[p. 161]
Het vyfde bedryf.
REY. DAVID. ACHIMAÄS.
Rey:
1415
Een goede of quade maer staet nu in haer geboorte.1415
De zon helt naer de kim. de wacht ziet van de poorte
Twee posten, elck om 't snelst', vast rennen herwaert aen.1417
David:
Dit voorspoock tuight wat goedts: en dat wy boven staen:1418
Want was de veltheer met de gantsche maght geslagen,
1420
't Verstroide heir zou sterck by troepen stewaert jaegen,1420
Om 't lijf te bergen. elck voor ander spoet zich ras,1421
Dan d'een dan d'ander voor; de leste Achimaäs,
Den zoon van Sadock, heel gelijck aen zijn gebaeren.1423
Hoe of mijn Absolon in 't vechten is gevaeren?
1425
Kornels, en oversten, en hopmans hoorden al,1425
Een ieder hooft voor hooft, hoe streng ick hen beval
Het leven van mijn' zoon, verschoonbaer om zijn jaeren,
En jammerlijck misleit, waer 't mogelijck, te spaeren:
Maer 't loopt gevaer dat een onkundige onbedocht,1429
1430
Of een welweetende hem heeft om hals gebroght,
Van onverzoenbre wraeck bereden, en bezeten.1431
Daer wort, als uit den aêm, van verre ons toegekreten.1432
Rey:
Hier komt Achimaäs, noch blijde, en wel gemoedt.
Achimaäs:
Geluck, heer koning.
David:
is uw tijding quaet of goet?
[p. 162]
David:
1440
Hoe ging het Absolon, mijn zoon? is hy gevangen,
Gegrepen by den hals, noch levende, en gezont?
Hoe ging 't hem? is hy doot, of levende, of gewont?
Helpme uit den droom. nu spreeck.
Achimaäs:
vergunme tijt te spreken.
Heer koning, ick ben af, het hart bykans bezweken.1444
1445
Ick liep het al voorby, begruist van zweet en stof,1445
Om d'eerste tijding u te brengen hier in 't hof.
De veltheer Joab heeft my daetlijck afgevaerdight.
Ick zal 't verhaelen, zoo de koning zich gewaerdight
Te hooren uit mijn' mont al wat men hoorde, en zagh:
1450
En met een woort gezeght: heer Joab won den slagh:
Maer 't koste zweet en bloet, zoo heeft zich 't heir gequeten.
David:
Hoe ging 't met Absolon? melt dat: dat most ick weeten.
De zege dient ons slechts tot droefheit en verdriet,
Zoo 't Absolon besterft. leeft Absolon, of niet?1454
Achimaäs:
1455
Genadighste, gy zult vernemen uit ons woorden
De waerheit van al 't geen wy zagen, 't geen wy hoorden.
Vergeef het toch wat aen ons kennis noch ontbreeckt,
Tot dat uw majesteit den naesten bode spreeckt.
Eer ick mijn' last voltreck' genaeckt hy deze stede,1459
1460
En brengt u al 't verslagh van 's vyants neêrlaegh mede.
David:
Ontvou ons dan recht uit al wat gy hoorde en zaeght.
De hemel geve dat de tijding ons behaeght.
Leeft Absolon of niet? laet hooren een van beide.
Staffiers, gaet heene: haelt de koningin. zy schreide,1464
1465
Toen ick naer buiten tradt. zy twijfelt, en verlangt,
Dewijl dit oorloghspleit in punt van 't wijzen hanght,1466
Of 't vonnis reede al met den degen is gestreecken.1467
Daer komt de koningin: nu spreeck: ik hoor u spreecken.
Achimaäs:
Uw veltheer volghde 't heir der stammen in zijn schim,1469
1470
Tot datze westwaert by het bosch van Efraim
[p. 163]
By een geraeckten. elck stont blanck in zijn slaghorden.1471
Men ruste daetlijck toe, om hantgemeen te worden;1472
Eene ongelijcke maght, maer een gelijcke moedt
Van wederzijde in 't heir, te paerde, en oock te voet.
1475
Zy stonden van weêrzy gespitst in dry vierkanten,1475
De ruitervleugels op de zy, als eicken planten,
En boomen in uw bosch, aen ryen net geschaert,1477
Geschoren als een lijn, voorzien van schilt en zwaert.1478
Zy blickren in de zon, een ieder in zijn wapen,1479
1480
Als waer het harrenas hun aen het lijf geschapen,1480
Het zwaert hun in de vuist gekloncken van de smits.1481
De heiren staen 'er blanck in hunnen vollen krits.1482
Abisaï bewaert den voortoght. Joab, onder1483
Den middeltoght, munt uit, gelijck een oorloghswonder.1484
1485
Helt Ithai draeght zorgh den middeltoght op 't spoor
Te volgen. Absolon stelt Amasa recht voor
In 't spits. hy zelf bewaert in 't midden zijne schaeren.1487
Laet Joas, trots genoegh, den achtertoght bewaeren.
De leeu van Juda brult in 't midden van weêrzy,
1490
En wet de klaeuwen, tot bederf van zijn party.1490
Zoo heerlijck staet een velt gekroont met korenaren
En korenbloemen, eer de wint daer in komt vaeren.
Elck munt om 't prachtighste met zijn lievreien uit.1493
Elck vlamt op overhant, en eer, en oorloghsbuit.1494
1495
Prins Absolon zoo schoon, gelijck hy is geschapen,
Rijt door den heirtoght heen. de schiltknaep draeght zijn wapen.1496
Kornels en hopmans slaen in 't ende een' ring om hem.
Hy spreecktze een hart in 't lijf. elck luistert naer zijn stem.1498
Gy bondtgenooten, van den hemel begenadight,1499
1500
Die, trots in 't harrenas, de wettigheit verdaedight
Van Davids erfgenaem, geboren tot de kroon,
Wat eer gebeurt u niet, tot een' verdienden loon,1502
Dat gy met uwen hals mijn recht quaemt onderstutten
En tegens al 't gewelt der nijdigen beschutten.1504
[p. 164]
1505
Nu wil het tijt zijn dat gy Joabs hooghmoedt slaet,1505
Die op een hantvol volx zich reuckeloos verlaet,
U trotst, u in den mont, en in zijn doot komt loopen.1507
Hier valt geen tegenstant. men hoeft hem slechts te stroopen,
In twalef stucken door te houwen met een drift,1509
1510
En elcken stam een stuck te schencken tot een gift.
Dat eenigh hooft alleen getroffen en geslagen,1511
Zal schrick al 't overschot voor wint door 't stof verjaegen,1512
Om zijnen heer de maer te brengen van den strijt.
Zoo schelt de suffer ons de schult der kroone quijt.1514
David:
1515
Hoe ging 't aen Joabs zijde? ick weet wel hy bekleede
Achimaäs:
O Davids helden, die getrou, voor 't wettigh recht
Der kroone, tegens zoo vervloeckt een' vyant vecht
Van Godt en menschen, en die met zijn vloeckgenooten
1520
Den vader, die hem mint, ten troon heeft uitgestooten,
Betoont uw trou nu aen den standert, dien gy zwoert.1521
Verschoont de rijxpest niet. het oorlogh, dat gy voert,1522
Is goddelijck. Godts wet verstoot hem in haer toren,1523
Die Godt noch ouders eert, uit wien hy is geboren.
1525
Grijpt moedt: Godt zal uw recht hanthaven, en zijn wet.
[p. 165]
Alle oogen werden blint van 't omgewroete stof.
1535
Toen openbaerden zich alle ingekropte wrocken.
Men zagh uw heir in last, en drymael schricklijck schocken,1536
Gereet te spatten, als helt Joab, vol ontzagh,1537
Zich met den blooten arm, in 't barnen van den slagh,1538
Quam waegen op het spits. hy zwaeide zijnen degen1539
1540
Den hemel toe, verdaeghde uw kroonrecht, en Godts zegen,1540
Een' wederspannigh en verbastert heir ontzeght:
O Godt, bescherm uw zaeck, en hanthaef's konings recht.
Het weêrlichte op dien roep, als wou het Godt verdrieten.1543
De dooden groeiden aen op houwen, steecken, schieten.1544
1545
De zeissenwagen van den vyant, die noch paert,1545
Noch mensch, noch geen slagorde in zijnen tooren spaert,
Geraeckt aen 't hollen, went zich naer zijne eigen helden.
De vrienden moeten 't eer dan vyanden ontgelden.
Dat moedight d'onzen. men bejegende Absolon,1549
1550
Die schrap stont, als een leeu in 't vechtperck. qualijck kon
Het oogh om 't stuiven vrient van vyant onderscheiden.1551
Ten leste spatte 't heir der stammen op de heiden1552
Naer 't Efraimsche bosch. zoo quam ick herwaert aen,
Door last van Joab, reede om in den staert te slaen.1554
1555
Maer hier komt Chusi, die den uitslagh zal verhaelen.
CHUSI. DAVID. BERSEBA.
Chusi:
Zoo moet de kroon van zege op 't hooft van David straelen.1556
De hemel hanthaeft u. die zich des onrechts belght1557
Heeft twintigh duizenden, al vyanden, verdelght.1558
David:
Hoe gaet het Absolon?
Chusi:
zoo ga het allen staeten,
1560
En vyanden der kroone, en al die David haeten.
David:
Och Absolon, mijn zoon, hoe vreesde ick voor dien toght!
Och Absolon, och of ick voor u sterven moght!
[p. 166]
Och Absolon, mijn zoon, de waerdtste van mijne erven,
Gaf Godt, och Absolon, dat ick voor u moght sterven!
1565
Natuur, hoe pijntge ons hart! gewelt, gewelt, gewelt.1565
'k Beklaegh u voor Godts troon. och Absolon, dit gelt1566
Uw' vader 't leven. och, ter goeder tijt geboren,
Ter quader tijt in 't velt verslagen, al verloren!1567-68
O koningsbloem, te vroegh van uwen steel gemaeit,
1570
Getroffen van een buy, die door mijn bloemhof waeit!1570
Och had ick schrap gestaen, toen 't heir u spits quam bieden,1571
Mijn bloote borst geboôn de wraeckzucht, heet aen 't zieden.1572
Ick duwde, ô zoon, den dolck u in die schoone borst.
Uw vader draeght de schult. mijn handen zien bemorst1574
1575
Van 't kinderlijcke bloet, dat koningsbloet, mijn leven.
De geest van Absolon komt dootsch my tegenstreven.1576
Waer berge ick mijnen rou?1577
Berseba:
geley hem naer de zael
Ter poorte in, dat hy ruste, en zijnen adem hael.1578
Dees rou geeft ergernis, en zal het volck bezwaeren.
1580
Nu Chusi, spreeck recht uit. hoe is het voort gevaeren?1580
Chusi:
Toen Absolon, bykans verlaeten van zijn volck,
Niet langer staen kon voor helt Joabs blooten dolck,1582
En vreesde 't uiterste van doots gevaer te tergen,1583
Begaf hy zich blootshoofts ter vlught om 't lijf te bergen.
1585
De snelheit van den muil quam hem te baet, die los1585
Ter zijde heenesloegh in schaduw van het bosch,1586
Maer tot zijn ongeluck: want 's prinssen locken reicken
En slingren krullende om een tackebosch van eicken,1588
Daer blijft hy hangen, en het muilpaert schiet alleen,1589
1590
Gelijck een blixem, door zijn meesters beenen heen,
Die tusschen aerde en lucht noch zweeft. de muil blijft rennen.
Een lansknecht zagh 't, en gaf het Joab flux te kennen,
Die sprack: hadt gy hem toch gevelt met schicht of priem,1593
[p. 167]
'k Had u een schat betaelt, of koningklijcken riem.1594
1595
De lansknecht sprack: al schonckt gy my noch hondertwerven
Zoo veel, dat koningsbloet zou van mijn hant niet sterven:1596
Want ieder hoorde hoe de vader, u voor al,1597
Abisaï met een, en Ithaï beval1598
Dien lieven jongeling te spaeren by het leven.1599
1600
Had ick op mijn gevaer dat schendigh stuck bedreven,1600
De koning, wien geen zaeck, hoe kleen, verholen blijft,
Waer tegens my door u in 't straffen zelf gestijft.1602
Ick zal, sprack Joab toen, naer u noch niemant wachten.1603
Hy vlieght ten bossche in, drijft den hangenden dry schachten,1604
1605
Dry scherpe spitsen in den boezem, stoot op stoot.
Zijn tien schiltknaepen slaen den jongeling voort doot.1606
De veltheer Joab, om te stuiten het verbazen1607
Der vlughtelingen, laet terstont den aftoght blazen,
Op dat men 't volck verschoon', en d'onrust brenge in rust:
1610
Naerdien het vreeslijck vier des oproers leght geblust1610
In 't bloet van Absolon, geworpen in den muile
En opgespalckten balgh van eenen diepen kuile,1612
Met steenen opgehoopt, op dat hy hierme bromm',1613
In stede van zijn beelt en marmere kolom.1614
1615
Het volck alom verstroit, versteecken van die stutte,1615
Vlught haestigh, elck zijns weeghs, in schaduw van zijn hutte.1616
Daer komt heer Joab op den spaden avont aen,
Bestuwt met oversten, en 's prinssen standertvaen,1618
Een' hoop gevangenen. gy hoort tot zegeteken
1620
De paerden brieschen, en de veltbazuinen steecken.1620
JOAB. BERSEBA.
Joab:
Geluck, ô koningin. de doot van Absolon
Is 't leven van de kroone, en uwen Salomon.
Godt spaere David lang. Godt spaere 's konings leven.
Berseba:
Hoe rekent men 't getal, in dezen slagh gebleven?
[p. 168]
Joab:
1625
Wel twintighduizenden.1625
Berseba:
och, had men 't volck gespaert!
Joab:
Het woudt verslont meer volx dan 't uitgetrocken zwaert.1626
Men keerde in 't vlughten zich aen poelen, noch moerassen,1627
Om 't lijf te bergen, daer de paerden, harrenassen,
En menschen smoorden. wy, begaen met hun verlies,
1630
Geboden ernstigh dat men flux den aftoght blies.1630
Berseba:
Hoe heeft men 's konings last in Absolon vergeeten!1631
Joab:
Die waer geberght, had hy den helm niet afgesmeten,1632
Om 't lijf te bergen, en te vlughten, vry van last.
Zoo slingerde zijn haer om eicke tacken vast.
1635
Een afgront most het bloet van dien verwaten slorpen.1635
Al 't heir heeft, hooft voor hooft, een' steen op 't lijk geworpen,
Een grafspits opgerecht van steenen, zonder tal;1637
Waer by men eeuwigh hem hier na gedencken zal.1638
De wet vervloecktze, die aen 't hout ter straffe hangen:1639
1640
Zoo most hy aen een' boom verdiende straf ontfangen,
Bezeeglen dezen vloeck. een ongehoorzaem aert,1641
Den vader trappende, was geen genade waert.
De bloetschoffeerder van tien vaders bedtgenoten,1643
Van tien schiltknaepen wert doorsteecken, en doorstooten.1644
1645
De kroonzucht, wreetheit, en de geilheit troffen 't hart1645
Elck met een schichtpunt, daer hy hing in 't bosch verwart.1646
[p. 169]
Joab:
Mevrou, 't is noodigh dien verkeerden rou te toomen.
Ick bidde u hael hem. laet hem flux te voorschijn koomen.
'k Zal 's koninghs rou den toom eerst vieren, en verdraegh1653
Dat dees bedroefde man een poos zijn hart uitklaegh,1654
1655
Door schreien zich ontlaste, en eenen vloet van traenen,
Dan kan men hem met vrucht aen zijnen plicht vermaenen.1656
DAVID. JOAB. BERSEBA. REY.
David:
Heer Joab, och gemoete ick u in dezen schijn,1657
Berooft van mijnen zoon? ô hartewee! ô pijn!
Is dat uw' konings last en hoogh bevel uitvoeren?
1660
Zijn dit deze oversten, die mijnen standert zwoeren?1660
En gelt een konings woort, het koningklijck gezagh
Zoo luttel by het heir? helaes, de zon, de dagh
Gaet met mijn' Absolon en zijnen vader onder.
Waer bergh, waer bergh ick my van rouwe? ô vader, zonder,
1665
O vader, zonder zoon, die glori van mijn rijck!
Waer leghtge, ô Absolon? waer leght dat schoone lijck?1666
Waer anders dan in 't hart des vaders, na zijn sterven?
Daer leght mijn Absolon, gy zult geene uitvaert derven,
Mijn zoon, mijn liefste vrucht. uw vaders hart is 't graf,
1670
Daer gy begraven leght. helaes, ick had dees straf,1670
Dien doot by Godt verdient, een doot van duizent dooden.
Breng wech dees leeusbanier, hem tegens mijn geboden
Ontweldight. dit 's geen zege, ô neen, eene oorloghsplaegh,1673
Dit is geen rijxtriomf, maer eene nederlaegh.
1675
Daer leght mijn rijck, mijn staf, en kroon, en troon in d'assche.1675
Wech purperengewaet, en pracht, en prael. ick wassche
Mijn aenzicht nacht en dagh in traenen, in geklagh.
Wat brengtge my een' hoop gevangens uit den slagh!1678
Broght gy mijn' Absolon noch levendigh gevangen,1679
1680
Ick hadde u met triomfe en snaerespel ontfangen,
Met blyschap ingehaelt. ô bloedige overhant!1681
Breng wech mijn harp. men hang' haer eeuwigh aen den want.
Och, Absolon, mijn zoon, moet ick u eeuwigh derven?
Och, Absolon, gaef Godt dat ick voor u moght sterven!
[p. 170]
Joab:
1685
Is dit uw' Joab met triomfen ingehaelt,
Nu zulck een zon van zege uw aengezicht bestraelt?
Is dit uwe oversten en helden blijde ontmoeten?
Zy smilten man voor man, vergeeten u te groeten,1688
Verstroien elck hun 's weeghs. zy hebben u geredt.1689
1690
Zy hebben heden u de kroon op 't hooft gezet,
Hun leven opgezet om u in staet te houden:1691
En wort deze oorloghsdeught dus avrechts hun vergouden?1692
Die vaderslaghter, en verwaten, zoo veraert,1693
En snoot, had heden zelf uw leven niet gespaert,1694
1695
Noch uwen Salomon, noch geene koninginnen.
Of meentge met dien rou het hart des volx te winnen?1696
En hebtge aen eenen stam, die u slechts overschoot
Van twalef stammen, noch te veel in uwen noot?1697-98
Zoo vaer vry voort: vaer voort met jammeren en treuren,
1700
De haeren uit het hooft, het kleet van 't lijf te scheuren:
Zoo blijck' het klaer dat gy een' booswicht hooger acht
Dan 's volx behoudenis, en Abrahams geslacht;1702
Dat gy uw vrienden haet, hen hanthaeft, die u haeten:
Maer 'k zweere u, vaertge voort, 'k zie morgen u verlaeten
1705
Van al uw' aenhang, niet een' halsvrient meer ten hoof,1705
Uw kroon, en scepter, en uw koningkrijck ten roof1706
Voor alle uw vyanden; en hoor een' storm verheffen
Veel schrickelijcker dan uw hooft oit quam te treffen,
Van uwe jongkheit aen, tot heden dezen dagh.1709
1710
Waeck op dan: strijck, en bergh uw kroon, en rijxgezagh.1710
David:
Och Joab, wanneer kon het vaders hart oit liegen?1711
Natuur ontlast zich, die kan veinzen, noch bedriegen.1712
Dit 's aengeboren. dit 's eene ingeschapenheit.1713
Natuur, Godts dochter, heeft dien bloetbant vast geleit.1714
Berseba:
1715
Aertsvader Abraham had wel natuur verwonnen.1715
[p. 171]
David:
Wat vaders vint men, die dat voetspoor houden konnen?1716
Joab:
Schep moedt, heer koning. toon u vrolijck, als 't behoort
Aen 't gansche heir, en zet u morgen in de poort.
Verwelkoom en onthael de hoofden en de helden,1719
1720
Die lijf en leven voor uw kroon te pande stelden.1720
Ick won alree het hart van al wat zich verbondt,
En tegens u van daegh noch blanck in 't harnas stont.1722
Zy traden in uw' eedt, gereet hun schult te boeten,1723
En leiden hun geweer gewilligh voor mijn voeten.1724
1725
'K heb dit d'aertspriesters voort. verkuntschapt door een' post.1725
Men roept al: Davids arm heeft ons met Godt verlost
Van Heiden, Idumeen, en 't juck der Filisteenen,
Vloot zelf voor Absolon, door bosch en heiden heenen,
Te blint by ons gezalft en op den troon gezet:1729
1730
't Is billijck dat men dien hanthaver van Godts wet
Schep moedt: gy ziet den dagh van uw triomf herboren,
Van alle stammen en geheel Jerusalem
U voeren op den troon met een gemeine stem.1734
Berseba:
1735
Nu ga te ruste: want de tijt u noot te slaepen.1735
De nacht verquick den geest, en is tot rust geschapen.1736
Joab:
Ick ga terwijl het volck vernoegen hier omtrent,1737
Verzekren van den prijs, die gy hun waerdigh kent.1738
David:
Hy ga vry heene. ick zweere en zal het niet vergeeten
1740
Met zijn verdiende maet hem weder in te meeten.1740
Hy heeft mijn' Absolon met opzet niet gespaert,
En toonde aen Abner zelf in vre zijn' snooden aert.1742
'K wil Amase in zijn plaets eer lang ten veltheer zetten.
Mijn nazaet magh na my op zijn verdiensten letten.
[p. 172]
1415Zeer spoedig zal ons òf goede òf kwade tijding bereiken.
1417posten: boden; vast: reeds.
1418voorspoock: voorteken; tuight: wijst op; boven staen: de overwinning behaald hebben.
1420sterck: in groten getale.
1421elck voor ander: nl. de beide boden, wedijverend in snelheid.
1423heel gelijck aen zijn gebaeren: in zijn voorkomen sprekend op zijn vader gelijkend.
1425al: allen.
1429't loopt gevaer: er dreigt gevaar; een onkundige: iemand die van mijn bevel niet af wist (in tegenstelling met een welweetende, vs. 1430); onbedocht: onnadenkend.
1431bereden van: bezield door (bereden en bezeten oorspr.: door boze geesten gedreven).
1432uit den aêm: buiten adem; toegekreten: toegeroepen (door de bode).
1435Gewaerdighme: sta mij toe; knien: eensilbig te lezen.
1438durf: durft.
1444af: uitgeput.
1445het al: alles; begruist van: bezoedeld door.
1454't besterft: het met de dood heeft bekocht.
1459last: opdracht; voltreck': volbracht zal hebben.
1464Staffiers: lijfwacht (vgl. vs. 895).
1466in 't punt van 't wijzen hanght: op het punt is door een uitspraak beslist te worden.
1467gestreecken: geveld.
1469schim: schaduw; in zijn schim: op de voet.
1471blanck: epitheton van het harnas; daarna ook van degene die het harnas draagt (Ned. Wdb. II, 2781; (ook in vs. 1482, 1722).
1472ruste toe: rustte zich toe tot een handgemene strijd.
1475gespitst: zich schrap gezet hebbende (Ned. Wdb. XIV, 2871).
1477net geschaert: ordelik gerangschikt.
1478Geschoren als een lijn: in strakke lijn (geschoren: gespannen).
1479wapen: wapenrusting.
1480geschapen: gevormd.
1481gekloncken: gehecht; van de smits: door de smederij.
1482krits: omvang.
1483bewaert den voortoght: heeft het bevel over de voorhoede. (vgl. vs. 961).
1484middeltoght: centrum van het leger.
1487bewaert: zie vs. 1483.
1490bederf: verderf; party: tegenpartij, vijand (vgl. vs. 1368).
1493lievreien: uniformen.
1494vlamt op overhant: verlangt vurig naar de overwinning (ook 1366 en 1681).
1496heirtoght: troepen.
1498een hart: moed.
1499van: door.
1502gebeurt: valt te beurt.
1504nijdigen: afgunstigen.
1505wil: zal.
1507in den mont: tegemoet.
1509Vondel denkt hier aan een verhaal uit Richteren (hoofdstuk 19 en 20), zie David in Ballingschap, vs. 987; door te houwen: stuk te hakken; met een drift: ijverig, haastig, spoedig(?) De uitdrukking ontbreekt in het Ned. Wdb., waar wel op één plaats de betekenis haast ondersteld wordt (III, 3331).
1511Absolute constructie: wanneer de hoofdaanvoerder gedood is.
1512voor wint: (als) door de wind gedreven.
1514de suffer: zijn vader David; de schult der kroone: onze schuld van de kroonroof.
1515-16hy bekleede mijn recht: hij kwam op voor, verdedigde mijn recht (met dit object niet vermeld in Ned. Wdb. II, 1597).
1516met eene mede: tegelijk (pleonasties uitgedrukt).
1521zwoert: trouw zwoert.
1522rijxpest: Absolon, als ramp voor het rijk.
1523Godts wet: de bijbel, op grond van de tien geboden.
1527Alree niet: reeds niet meer.
1528loopt te hoogh: gaat te ver.
1529heesch: eigenaardig epitheton voor het bazuingeluid (Ned. Wdb. VI, 394).
1532bitter: verbitterd; tegens een: tegen elkaar.
1536schocken: na de botsing terugdeinzen.
1537spatten: uiteen geslagen te worden; vol ontzagh: ontzagwekkend.
1538in 't barnen (branden): in het heetst, vgl. vs. 437.
1539op het spits: in de voorste gelederen.
1540verdaeghde: riep in, beriep zich op.
1543als wou het Godt verdrieten: alsof God zijn misnoegen te kennen wilde geven.
1544groeiden aen: namen toe in aantal; op: ten gevolge van.
1545zeissenwagen: vgl. vs. 581.
1549moedight: geeft moed; bejegende: ging tegemoet, viel aan.
1551om 't stuiven: wegens de stof.
1552spatte: vluchtte in verschillende richtingen.
1554reede om in den staert te slaen: gereed om de vluchtende achterhoede aan te vallen.
1556moet: moge.
1557die zich des onrechts belght: Hij die vertoornd is over het onrecht, nl. God.
1558al: allen.
1565Natuur: d.w.z. de door de natuur ingegeven ouderlike liefde; pijnt: pijnigt; gewelt (uitroep): hoe wordt ons hart geweld aangedaan.
1566'k Beklaegh u: ik klaag u, nl. dat gewelt, aan (Ned. Wdb. II, 1590); dit gelt: dit kost.
1567-68ter goeder tijt: op een gelukkig ogenblik, d.i. mij tot zegen; omgekeerd: ter quader tijt; al: geheel.
1570van: door (ook in 1575).
1571spits quam bieden: kwam aanvallen.
1572geboôn de wraeckzucht: blootgesteld aan de wraakzucht.
1574bemorst: bezoedeld.
1576tegenstreven: tegemoet.
1577Waer berge ick mijnen rou: waar moet ik in mijn verdriet, redding zoeken?
1578dat hy zijnen adem hael: dat hij tot zich zelf moge komen.
1580voort gevaeren: werder gegaan.
1582staen: standhouden; blooten dolck: figuurlik, want hij zwaaide een degen (vs. 1539).
1583doots gevaer: gevaar voor zijn leven; te tergen: te moeten trotseren.
1585los: zonder om de teugel te geven.
1586heenesloegh: snel heen vluchtte.
1588tackebosch: verwarde massa takken.
1589muilpaert: muil (1585).
1593schicht: lans; priem: dolk.
1594riem: gordel, met goud gevuld.
1596dat koningsbloet: de prins; van: door.
1597voor al: vóór allen.
1598met een: tegelijk.
1599by: in.
1600op mijn gevaer: op eigen verantwoording (oorspr. als handelsterm: risico; Ned. Wdb. IV, 1887); schendigh stuck: schandelik misdrijf.
1602Zou door u (nl. door uw belofte) gesteund zijn om mij te straffen.
1603naer u: op u.
1604drijft: stoot, boort.
1606voort: verder.
1607het verbazen: de ontsteltenis, de doodschrik die hen op de vlucht dreef.
1610Naerdien: aangezien; leght: ligt, is.
1612balgh: buik.
1613Met steenen opgehoopt: afgedekt door een hoop stenen (vgl. vs. 1637); bromm': pronke.
1614beelt en marmere kolom: borstbeeld op een marmeren zuil; zie vs. 117.
1615versteecken van die stutte: beroofd van die steun.
1616in schaduw van zijn hutte: naar zijn veilige dorpshuizen.
1618bestuwt met: omringd door.
1620steecken: blazen op (eig. omhoog heffen).
1625twintighduizenden: twintig duizendtallen.
1626verslont: deed omkomen.
1627keerde zich aen: sloeg acht op.
1630ernstigh: met aandrang.
1631in: aangaande.
1632waer geberght: zou zijn leven gered hebben; afgesmeten: weggeworpen.
1635afgront: diepe kuil; verwaten: vervloekte, misdadige.
1637grafspits: grafnaald, grafteken (de samenstelling ontbreekt in het Ned. Wdb.).
1638Waer by: waardoor.
1639Vgl. Galaten 3, 13: Daer is geschreven: ‘Vervloeckt is een yegelyck, die aen het hout hanght’.
1641Bezeeglen: bevestigen; aert: karakter. In dit verband: iemand met een dergelijk karakter.
1643De genitief vaders is hier eigenaardig geplaatst tussen tien en bedtgenooten, een gewone Mnl. constructie.
1644Van: door.
1645Allegoriese voorstelling van de oorzaken van zijn rampspoedig einde; kroonzucht: heerszucht; geilheit: wulpsheid.
1646schichtpunt: punt van de lans; daer: waar.
1648versteecken: verbergen.
1650behoudenis: behoud, redding; dus avrechts opgevat: zo verkeerd opgenomen, d.w.z. als een oorzaak van leed, een verkeerde rou (vs. 1651), in plaats van oorzaak van vreugde.
1653den toom vieren: toegeven aan.
1654zijn hart uitklaegh: klagende zijn hart uitstort.
1656vermaenen aen: herinneren aan, wijzen op.
1657in dezen schijn: in deze omstandigheden.
1660zwoeren: vgl. vs. 1521.
1666leght: ligt (ook in de volgende vss.).
1670Accent op ick.
1673ontweldight: met geweld ontrukt.
1675in d'assche: waardeloos geworden.
1678gevangens: gevangenen.
1679levendigh: levend.
1681overhant: overwinning (vgl. vs. 1366).
1688smilten: verwijderen zich (eig. verminderen in aantal).
1689verstroien: verstrooien zich, gaan uiteen.
1691opgezet: op 't spel gezet; in staet te houden: in uw koninklike waardigheid te handhaven.
1692oorloghsdeught: dapperheid; avrechts vergouden: slecht (eigenl. omgekeerd) beloond.
1693vaderslaghter: vadermoordenaar; veraert: ontaard.
1694zelf: zelfs.
1696dien rou: dat vertoon van smart.
1697-98Wilt ge, te midden van uw moeielikheden, ook de liefde van de éne stam die u trouw bleef, nog verbeuren?
1702behoudenis: vgl. vs. 1650.
1705halsvrient: boezemvriend.
1706ten roof: ten prooi.
1709heden dezen dagh: vgl. vs. 1251.
1710strijck: neem; vgl. Lucifer vs. 372 en 1031.
1711liegen: onoprecht zijn.
1712ontlast zich: neemt de vrije loop, openbaart zich onbelemmerd.
1713ingeschapenheit: een trek die de mens ingeschapen is.
1714dien bloetbant vast geleit: die band tussen vader en kind stevig gelegd.
1715natuur verwonnen: die ingeboren neiging onderdrukt (vgl. de Opdracht r. 44-45).
1716Wat vaders: Welke vaders, d.i. hoeveel vaders; dat voetspoor houden: dat voorbeeld, nl. van Abraham's offer, volgen.
1719onthael: ontvang.
1720te pande stelden: bereid waren op te offeren.
1722blanck in 't harnas: vgl. vs. 1471.
1723traden in uw' eedt: zwoeren u trouw.
1724geweer: wapenen.
1725voort: dadelik; verkuntschapt: bericht; post: bode.
1729by: door.
1726-31Zie 2 Sam. 19, 9-10.
1731beschooren: toebedeeld.
1734met een gemeine stem: eenstemmig.
1735noot: noodt.
1736geschapen tot: bestemd voor.
1737vernoegen: tevreden stellen; hier omtrent: hier in de nabijheid.
1738prijs: lof; kent: keurt.
1740Hem zijn verdiende loon te geven. Zinspeling op de zegswijze: ‘iemand met dezelfde maat inmeten als waarmede hij uitmeet’ (inmeten: meten bij de inkoop; Ned. Wdb. VI, 1805).
1742zelf: zelfs; zie 2 Sam. 2, vs. 20-39.
