.
1090Twee zuivre (schone) beelden: recht tegenover de schepenbank aan de Oostwand.
1091Voorzichtigheit: vooruitziend beleid.
1093Acht marmerbeelden: twee aan twee op de hoeken van de grote galerij: Diana en Mercurius, Jupiter en Apollo, Mars en Venus, Saturnus en Cybele.
1100Fidias: deze bijnaam geeft Vondel hem naar de grote Griekse beeldhouwer. Quellijn was afkomstig uit Antwerpen.
1103Christine van Zweden had hem aan haar hof geroepen.
1105noo dien helt ontsloegh: ongaarne die grote kunstenaar liet gaan.
1106Hij was leerling van François Duquesnoy te Rome.
1107-08staet verbluft: doet onder; Angeloos: van Michel Angelo; aelout vernuft: kunstenaar van de oudheid.
1110de stommen: de stomme beelden.
1113't Kapitool te Rome was ook zetel van de regering.
1117Deze ontworpen schilderijen voor de boogvlakken in de hoeken van de galerijen moesten nog aangebracht worden. Zie over de geschiedenis van deze schilderijen, waarvan er één, aan Rembrandt opgedragen, later verwijderd werd, de aantekening in de uitgave van Mej. Kronenberg, blz. 104-06.
1121Burgerhart: Claudius Civilis.
1122d'adelaers: de Romeinse standaarden.
1123voorstant: verdediging.
1124handel: handelingen; handel onderling: onderling overleg. Hiermee is waarschijnlik bedoeld de samenzwering tegen de Romeinen in het Heilige Woud, later door Rembrandt geschilderd.
1125des Rijns beneden: van de beneden-Rijn.
1130Tacitus: in zijn Historiae, boek IV; bloet: geslacht, volk.
1131Hier begint een beschrijving van de schoorsteenstukken in de verschillende kamers (vgl. Mej. Kronenberg, t.a.p., blz. 106-vlg.); geest en gunst: kunstrijke bezieling (aan de schilders).
1134Der Burgermeestren: van de consuls; riecken: waar te nemen.
1135't hooft ophoudt: moed doet houden.
1137Deze ackermans: deze eenvoudige oude magistraten, die zelf nog het land bebouwden (vgl. Roskam, vs. 17-20) vgl. vs. 1209; wancken: wankelen, weifelen.
1138dat bloet: dat geslacht.
1139Behoudt haer verwe noch: blijkt nog duidelik; Lykurgus: stelt zijn pasgeboren neefje aan de Spartanen voor als hun toekomstige koning (verhaal van Plutarchus): schoorsteenstuk van Cornelis Holsteyn in de weeskamer.
1142den vlieshelt: Jazon, de held van het gulden vlies. Dit onderwerp, bedoeld voor de Assurantiekamer, werd niet uitgevoerd, en vervangen door Theseus, die Ariadne het kluwen teruggeeft (Kronenberg, t.a.p.).
1144den Grieck: Odysseus (Odyssea VI): schoorsteenstuk voor de Desolate-Boedelkamer. Het werkelik geschilderde stuk stelt eer Nausikaä voor (Kronenberg, t.a.p.).
1145't heilighdom der letteren: de Heilige Schrift. Zie over deze bijbelse stukken en hun bestemming de uitvoerige aantekeningen van Mej. Kronenberg, blz. 108-09.
1147stijl: pilaar, steun.
1149opgeleide: opgelegde, opgestapelde.
1151Amram: de vader van Mozes.
1156Dit onderwerp is niet uitgevoerd.
1157't eeuwigh Woort: Christus.
1160De jongste streeck voltreckt: de laatste penseelstreek zet.
1162hem: Q. Fabius Maximus, wegens zijn taktiek van steeds achteruittrekken Cunctator (de draler) bijgenaamd. Zijn triumftocht was afgebeeld op een wit marmeren fries in de burgemeesterskamer.
1165schrander: op listige wijze.
1166den heirtoght toebetrouden: de leiding van de veldtocht toevertrouwde aan.
1167belaste, zonder schult: de zonder schuld beschuldigde.
1169Stalpaert: de tweede bouwmeester (zie vs. 303 en 562).
1170daer: waar, d.w.z. in hoger sferen; Sint Katrijnes toren: de toren van de Nieuwe Kerk.
1171krits: omvang, hoogte (vgl. vs. 602).
1173weiden: zich verlustigen.
1174afgescheiden: nl. van het aardse.
1177't eenigh: één enkel; orden: juiste plaats.
1178schildergeest: kunstschilder.
1181koole: houtskool, om te schetsen.
1183Pallas: Athene, in volle wapenrusting uit het hoofd van Zeus voortgekomen.
1185Ontworpen: ontwerpen, schetsen.
1187Roomsche: Romeinse; elck by dien Romain: alle andere volken bij de Romeinen(?).
1191elck om 't zwartst: wedijverend in leugenachtigheid.
1193ontschreeuwen: schreeuwende, heftig ontkennen.
1194Chaldeeuwen: volkstam in Babylonië.
1195naeugezetheit: schrielheid (vgl. vs. 613).
1198gingt: ging et; Evander: koning van Pallanteum, die alle pronk versmaadde, toen hij Aeneas ontving ( Aeneïs VIII, vss. 362-68).
1203het hart: de gezindheid, bedoeling.
1206vergulster: verguldster.
1208toets: zwarte toetssteen (vgl. vs. 597); bekrompen: zuinig, eenvoudig.
1209in ackeren: vgl. vs. 1137; Staetgenooten: regeerders.
1211aen: bij; ongewent: ongewoon.
1214steen verduuren: langer duren dan de stenen monumenten die van de roem moeten getuigen.
1215In de volgende verzen weerlegt Vondel de mopperaars.
1216Vgl. 1213; van: door; 's afgronts spoock: de helse machten.
1218's Rechts gestoelte: de zetel van dat Recht, dus: de zetel van de Regering.
1220En men in alle landen de gewoonte ziet om de Overheid luisterrijk te huisvesten.
1221mombers: voogden; anderde: tweede.
1222Wethouders: regenten (vgl. vs. 490); zelfs: zelf.
1224onbekrompenheit: een ruime huisvesting; waeraen 't gebruick genoeght: waarmee het gebruik, de praktijk, tevreden kan zijn ( Ned. Wdb. IV, 1561).
1225De burger, en de Heer: Datief, als bijstelling bij hun (1223).
1228-29vermast van: overladen met, gedrukt door; dit zwaermoedigh pack: deze drukkende, (zwaarmoedig makende) last, d.w.z. de zorgen voor een wereldhandel.
1230hier: zinspeling op het Atlasbeeld boven op het Stadhuis.
1231voeghelijck besteck: passende ruimte.
1232eerlijck: behoorlik, passend bij de waardigheid van het ambt.
1234der zinnen sne: de scherpte van de geest. Navolging van het Latijnse: ingenii acumen.
1236scherp: nauwkeurig. Het was in die kleine vertrekken te gehorig en te onvrij.
1238Verkort aen: te weinig ruimte hebbende voor; kist: kast op poten; vieren: vuur.
1242slijm: slijk, vuil; stanckgioolen: stinckende gevangenishokken.
1245vergeven: vergiftigd.
1248-49leght: ligt, is; en d'overwoge straf In 't recht gesloten is: en na rijpe overweging een rechtvaardige straf opgelegd is.
1251't afbreck: de afbraak.
1256Het eindje vetkaars, waarop ze verlekkerd waren, brandend wegsleepten in de uitgeholde gangen ( deurboorde kloven).
1259een bouwvalligheit: een zo bouwvallig gebouw; van zijn geval (door zijn lot) gestiert: dat men aan zijn lot overlaat, d.w.z. verwaarloost.
1260Verstreckt: dient als.
1262Al teffens: geheel en al, plotseling; verkorten: te kort doen, schaden.
1266brieven: papieren; schat: gelden.
1268Met recht bloot staan aan de schimp van lasteraars.
1271stoot men zich: neemt men aanstoot, ergert men zich.
1273Ontschuldight: verontschuldigt.
1275Ter noot: in de nood, met moeite; geborgen: gered.
1276ciert den stant: geeft een voorname indruk.
1277ontzaghbaer: ontzag wekkend.
1281wettelooze snootheit: misdadige overval.
1283't noodigh eerlijck nut: het noodzakelike, het eervolle en het nuttige (verenigd).
1285betrouwen: vertrouwen schenken.
1287schets: ontwerp, opzet; wuft: veranderlik.
1288voorgewoge: vooraf overwogen.
1289Latinus raethuis: vgl. Aeneïs VII, vs. 170-vlg.
1294wit: doel; overkloecken: zeer bekwame.
1295in zijne kracht gezet: bekrachtigd.
1298-99Janus werd afgebeeld met twee aangezichten ( troniën).
1304voor de vuist met boosheit innespant: onmiddellik geneigd is om met slechte elementen samen te spannen.
1306Die voor de Batavieren steeds eerbied koesterden, die de Batavieren als broeders en vrienden behandelden (Tacitus: Germania, 29).
1307gebiet: heerschappij, regering van burgers.
1308slaende op onzen aert: passende bij onze landaard; naer zyn waerdy: overeenkomstig zijn waarde.
1311de gemeent: het volk.
1312op hun gezagh: vertrouwende op hun gezag.
1313Voltrecken: voltooien.
1317grieft: schendt; met een de zegels van haer brieven: tegelijk haar oude privileges, plechtig bezegeld.
1319naeryverigh: naijverig; lijt: duldt.
1320haer' eedt: de aan haar gedane eed.
1321reuckeloos: roekeloos.
1322erf: erfdeel; 't ydel: het lege, het waardeloze; deelen in: een deel ontvangen van.
1326Verzekert: beveiligd; zyne: van de hemel.
1328d'overdrift: het overdrijven; mist: figuurlik voor alles wat glans en luister verduistert ( Ned. Wdb. IX, 871); misverstanden: onenigheid.
1331zich verbonden houdt: verbonden blijft ( Ned. Wdb. VI, 1160).
1333't hooftgebiet: wereldheerschappij.
1336't eilant Thule: door de Grieken gehouden voor het Noordelike punt van de wereld.
1337de zuider Kreeft: de Kreeftskeerkring; aen: tot aan.
1338Ister: Donau; zyne kruick: vergelijk vs. 708; Pontus: de Zwarte Zee.
1342dees Godin (voorw.); van onder: d.w.z. keek eerbiedig tegen haar op.
1345wisselbaer: steeds wisselend; vloeien: toenemen (van vloed).
1346't Roomsch gebiet: de Romeinse heerschappij.
1347Cezars loftrompet: Vergilius, in Aen. I, 278-79.
1348bepaelt van: beperkt door.
1353wrevelen: misdadigers, kwaadwilligen; hoonen: krenken.
1354misverstant: onenigheid; verbloemen: ten goede wenden.
1356Eer de te hoge belasting de handel zou schaden; slijt': af zou nemen.
1358doorgaends: voortdurend.
1359De vrijheid van geweten, door onverstand soms in gevaar gebracht, beschermt hij.
1361opgehouden: tegengehouden.
1362vergouden: vergolden.
1363draven hoogh: nemen een hoge vlucht; voortreên: voorgang, voorbeeld.
1367't zogh: het spoor (dat een schip nalaat).
1370d'olijftack: als symbool van de vrede.
1375wassen: aangroeien. Dit slaat op de uitleg van het Amsterdamse gebied door het graven van de nieuwe grachten; stercken behoort bij wallen.
1377Maer (dat de Wijsheid moge) kroonen.
1378stoel en kussen: zetel met het kussen (voorzien van het Amsterdamse wapen).
|
|
vorige
