[p. 152]
Het vierde bedryf.
JONATHAN. DAVID. REY.
Jonathan:
De Godt der vaderen bewaere u by de kroon.1139
David:
1140
Getrouwe Jonathan, mijn halsvrient, waerde zoon
Van Abjathar, koom hier. hoe loopen 's lants geruchten?1141
Jonathan:
'k Heb lest verkuntschapt, toen uw majesteit, aen 't vlughten,
Zich most versteecken in woestijne, en eenzaem velt,1143
Hoe onze Achitofel uw' zoon riedt met gewelt
1145
U t'overrompelen, geen rust noch tijt te gonnen,
Waer op de majesteit zoo snel is voortgeronnen,1146
Dat hy den bodem won van 't lantschap Galaäd,1147
En, over 's lants Jordaen, van deze stercke stadt
Zich zelf verzekerde, om een' aenstoot af te wachten,1149
1150
Daer Jabock, door dees brug neêrbruisschende, de grachten1150
Zoo rijck bewatert. nu ontbiet heer vader my1151
Hoe d'aertsverrader sloegh in eene razerny,1152
Uit spijt dat Chusai dien kloecken raetslagh stoorde,1153
Toen Absolon misleit naer zijn' verleider hoorde,
1155
En uitstelde u terstont te volgen in uw zogh.1155
David:
Wie anderen bedriegt, is waerdigh door bedrogh
Te sneuvelen. 't gaet wel. zoo wordenze gevangen
In hunnen eigen strick. wy luistren met verlangen.
Jonathan:
De booswicht zagh de kans verloopen om voor dagh
1160
Den koning by den hals te grijpen zonder slagh.
De zoon hadde, op zijn' raet, het vaders bed geschonden,
Hem uit Jerusalem gestooten, onderwonden1162
Zich op den koningsstoel te zetten, aengebeên
Van al de burgerye en stammen in 't gemeen:1164
[p. 153]
1165
Nu was u tijts genoegh gegeven onder 't vlieden,
Om uit een' vryburgh trots het oproer 't hooft te bieden,
Door aenwas van uw heir, waer voor het nieu gebou
Des wederspannelings ten eerste spatten zou,1168
Zoo licht en los, gelijck de stof, uit steên en dorpen1169
1170
Te hoop gerot, by nacht ter sluick was opgeworpen.1170
Hy zagh dien handel aen, den ouden heer op stoel1171
Zeeghaftigh ingehaelt, den jongen in een' poel1172
Gesmoort, of op de vlught door bosschen, braemen, klippen,1173
En wildernissen bang's vervolgers wraeck ontslippen.1174
1175
Toen riet de wanhoop hem te vliên naer Giloos slot,1175
Te kiezen 't kortste padt, om zich van schande en spot
En ongeval t'ontslaen. dit was zijn jongste rede,1177
Waerop hy 's andren daeghs ter sluick reedt uit de stede.
Hy quam in 's vaders stadt aenstuiven met der haest,
1180
Vergaderde zijn bloet en maeghschap, zagh verbaest,1180
Verbijstert, en begon, in 't midden van zijn maegen,
Weemoedigh dus zijn hart in 't uiterste uit te klaegen,1182
Het aengezicht gezet uit wanhoop naer de doot.1183
David:
Laet hooren wat hy klaeghde, in 't nijpen van dien noot,
1185
Zich voelende van Gode en hoope en troost verstooten.
Jonathan:
Bloetvrienden, magen, en getrouwe huisgenooten,1186
Gy zaeght ons menighmael voorheene uit Davids hof
De slotbrug voor dees stadt oprijden, rijck van lof,
Door raet en daet behaelt, waer wy den rijxstaet steven,1189
1190
Den koning eerden, naer den plicht ons voorgeschreven.
Wy gingen aen zijn zijde in 's rijx geheimenis1191
Te raede, en laegen met zijn majesteit ten disch,1192
Genooten eene spijs en dranck, gezien by heeren,1193
En koningen, en al die Godts gezalfden eeren.
1195
Het hof, en al het volck, elck zagh ons naer den mont,
Als een orakel, daer de staet van 't rijck op stont:1196
[p. 154]
Maer aerdtsch geluck is noit een' mensch zoo trou gebleven,
Dat het zijn voesterkint bleef koestren al zijn leven,
Of't weifelde endtlijck, zagh het wars aen met den neck,1199
1200
Verkeerde alle eer in schande, en rijckdom in gebreck,
En armoe, zommigen onnozel, en onschuldigh,1201
Een deel by hunne schult. 'k beken rechtuit, eenvuldigh,1202
En openhartigh, dat ick door mijn boos beleit
Verviel in dootschult van gequetste majesteit.1204
1205
'K heb schendigh, tegens recht en reên, verblint en wrockend,1205
Dit oproer in het rijck gebrouwen, en berockent,1206
De leeuwenstanderden van Juda tegens een1207
Gevoert, en stam by stam geholpen op de been,1208
Het koningsbedde ontwijdt. 'k zie Absolon geslagen,
1210
Den vader wederom de rijxkroon opgedraegen,
Van gansch Jerusalem al juichende ingehaelt,
En met den glans der kroone omscheenen en bestraelt.
Wat staet Achitofel ter weerelt meer te hoopen?
Het vonnis leght gevelt. ick most het hof verloopen:1214
1215
En, overtuight in 't hart van mijn gesticht verraet,1215
Bekenme schuldigh aen dit onverzoenbre quaet.
Mijn krachten smilten: 'k vaere alle oogenblick ten grave.1217
Bestelme in vaders graf, eer my een kraey, of rave,1218
Of mensch verslindend dier verniele, daer 't gerecht1219
1220
Zoo groot een ongelijck rechtvaerdighlijck beslecht.1220
Dus neemt hy afscheit van zijn maeghschap, en bekenden,
En weet het slotgezin met glimp van kant te zenden,1222
Dat vint hem, binnen in het achterste vertreck,
Aen eenen strop geworght, ophangen by den neck,
1225
Met armen uitgestreckt, het aenzicht overgoten
Van blaeuwe lootverf, bey zijne oogen ongesloten,1225-1226
Den mont bemorst van quijl. z' ontstricken hem te spa.1227
Zy schreeuwen uit het slot. de slotgalm baeut hen na.1228
De stadt, aen 't hollen op dien kreet, smilt wech in tranen.1229
1230
Godt spaer' den koning lang, tot heil der onderdaenen.
[p. 155]
David:
Godt is rechtvaerdigh in 't beleit van zijne wraeck.1231
Hy hanthaeft Davids rijck, en zijn gerechte zaeck,1232
En luistert uit zijn' troon naer mijn geduurigh smeecken.
Nu zal 't den stammen aen beleit in 't velt ontbreecken.1234
1235
Dit wint een' halven slagh, en mindert het gevaer.1235
Men zende flux een post naer Joab met dees maer.1236
Het postpaert kan hem voor den strijt noch achterhaelen.
Ick zie de zegezon doorbreecken met haer straelen,
Den slagh gewonnen, door het groeien van den moedt
1240
Op deze tijding. wou de hemel slechts mijn bloet,
Den lieven Absolon, beschutten, en verschoonen:
Hoe zou mijn harpzang Godt, mijn vaste toevlught, kroonen!1242
De weeghschael van den staet zal heden overslaen.1243
Godt geve dat de strijt geluckigh magh vergaen.
1245
Men laet' de hofbazuin op deze tijding steecken.
Wy gaen de koningin in haere kamer spreecken,
Daer zy, bekommert om 't onzeker krijghsgeval,1247
Verlangt te hooren hoe de slagh uitvallen zal.
Rey:
Dees tijding zal mevrou, tot stervens toe verlegen
1250
Met haeren Salomon, verlichten, al de zegen1249-50
Van 't rijck en 's konings staet hangt, heden dezen dagh,1251
Aen Godt, den oppersten, en d'uitkomst van den slagh:
Wort die verloren, al dit rijxgewelt van buiten1253
Op luttel overschots voor deze wal te stuiten,1254
1255
Wil lastigh vallen. maer hier komt prins Sobi gaen,1255
De nootvrient van mijn' heer. wil 't averechts beslaen,1256
Dees nabuur zal zijn deel in 's konings nederlaegen,
Om 's lants nabuurigheit, niet luttel moeten draegen:1258
Naerdien zijn danckbaer hart en overtrouwe ziel1259
1260
Den leenheer in dien noot bezorghde, en niet ontviel,1260
Gelijck 't een' leenman past, gebonden aen zijn eeden.
[p. 156]
SOBI. BERSEBA.
Sobi:
Hoe kraeit de hoftrompet! gewis wy wachtten heden1262
Dees tijding niet. zoo wort de rijxplaegh eerst geplaeght.1263
De jaeger staet niet stil, die eenen andren jaeght.
1265
De vos geraeckte in 't net, die andren docht te vangen.1264-65
Achitofel heeft zijn verdiende straf ontfangen.
Al komtze traegh, zy komt gewis, en op haer tijt.
De vaderslaghtige is de klem des heirtoghts quijt.1268
Hier komt de koningin. zy zal nu weêr bedaeren,
1270
In haer verlegentheit. geluck met deze maeren,1270
Doorluchtste koningin. Achitofel is doot,
Uw grootste vyant. nu staet Absolon ontbloot
Van dien geheimsten raet, en aen den hals verlegen.1273
Nu draeit dit krijghspleit slechts op 't punt van Davids degen.1274
1275
Wat 's 't overigh gewelt? een raedeloze maght.1275
Nu raecktge wederom in uwe volle kracht.
Berseba:
Mijn grootste vyant is in 't leven.
Dat's Absolon, met recht geducht,
De grootste vyant van dees vrucht,1279
1280
My tot een' troost van Godt gegeven.1280
Hoewel Achitofel verging,
De leste strijt is niet gestreden.
De koning oorlooght met gebeden,1283
Bevreest voor dien weêrspanneling.
1285
Hy bidt voor zijnen uitverkoren,
Die heiligh en onheiligh tart,
Hem 't punt des degens zet op 't hart.
Helaes, waer blijft dees jongstgeboren?1288
Indien de slagh verloren wort,
1290
Wat raet voor my, en dezen kleenen?
Waer 't lijf geborgen? och, waerheenen1291
Voor 's vyants haet, bits uitgestort?1292
[p. 157]
Hy heeft dit kint den doot gezworen,
En kent het voor zijn' broeder niet.1294
1295
Wie zaegh het endt van ons verdriet,
Indien de veltslagh wiert verloren!
Dit oproer sproot uit's vaders schult.
De toom is hem te ruim gegeven,
Die wreet naer deze stadt komt streven,1299
1300
En, als een tiger, briescht en brult.
Ick zagh van verr' het onweêr komen
Opdonderen, en zat belaên.1302
Wat raet? wie dorst den vader raên.
Den zoon voorzichtigh in te toomen?1304
1305
Nu voelt hy dien gedreighden slagh,1305
Dus out, en hoogh op zijne dagen.1306
Men hoort hem, blint van liefde, klaegen,
En deerlijck kermen, nacht en dagh:1308
Och, moght men Absolon behouden,
1310
Dien schoonen, zonder wederga:
Ick nam hem weder in gena,
Omhelst, gekust, en quijt geschouden!1312
De dolle heirbijl dreight den stam1313
En telgh al teffens af te houwen.1314
1315
Waer zal de stiefmoêr zich betrouwen?1315
Waer berghtze dit onnozel lam?1316
Sobi:
Mevrou, schep moedt. gewelt van muuren,1317
Daer Jabok drymael ommestroomt,
En dees bezetting vreest noch schroomt
1320
Geen' storm. zy kan een heir verduuren.1320
Men kan voor eenen overval
Den oever van den vliet beschanssen,1322
En gadeslaen alle oorloghskanssen,
Tot datwe aengroeien in getal.
1325
En quaem de krijghskans aen 't verloopen,1325
Door onverwachte wederspoedt,1326
(Dat nimmermeer gebeuren moet,)1327
[p. 158]
Gansch Ammons rijck staet voor u open.
Beveel my uwen Salomon:1329
1330
Ick blijve in noot zijn trouwe hoeder,
En wil u eeren, als mijn moeder,
In 't aengezicht van Absolon.
Mijn lieve dochter, in haer bloeien,
Schiet op, gelijck een lentespruit.
1335
Behaeghtze uw' zoon tot eene bruit:
Laetze onderling in liefde groeien.
Berseba:
'k Beken gy draeght in dezen staet1337
U tegens my, gelijck een vader.
Ick wil 't gedencken, en neem 't nader,
1340
Met 's konings gunste, in mijn beraet.1340
Laet uw gewenschte dochter blozen,1341
Opluicken, als de dageraet:1342
Indien de heirtoght wel beslaet:1343
Wy scheiden niet: de tijt geeft rozen.
1345
De nagebuurschap zou my licht,
Geraeckt dees huistwist eens in stilten,
In bloetverwantschap staen te smilten,1345-47
Door 's huwlijx bant aen een verplicht.1348
Dat huwlijck zoude uw vorstendommen
1350
En Davids rijcken tegens last1350
Bevestigen. wy stonden vast,1351
Gelijck een boogh, op twee kolommen.
Maer och, het is geen bruiloftstijt.
Wie spelt ons hoe de kans zal rollen?
1355
Het gansche rijck, te blint aen 't hollen,1355
Hangt aen den terling van dien strijt.1356
Men hoort d'aenschennende trompetten.1357
De dolle stiefzoon staet te bloot.1358
Hy past op leven noch op doot,1359
1360
Getroost zich een op al te zetten.1360
[p. 159]
Nu vechten zeven tegens een.
Een hant, die zeven af moet keeren,
Ziet luttel kans te triomfeeren.
De maght van David schijnt te kleen.
1365
Het recht begunstight onze zye:
Maer d'overhant volght, daer men vecht,1366
Niet altijt het bestreden recht.1367
Zy weifelt wel, en kiest partye.1368
Sobi:
Mevrou, bezwaer u niet te vroegh.
1370
Men zal noch kans noch tijt verzuimen.
Als veltheer Joab 't velt moet ruimen,
Dan berght mijn hof u tijts genoegh.1372
Mijn grens leght slaghree met haer troepen.1373
Gy hoeftze slechts te hulp te roepen.
REY VAN HOVELINGEN.
Zang:
1375
De hemel helpe ons hof aen pais.
Wie zal den staet ten leste redden?
De twisten, uit verscheide bedden
Gesproten in een erfpalais,
Zijn lastigh overeen te brengen,1379
1380
Daer elck zijn hooghste wit beschiet,1380
Op eigen nut en voordeel ziet.
In teêre stof van staeten mengen1382
Zich afgunst, laster, achterdocht,
Haet, misverstanden, en misduien,1384
1385
Die worstlen onderling, als buien.
Waer heeft dees rijxkoorts ons gebrocht?
Wie middelt tusschen zoon en vader
Den twist, die, onbemiddelbaer,1388
Niet aenziet lijf-noch staetgevaer?1389
1390
Hoe hier de bloetverwantschap nader
Aen een grenst, zoo veel feller spreit1390-91
[p. 160]
De lantsmet zich in alle steden.1392
Nu quijnen 't hooft, en al de leden.
Zy scheit niet eer de doot haer scheit.1394
1395
Den zoon of vader moet 'er kleven.1395
Het gelt hun beide, of een' het leven.
Tegenzang:
De zoonzucht van den vader zou1397
Den zoon voor zijnen rijxstaf stellen,1398
Eer hy hem zaegh ter aerde vellen.1399
1400
Wat is een vaders hart getrou!
Wat baeten al die schoone gaven
Des lichaems, daer elx oogh op viel,
Zoo lang, och Absolon, uw ziel
Wanschapen blijft, ontaert van braven!1404
1405
Och, jonge prins, waert gy zoo schoon
Van ziele, was uw hart besneden,1406
En zoo volkomen, als uw leden,
Hoe eerde uw deught uw vaders kroon!
Nu steeckt uw hooghmoedt, zoo verwaten,
1410
En wederspannige aert, zoo stijf,
Te lelijck af op 't schoone lijf.1409-1411
Wat magh u 's lichaems schoonheit baeten?
Het ga zoo 't wil: de spil loopt af.1413
Gy of uw vader stort in 't graf.
1139bewaere u by de kroon: handhave u in uw gezag.
1141hoe loopen 's lants geruchten?: welke geruchten zijn in omloop in het land?
1143versteecken: verbergen.
1146de majesteit: Uw Majesteit; voortgeronnen: weggesneld.
1147won: bereikte.
1149aenstoot: aanval.
1150Jabock: (vgl. vs. 313, 1318).
1151ontbiet: laat weten.
1152sloegh in: verviel tot.
1153dien kloecken raetslagh stoorde: dat listig bedachte plan vernietigde.
1155in uw zogh: op de voet (vgl. vs. 97).
1162onderwonden: ondernomen, gewaagd.
1164Van: door; in 't gemeen: gezamenlik.
1168ten eerste: spoedig; spatten: uiteenspatten.
1169de stof: de bestanddelen.
1170Te hoop gerot: samengebracht.
1171dien handel: het verloop van de gebeurtenissen; heer: vorst; stoel: troon.
1172Zeeghaftigh: als overwinnaar; den jongen (heer).
1173braemen: doornstruiken (Ned. Wdb. III, 962); klippen: rotsen, stenen.
1174bang: in doodsangst.
1175Giloos slot: Gilo was de stad van Achithofel, zie 2 Sam. 15. 12.
1177zijn jongste rede: zijn laatste overlegging(?).
1180zagh verbaest: zag er ontsteld uit.
1182weemoedigh: droef te moede; in 't uiterste: in de hoogste nood; uit te klaegen: klagend uit te storten.
1183Door zijn gelaatstrekken verradend dat hij in wanhoop de dood tegemoet ging.
1186Bloetvrienden: bloedverwanten.
1189den rijxstaet steven: de belangen van het rijk krachtig steunden.
1191geheimenis: geheime zaken.
1192laegen ten disch: op klassieke wijze aanliggend bij de maaltijd.
1193eene: een zelfde; gezien: in aanzien.
1196op stont: van afhing.
1199wars: afkerig.
1201onnozel: synon. van onschuldig.
1202by: door; eenvuldigh: eenvoudig. zonder omwegen.
1204van: bestaande uit; gequetste majesteit: majesteitsschennis; hier gelijkstaande met ontrouw aan de wettige vorst.
1205schendigh: schandelik.
1206berockent: op touw gezet.
1207tegens een: tegen elkaar.
1208Gevoert: nl. ten strijde; geholpen op de been: op de been in 't strijdperk gebracht.
1214leght: ligt, is; verloopen: wegvluchten van.
1215overtuight: schuldbewust.
1217vaere: ga.
1218Bestelme: bezorg mij een plaats.
1219daer: waar. wanneer.
1220ongelijck beslecht: onrechtmatige daad vonnist.
1222het slotgezin: het personeel van het slot; met glimp: onder een voorwendsel; van kant: weg.
1225-1226overgoten ... lootverf: geheel gekleurd zo blauw als lood.
1227bemorst van quijl: bezoedeld met speeksel.
1228De slotgalm: de echo in het slot.
1229aen 't hollen: in beroering.
1231't beleit: de voltrekking.
1232gerechte: rechtvaardige.
1234beleit: leiding.
1235Dit wint: dit staat gelijk met het winnen van.
1236post: bode.
1242kroonen: eren.
1243overslaen: (naar mijn zijde) doorslaan.
1247krijghsgeval: het lot van de strijd.
1249-50verlegen met: bekommerd om.
1251heden dezen dagh: heden.
1253al dit rijxgewelt: deze troepenmacht uit het gehele rijk.
1254Op luttel overschots: op de kleine achtergebleven bezetting; stuiten: af te weren.
1255Wil: zal; komt gaen: nadert.
1256nootvrient: vriend in nood, getrouwe vriend; wil 't averechts beslaen: zal het verkeerd aflopen.
1258Om 's lants nabuurigheit: omdat zijn land aan het onze grenst; niet luttel: in hoge mate.
1259overtrouwe: zeer getrouwe.
1260bezorghde: zorg droeg voor, steunde
1262kraeit: weerklinkt triomfantelik (vgl. zege kraaien).
1263de rijxplaegh: Achitofel.
1264-65Achitofel zette Absolon aan tot de misdaad; nu treft hem een gelijke straf.
1268De vaderslaghtige: de vadermoordenaar, d.w.z. die zijn vader had willen vermoorden.
is de klem kwijt: heeft het vermogen om vast te houden, om door te zetten, verloren (schippersuitdrukking; zie Ned. Wdb. VII, 3842).
is de klem kwijt: heeft het vermogen om vast te houden, om door te zetten, verloren (schippersuitdrukking; zie Ned. Wdb. VII, 3842).
1270verlegentheit: ontsteltenis (vgl. vs. 1249 en 1273).
1273geheimste raet: vertrouwdste raadsman; aen den hals verlegen: in angst om het leven te verliezen (vgl. Ned. Wdb. V, 1653 vlg., waar deze uitdrukking ontbreekt.
1274dit krijghspleit: de beslissing van deze strijd; draeit op: hangt af van.
1275't overigh gewelt: de strijdmacht waarover hij nog de beschikking heeft.
1279dees vrucht: Salomon.
1280van: door.
1283oorlooght met gebeden: meent de strijd te kunnen voeren door alleen voor zijn vijand te bidden (vgl. vs. 1285).
1288blijft: zal blijven.
1291't lijf geborgen: het leven gered.
1292bits: heftig.
1294kent het voor: erkent het als.
1299streven: optrekken.
1302Opdonderen: angstwekkend opdagen; belaên: bezorgd.
1304voorzichtigh: beleidvol.
1305gedreighden slagh: de slag waarmee hij bedreigd wordt.
1306Dus: zo; hoogh op zijne dagen: op hoge leeftijd (vgl. vs. 970).
1308deerlijck: deerniswekkend.
1312geschouden: gescholden.
1313dolle: woeste, niets ontziende.
1314al teffens: beide tegelijk.
1315zich betrouwen: zich veilig gevoelen (Ned. Wdb. II, 2256).
1316onnozel: onschuldig.
1317gewelt van muuren: machtige, sterke muren.
1320storm: bestorming; verduuren: weerstaan.
1322vliet: rivier.
1325aen 't verloopen: een ongunstige wending te nemen.
1326wederspoedt: tegenspoed.
1327moet: moge.
1329Beveel my: vertrouw mij toe.
1337draeght u: gedraagt u; staet: omstandigheden.
1340Met 's konings gunste: als de koning er mee instemt.
1341gewenschte: lieve (Ned. Wdb. IV, 2062); blozen: bloeien (Ned. Wdb. II, 2927).
1342opluicken: opengaan.
1343wel beslaet: goed afloopt.
1345-47Ik zou licht geneigd zijn. de nabuurschap te doen overgaan in bloedverwantschap; geraeckt dees huistwist eens in stilten: als deze twist in het koninklik huis eens tot bedaren komt.
1348aen een verplicht: aan elkaar verbonden.
1350last: overlast.
1351Bevestigen: vast doen staan, bestand doen zijn; stonden: zouden staan.
1355te blint aen 't hollen: geheel verblind door hartstocht vervoerd.
1356Hangt aen: hangt af van; den terling: de dobbelsteen, fig.: de kans.
1357aenschennende: aanvurende, ophitsende.
1358De dolle stiefzoon: d.i. mijn stiefzoon Absolon; staet te bloot: heeft zich geheel blootgesteld aan het gevaar.
1359past op: geeft om.
1360Is vastberaden om alles op één kans te wagen (vgl. vs. 824).
1366d'overhant: de overwinning; daer: waar.
1367bestreden: aangetaste.
1368wel: wel eens; partye: de tegenpartij (nl. van degene die het recht op zijn hand heeft).
1372tijts genoegh: als adv.: nog bijtijds.
1373grens: grensgebied; leght: ligt.
1379overeen te brengen: te bmeiddelen, te beslechten.
1380zijn hooghste wit beschiet: zijn einddoel tracht te bereiken.
1382teêre stof van staeten: gevoelige politieke verwikkelingen.
1384misverstanden: onenigheden; misduien: verkeerde uitleg van elkanders bedoelingen.
1388onbemiddelbaer: niet geschikt voor bemiddeling.
1389lijfgevaer: levensgevaar.
1390-91Hoe nauwer de bloedverwantschap is.
1392De lantsmet: de besmetting die het land getroffen heeft.
1394Zij laat niet af, eer de dood er een einde aan maakt.
1395moet 'er kleven: moet er (dood) blijven, het leven laten (Ned. Wdb. VII, 4000).
1397zoonzucht: liefde voor de zoon.
1398het behoud van de zoon stellen boven zijn koninklike waardigheid.
1399liever dan dat hij hem dood zou zien.
1404ontaert van braven: geen blijk gevend dat hij van edele ouders afstamde.
1406besneden: welgevormd (Ned. Wdb. II, 2062).
1409-1411steeckt af op: steekt af bij (in vergelijking met); Te: zeer.
1413de spil loopt af: het lot volgt zijn loop.
