[p. 202]
Het derde bedryf.
VORSTIN. VORST.
Vorstin:
De triomfeerende vijf hoven, hier by een,657
En elck op 't prachtighste, vergaêrt uit alle steên,
Om 't heiligh offerfeest, waerop gy hun liet nooden,
660
Te vieren, tot eene eer der Filistijnsche Goden,
Begeeren ernstigh dat gevange Samson speel',661
Het Godtsbancket verheuge, en op een kercktooneel
Zijn kunst vertoone, voor 's lants vorsten, en vorstinnen.
Zoo kuntge Dagons gunst, en 't hart der heeren winnen.
665
Al 't joffrentimmer dringt eendraghtigh hier op aen665
Van allen kanten. kan de vorst dit zoo verstaen,666
Hy toone heden watwe op zijn gena vermogen.667
Vorst:
Tooneelspel heeft voorheene ons meer dan eens bedrogen
Met schijn van waerheit, en niet ongeluckigh: want
670
Zoo wort de deught met vreught den vorsten ingeplant,
Al 't weereltlijck beloop naer 't leven afgeschildert,
Door spreeckende schildry. men ziet een hof verwildert,
Verwart, en overendt, geverft met prinssenmoort.673
Daer wort van schennisse en wraeckgierigheit gehoort.
675
Men ruckt gekroonden, en gezalfden, van hun stoelen.675
Hartstoghten, onderlinge aen 't barrenen, aen 't woelen,676
Ontvouwen zich, gelijck de verwen, met de naelt677
Of schietspoel net geleght, en daer geen meester dwaelt678
Van wel te schicken, zijn tapijtwerck geestigh tekent,679
680
Dat wie 't bespiegelt dit een overeenkomst rekent680
Van hemelsch ooghmuzijck. hier geeft de bloem van spreuck681
En hemelval een' geur, een' liefelijcken reuck,682
Die meer dan wieroockgeur, den Goden opgedraegen
Met gouden wierroockvat, en schaelen, hun behaegen.
685
Tooneelspel sticht een' staet, verschoont geen lastervleck,685
[p. 203]
En smet in heiligh, noch onheiligh. elx gebreck686
Wort, zonder iemants naem te quetsen, aengewezen.
Tooneelspel wort alleen van dommekracht misprezen,688
Die recht noch reden volght. tooneelspel leent een' schat
690
Van wijsheit by de naelt van Memfis, Zonnestadt,690
De hooge rijxschool der befaemde Egyptenaeren,
Die op de wolcken treên, en kost noch arbeit spaeren,
Om vrou natuur, van lidt tot lidt, geheel t'ontleên.
Zoo zamelden zy al wat kenbaer is by een,
695
Een' schat van wijsheit, opgestapelt van veele eeuwen.
Het snaterbecken van alle aexteren en spreeuwen696
Verbluft geen speeltooneel. is eenigh vorst belust697
Op spel; wie meer dan wy? dit 's u, mevrou, bewust.698
Vorstin:
Zoo stemt de vorst met ons, en hun, die dit begeeren?699
Vorst:
700
Betrou ons toe, de kunst zou heden triomfeeren,700
Indien men vroeger op dien voorslagh had gelet.701
Nu schiet ons tijt te kort. het kerckelijck bancket
Wort reede al toegestelt.703
Vorstin:
wiltge ons die blyschap gunnen
Dan wil het blijcken wat wy noch uitwercken kunnen.704
705
De rol van Samson zal afloopen, als een draet.705
Vorst:
Hier valt een zwaericheit. het priesterdom verstaet706
Niet licht tot nieuwicheit, en steunt op oude zeden.
Vorstin:
In alle hoven wort tooneelspel wel geleden.708
Vorst:
Tooneelspel in een kercke, en van een' blinden Jood?
Vorst:
men magh geen kerck ontwijden,
[p. 204]
Geloof het priesterdom van Dagon zal 't niet lijden,712
En minst van een' Hebreeu, die door zijn nieuwe wet
Den ouden godtsdienst van den Filistijn besmet.713-14
715
Doch lust den vorsten spel, dit hof staet voor hun open.
Vorstin:
Van d'offermaeltijt uit de kerck in 't hof te loopen,
Zou luttel voegen: maer al zittende aen den disch
Der Goden by den wijn, terwijl men vrolijck is,
De kelcken ommegaen, te zien op een stellaedje,
720
Den onlangs stercken, hoe hy zijne personaedje,720
Het feest ter eere, speelt, dat waer de tafelvreught
Verdubbelen. indien godtvruchtigheit een deught,
Oock d'allerhooghste deught, geschat wort, kan men laecken
Altaergenooten, die van grooten yver blaecken724
725
Om Godt te dancken, dus t'onthaelen op een' dagh,725
Tot blyschap ingestelt: naerdien men, zonder slagh,
En stortinge van bloet, geraeckte aen eenen zegen,
In twintigh jaeren noit met wapenen gekregen.
Vorst:
Ick love uw ooghmerck, maer de wijs is ongeraên.729
Vorstin:
730
Verstaet de vorst dit, al de weerelt zal 't verstaen.730
Vorst:
De menschen zijn gedeelt in aert en zinlijckheden.731
Vorstin:
Hoe kan een reedlijck dier zich kanten tegens reden?732
Vorst:
Wat 's reden by het volck?
Vorstin:
dat redenmatigh is.733
Vorst:
Nu stel de maet van reên eens zeker, en gewis.734
Vorstin:
735
Dat by de wijzen magh de maet van reden heeten.735
[p. 205]
Vorst:
Der wijzen reden zelf valt ongelijck in 't meeten.736
Vorstin:
Hoe kan dit zijn?
Vorst:
dees schiet te verre, en die te kort.
Vorstin:
Is reden niet den mensch natuurlijck ingestort?738
Vorst:
Z'is elck natuurelijck, doch ongelijck, gegeven.739
Vorstin:
740
Hoe waer 't dan mogelijck op eenen voet te leven?740
Vorst:
Dat is onmogelijck. dit houdt het volck gedeelt,
Het volck, dat hooft voor hooft, in 't oordeel wijt verscheelt.
Vorst:
Een geslacht van heele en halve dieren.
745
Deze ongelijckheit heeft de maghten ingezet.745
De weereltwijsheit smede uit noot een wijze wet,746
Om al wat afdwaelt van de middenlijn te toomen.747
Noch konze tot haer wit en ooghmerck geensins komen,748
Door hoop van loon, en vrees voor straffe van het quaet:
750
Daer wert noch iet vereischt, dat vry wat verder gaet:750
Want weereltsche overheit kon slechts de leên regeeren,751
Zoo wijt haer maght reickt, maer de harten niet grondeeren:752
Dies quam de vreeze voor de goôn, [een hooger maght,
Die elx gedachten kent, en, als een zwaert, met kracht
755
Door 's menschen boezem dringt, ontrust het valsch geweeten,755
Het vroome rust bestelt, en uit en in kan meeten756
Wat elck verdient,] ten steun der overheên, den staet,
Door 't innevoeren van den Godtsdienst, noch te baet.758
Zoo dienen dan, om 't volck geschickt en recht te leiden,
760
Het outerboeck en 't zwaert in geener wijs gescheiden.760
[p. 206]
De tweederhande maght is noodigh, en 't gemeen
Leeft zaligh, stemmen deze eenstemmigh overeen,762
Als snaeren op een luit. men schuw' dan valsche klancken
Van toonen, op dit feest: wy zullen 't ons bedancken.764
765
Het hooft van Dagons kerck, wien d'eer van 't godendom
Bevolen blijft en uit zijn' hoogen stoel alom,766
Van Gaze tot aen Dor, de wacht houdt over tempels,767
Bewaert de hantvest van 't gebiên. men magh Godts drempels768
Niet bezigen, ten zy de kerckstoel wort gekent.769
770
Kan hy 't verstaen: 't is tijt dat gy een' bode zent,770
En eerst verneemt, of hem uw voorslagh zou behaegen.
Wy vraegen 't niet, zoo wort het ons niet afgeslagen,
En gaen ten hove, daer een drang van heeren beit.773
Vorstin:
Hofmeester, 'k wensche dat 's aertspriesters heiligheit
775
Zich zelf gewaerdighde ons verzoeck terstont te hooren.775
Ga heene. 'k zou hem noode in bezigheden stooren.
De plechtigheden van den godtsdienst geven hem
Geduurigh werck. hy hoeft zijn wettigheit en stem778
Alom te leenen, tot een blijck en heiligh zegel.779
780
Zoo dwaelt geen amptenaer van zijn gewoonte en regel.780
Daer komt d'aertspriester juist ter kercke uit naer ons toe.
AERTSPRIESTER. VORSTIN.
Aertspriester:
Genadighste vorstin, dat Dagon u behoe.
Vorstin:
Eerwaertste vader, die, ter eere van de Goden,
Geduurigh waeckt, en met den toom van uw geboden
785
Zoo veele volcken stiert, langs 't Palestijnsche strant;785
De Goden leverden dien vyant in ons hant,
Door kracht van uw gebeên. nu wenschten al de heeren
Dat Samson, onder dit zeeghaftigh bancketteeren,788
Die vyant, onlangs noch onoverwinbaer sterck,
790
Op een triomftooneel, moght speelen in de kerck,
[p. 207]
Ten prijs van Dagon, en tot blyschap van hun allen.791
Gevalt die voorslagh u, wy laeten 't ons gevallen.792
Aertspriester:
Tooneelspel was van outs verdienstigh by de Goôn.793
Zoo wort hun naem ge-eert, een hoogen draf en toon
795
Gezet op stoffen, die, met weetenschap te schicken,794-95
Toehoorders wonderlijck verrucken, en verquicken:
Want als de personaedje in 't ende binnen stapt,797
Dan hoort men hoe al 't volck in zijne handen klapt,
Den Goden toejuicht, lacht, en met een luit geschater
800
De schouburgh uitberst, dat het, over wal en water800
En merckt en hoftin, klinckt, en weêrgalmt langs de kust.
Zijn nu de vorsten en vorstinnen met een' lust
Van speelen aengedaen; men volge wijze en wetten.803
Laet Samson inkleên. laet den schouburgh open zetten.804
805
Wy zegenen het spel, Godt Dagons naem ten lof.
Vorstin:
De vorst van Gaze biet tot Samsons spel zijn hof806
Te leenen: maer men wenscht dit in de kerck t'aenschouwen.
Aertspriester:
Daer staet geen speeltooneel.
Vorstin:
wy zullen 't daetlijk bouwen.
Het hof heeft bouwers en gereetschap by der hant.
810
De bouheer van het hof ontbreeckt geen snel verstant,810
Om zonder kerckgerucht, het houtwerck, als gewassen811
Tot een tooneel, terstont met kunst in een te passen.
De kerckkapel, die zoo veel heilighdoms bewaert,
En, tot der Goden dienst, gewaet noch speeltuigh spaert,814
815
Maer gaeren uitreickt, zal, tot een godtvruchtigh teicken,
Niet weigren Samson op uw' last de hant te reicken.
Aertspriester:
Is blinde Samson dus op speelen afgerecht?817
Vorstin:
Wat speelde Samson niet! hy worstelt, schermt, en vecht,
[p. 208]
En plagh den harnasdans te danssen, eer 't vermogen
820
Hem door de schoone wert al vleiende uitgetogen.819-20
De godtshut van de Joôn stont stom, zoo menighmael821
Hy voor de godtskist diende, als zanger, en koorael,822
Met eene harpe of fluite alle ooren wist te streelen.
Wy zullen in de kercke een spel van zinnen speelen,824
825
Hoe Wellust Sterckheit leght al slaepende aen een' bant
Van rozen, en den helt ontwapent, met haer hant
Ten toon voert, macker dan een lam, hem, blint van minne,
Leert luistren naer den mont der vleiende boelinne,
Die in zijn blintheit zich godtvruchtigh aen hem wreeckt,
830
Ten dienst van haeren Godt.
Aertspriester:
hoe gaet dit toe?830
Vorstin:
zy steekt
Het gouden wierroockvat, eer 't wierroock wort geroken,
Hem in de hant, en zwaeit, en helpt den blinden smoocken,832
Voor Dagons outerbeelt. zoo geeft hy Dagon d'eer.
Dan zal op 't schateren des volx het Doode Meer,
835
De stroomende Jordaen verbaest te rugge vaeren,835
En Silo, doodtsch van schrick en boosheit, al de haeren836
Te berge zetten, als de vorst van 't Jootsche lant
De godtskist schantvleckt met deze onafwischbre schant.
De blinde midlerwijl, zal, onder al de deelen
840
Van 't stichtigh zinnespel, met danssen, zingen, speelen,840
Uw priesters, hant aen hant, omvoeren op dien toon.
Wat Godtheit heet, zal uit de wolcken, haeren troon,842
Van boven neêrzien, en, gelijck uit schouburghstoelen,
Met duizenden om laegh 't genoegen zelf gevoelen.
845
De godtsdienst des Hebreeus, wien 't noit aen roem gebrack,845
Krijght dus door Samsons spel een' vreesselijcken krack.
Aertspriester:
Wy wenschten dat het alle ons priesters eerst verstonden.
De naugezetten staen, als aen een stroo, gebonden.848
Vorstin:
Men zal 't afkundigen, eer iemant zich ontstell':849
[p. 209]
850
Eer Samson wort gehaelt uit uwe kerckkapel,
Om, vorstelijck gekleet, te treên ter kerckstellaedje.851
Aertspriester:
Dat 's wel. maer noem my nu oock d'andre personaedje.852
Vorstin:
Noëma heetze, in wie de Wellust haere rol
Zal speelen.
Aertspriester:
is zy loos?
Vorstin:
een die den rijxten pol854
855
Van Palestijne zoo betoverde, en beroofde
Van zinnen, onder 't spel, dat hy zijn trou beloofde
Aen die lichtvaerdige bekoorster, zonder trou.857
Aertspriester:
Dat 's een naer Samsons lijf, indien hy speelen zou:858
Want naer uw voorstel schijnt de kunst hem aengeboren.859
Vorstin:
860
Hy wert 's lants rechter voor zijn twintigh jaer gekoren:860
Want toen de sterckheit noch by zijne wijsheit quam,
Gaf dit hem zulck een' glans.
Vorstin:
Zoo een in dwaelingh valt, uit kracht van vrouwenliefde,864
865
Dat is verschoonbaer, en in princen allermeest.
Aertspriester:
Hoewel ick schuw ben van Hebreen, noch wort mijn geest
Door uwe rede ontvonckt. wy stemmen uw begeeren,867
Naerdien gy met dit spel Godt Dagon wilt vereeren.
Aertspriester:
wy stemmen 't. vaer vry voort.
Kerckmeester, rep u. laet den blinden hier verschijnen.
Bestel het kercktoneel te bouwen. leen gordijnen,872
[p. 210]
Tapijten, speeltuigh en gewaet in Godts kapel,
En al wat dienen kan tot dit godtvruchtigh spel.
Vorstin:
875
Ons zal verlangen hoe dit Samson wil behaegen.875
Men dient hem door belofte, en allerhande laegen876
Een hart te steecken in den boezem, op dat hy877
Gewilliger den hove en ons te wille zy.
Zijn last verlichten dient om hem in slaep te wiegen.
880
Daer komt hy. kon men slechts dien Joodt met hoop bedriegen.
SAMSON. TUCHTKNAEP. VORSTIN.
Samson:
Waerheene leit men my?
Tuchtknaep:
gy staet voor 's lants vorstin.
Samson:
Zegh liever voor mijn grootste en wreetste vyandin.
Tuchtknaep:
Wie overheert is, leer' by tijts het juck verdraegen.883
Samson:
Och, bitter leeren, uitgehongert, blaeu geslagen,
885
Van maelen afgemat, berooft van 't hemelsch licht,
Ontbloot van hulp en troost.
Tuchtknaep:
zoo moet het gaen. zo sticht
Een Joodt geen' korenbrant met opgevange vossen.
Vorstin:
Schep moedt, gevangen vorst. gy kunt u zelf verlossen,
Of uwen zwaeren last verlichten. laet u raên.
890
Men wint genade en gunst met aen de hant te gaen.890
Samson:
Geen mensch, geen vorst kan my mijne oogen wedergeven.
Ick mis mijne oogen, och, dat 's meer dan 't halve leven.
De dagh ging onder eens voor eeuwigh. ick verwacht
Den opgang nimmermeer. het is hier eeuwigh nacht:
895
Noch mogen in der nacht alle andre dieren slaepen,
En rusten: Samson ziet geen rust voor hem geschapen.896
[p. 211]
Vorstin:
Gy ziet zoo deerlijck, dat my zelve uw droefheit deert.897
Samson:
Bezie dit krancke lijf. hoe is mijn vleesch verteert!898
De beenen wanckelen, en waggelen alreede.
900
'k Verandere in een schim. tot noch heeft mijne bede
Den tuchtvooght noit verzacht. hy valt ons even straf,901
Hoewel de kracht bezwijckt. men roept: uw werck moet af.
Het hof hoeft meel. voort voort te molen: voort te molen.
Het hof beschuldight my. de wacht staet my bevolen.904
905
Men rijdt een' ezel zoo den hals af. is 'er dan905
Geen mededoogen? och, de kunst van menschen kan
Een' harden diamant vermurwen, en verzachten:
Al zweet ick bloet voor zweet, geen traenen, geene klaghten
Vermurwen 's vyants hart: dat is en blijft verstockt.
910
Verzaet u 't meel niet, dat ick maele; hacktme, en brockt
Dit mager lichaem, vel en beenders, in uw potten:
Aen 't vleesch is geen belang: het stinckt, en moet verrotten.912
Verrot het in uw mage, en smaeckt het uwen mont,
't Gedye u tot een spijs. tast aen: tast aen: zoo kont
915
Gy roemen overal hoe Samson, doot van slaven,915
En opgegeeten, in uw maege leght begraven,916
Min vreesselijcker dan of tiger, of griffoen917
My opvrat voor een aes. 't is toch om my te doen:918
Om Samson juicht dit feest. gy mooght hem vry beschimpen:
920
Zijn levens spil loopt af: het lijf begint te krimpen:
De geest is 't lijf te groot, en zoeckt een ruimer lucht.
Een snixke, dan niet meer. een zucht, de leste zucht.922
Vorstin:
Bedaer wat, brave helt: bedaer wat. al dit quellen,923
Dit jammeren kan u maer quetsen, en ontstellen.924
925
Wy wenschten, [woudt gy 't van uw vyandin verstaen,925
Zoo heet gy ons,] u noch in uw verdriet te raên,926
Verlossen wy u niet, ten minste uw' last te minderen:
En, och, of gy 't beproefde: een proef kan u niet hinderen.
[p. 212]
Samson:
Is noch mevrou belust, dus schots, op Dagons dagh,
930
Te schimpen met een' slaef, een' dien zy over magh,929-930
Een' armen blinden man, op zijnen hals gevangen,931
En meer dan op den hals. mijn zuchten, mijn verlangen,
Mijn roepen, nacht en dagh, is om een korte doot,
Voor duizent doôn. ô Godt, gy ziet, en kent mijn' noodt.934
Vorstin:
935
Zoo gy 't betrouwen kunt: wy komen u ten beste.935
Samson:
Zoo gy 't geloven kunt, het loopt met my op 't leste.
Vorstin:
Neen, neen, men sterft zoo niet: al is uw staet belast,937
Een al te taeie bant houdt ziel en lichaem vast.938
De draet van 's levens webbe is al te sterck gesponnen.939
940
Men ziet zieltoogenden, en watze al lijden konnen,
Eer 't web wort afgeknipt. schoon 't leven endtlijck stuit,941
Dees vaert'er lichter, die bezwaerelijcker uit.942
Samson:
Wat middel zietge tot verlichting van ons quaele?943
Durf Samson hoopen, heet dat hy niet langer maele.944
945
Betoon datge eenen vorst van slaven onderscheit.
Vorstin:
Daer is mijn hant.
Samson:
ô hant, wat hebtge lang gebeit!
Vorstin:
Gy zult na dezen dagh niet meer den molen trecken.
Samson:
Wat is'er nu, dat my genade kan verwecken,
Verwerven by den vorst?
Vorstin:
dit pleghtigh offerfeest
950
Vereischt wat zonderlings. wy weeten hoe uw geest950
Begaeft is met de kunst van worstelen, en springen,
En schermen. Samson weet van danssen, speelen, zingen,
[p. 213]
Oock van tooneelspel: want de wijsheit van den Nijl
Had Moses opgequeeckt, die zijn Hebreen dien stijl
955
Hiet volgen. kunt gy nu uw hoogheit eens verneêren,953-55
En met een stichtigh spel van zinnen triomfeeren,956
In Dagons kerck, wanneer de vorsten zijn vergaêrt;
Wy zien het juck verlicht, dat uwen hals bezwaert.
Samson:
Kan ick met spel en zang den vryen staet herwinnen,959
960
Wy willen, op die hoop, een heiligh spel beginnen,960
Dat Gaze en al het lant wel eeuwigh heugen zal.
Vorstin:
Gy kunt in Dagons kerck veel duizent in getal
Verheugen op het feest.
Samson:
zoo zy 't gehengen konnen.961-63
Vorstin:
Wy hebben lastigh zelf's aertspriesters hart gewonnen.964
965
Hy heeft het toegestemt. men zocht een, die op 't feest
Moght speelen tegens u, Noëma, rijck van geest,
En wonderlijck begaeft.
Samson:
laet haer de stof verzieren,967
Een spel van zinnen, dat den wulpschen aert leert stieren,968
Zal teffens stichten, en verquicken; en ick rijck,969
970
Met zingen, danssen, en een hemelsche muzijck,
Het speelgerecht, als met een edel sap, begieten,
Dat dit d'aenschouwers na dien dagh niet zal verdrieten.
Hoewel ick luttel danx by Silo kan begaen,973
'k Zoecke uitkomste in mijn ramp. wat reên zou dit ontraên?
Vorstin:
975
Ga rustigh heene. laet u heerlijck innekleeden.975
Alleen getroost u in den ommegangk te treden976
Voor 't heilighdom. dan wacht in onze kerckkapel.
Men zal u nooden, om het stichtelijcke spel
Te speelen naer den eisch, als gy geraên zult vinden.979
Samson:
980
Het rechte middel om my van dees boey t'ontbinden.980
[p. 214]
Vorstin:
Geley den lantsvorst ter kapelle. hou u reedt.981
Verklee hem naer zijn' staet: verander mede uw kleet.982
Hoe snel veranderde de Joodt, zoo ras hy hoorde
Van zijne ontlastinge, en de vryheit hem bekoorde.984
985
Dees heerlijcke ommegang, en kercktriomf, en faem
Van Samsons wieroock, en tooneelspel zal den naem
Der Filistijnsche Goôn tot aen de lucht verheffen,
d'Aenpaelende Hebreen vernederen, en treffen,988
Dat hun gezantschap, hier te Gaze in ons palais,989
990
Met kracht aenhouden zal om rust, en vasten pais.990
REY VAN JODINNEN.
I. Zang:
Wort 's lichaems blintheit onvermogen
En arremoe gerekent, wat
Is 't missen der inwendige oogen
Een grooter armoe: zoo men schat
995
De ziel en 't lichaem naer heur waerde.
Het lichaem is slechts asch, en aerde,
De ziel al geest, en niet dan geest,997
Het lichaem in der tijdt bederflijck;998
De ziel leeft eeuwigh, en onsterflijck.
1000
Zy schoeit op eene hooger leest,1000
En zoeckt den oirsprongk aller vroomen,
Dat 's Godt, van wienze is afgekomen.
I. Tegenzang:
Gevangen Samson, nu aen 't quijnen,
Voelt blint deze armoede in den druck:1004
1005
Noch armer staen de Filistijnen,
In 't midden van hun staetgeluck.1006
Zy missen hun gezicht inwendigh,
Gevoelen niet dat zij t'elendigh1008
Versteecken zijn van 't hooghste goet,1009
1010
Dat 's Godt te kennen, en aenschouwen,
Hem aen te hangen met betrouwen,
Ontvonckt van 's hemels Geest, en gloet.
[p. 215]
Den reênloze is 't gezicht gegeven:1013
De reden leert ons hooger zweven.
II. Zang:
1015
Zoo d'onbesnede Dagonisten
Hun blintheit kenden, zouden zy,
Misleit door 's afgronts loze listen,1017
Den afgodt op zijn jaergety1018
Met offerhande en omgang eeren,
1020
Op d'offermaeltijt bancketteeren,
Verzaecken Godt, der dingen bron,
Waeruit zy lijf en ziel ontfangen?
Nu houdt hen Dagons nacht gevangen:1023
Dat 's meer te missen dan de zon,
1025
Het eenigh en onendigh wezen.
O licht der Godtheit, noit volprezen!
II. Tegenzang:
Geluckiger staen wy Hebreeuwen,
Wien Godt die glanssen openbaert,
Eerst vader Abram voor veele eeuwen,
1030
Daer na aen Moses zich verklaert,
In zijne wetten, en beveelen.
Een eenigh wezen, Godt, te deelen,1032
Is af te gaen van 't eenigh een,1033
Een gruwelijcke afgoderye.
1035
O Godt, bewaer in slavernye
Helt Samson, nu beschimpt, getreên1036
Van Dagons razende offerknaepen.1037
Gy zijt alleen zijn sterckte en wapen.
657hoven: de hooftsteên van vs. 50.
661ernstigh: nadrukkelik.
665't joffrentimmer: de gezamenlike vrouwen.
666kan de vorst dit zoo verstaen: behaagt dit de vorst (vgl. vs. 730, 770, 847).
667watwe op zijn gena vermogen: in hoeverre wij zijn genade vermogen te verwerven.
673overendt: in beroering; geverft: gekleurd, bebloed.
675stoelen: tronen.
676barrenen: branden, woeden.
677verwen: kleuren.
678net geleght: keurig aangebracht (geborduurd of geweven).
679geestigh: vernuftig, kunstrijk.
680bespiegelt: beschouwt; een overeenkomst rekent van: acht overeen te komen met.
681ooghmuzijck: een streling van het oog (gelijk de muziek voor het oor); de bloem van spreuck: uitgelezen spreuken vol levenswijsheid.
682hemelval: verheven dichtertaal.
685sticht een' staet: geeft de overheid wijze lessen; lastervleck: smet van misdaad.
686heiligh noch onheiligh: kerkelike en wereldlike machthebbers.
688dommekracht: de ruwe, domme menigte.
690by de naelt van Memfis: bij het oude Egypte; Zonnestadt: Heliopolis. De eenige overgebleven obelisk (naelt) van de zonnetempel te Heliopolis werd beschouwd als de bron van alle wijsheid; hieruit putte ook Mozes, zie deel 5, blz. 563.
696aexteren: eksters (Brabantse vorm).
697Verbluft: brengt door kritiek tot zwijgen.
698dit's u bewust: dat weet gij.
699stemt met: betuigt instemming met.
700Betrou ons toe: Neem dit, in vertrouwen op ons, aan.
701voorslagh: voorstel.
703toegestelt: ingericht.
704wil: zal.
705afloopen als een draet: vlot verlopen.
706verstaet tot: is ingenomen met.
708geleden: geduld, toegelaten.
710Dagonist: aanbidder van god Dagon; geschil: verschil.
712Geloof: wees overtuigd.
713-14Zinspeling op de strijd van de Katholieke Vondel voor het toneel tegen de gereformeerde predikanten.
720personaedje: rol.
724yver: geloofsijver.
725onthaelen: ontvangen.
729wijs: de wijze om dit doel te bereiken.
730Verstaet: keurt goed.
731gedeelt in aert en zinlijckheden: onderling verschillend van karakter en neigingen.
732een reedlijck dier: een schepsel, met rede begaafd.
733dat redenmatigh is: wat aan de eisen van het gezond verstand beantwoordt.
734maet: maatstaf.
735Dat: wat.
736De wijzen leggen zelf geen gelijke maatstaf aan ten opzichte van wat redelik is.
738natuurlijck: van nature.
739doch ongelijck: maar niet in gelijke mate.
740op éénen voet: naar dezelfde norm.
743Om gelijck te gaen: om de goede verstandhouding te bewaren; stieren: besturen.
745heeft de maghten ingezet: heeft de instelling van machthebbers, van de overheid, noodzakelik gemaakt.
746smede: smeedde.
747de middellijn: het juiste midden.
748Noch: toch.
750iet: iets.
751de leên de ledematen, d.w.z. het lichaam, in tegenstelling met het hart.
752grondeeren: doorgronden.
755ontrust: verontrust.
756bestelt: verschaft; uit en in meeten: meer of minder toebedelen.
758te baet (te verbinden met quam in 753): strekte tot voordeel.
760Het outerboeck en 't zwaert: de geestelike en de wereldlike macht, Kerk en Staat.
762eenstemmigh: harmonies.
764't ons bedancken: daarvoor reden tot dankbaarheid hebben.
766Bevolen: toevertrouwd.
767Van Gaze tot aen Dor: Gaza lag aan de uiterste Zuidkust van Palestina, Dor in het midden der zeekust.
768Bewaert de hantvest: handhaaft het hem geschonken privilege; Godts drempels: de tempels.
769de kerckstoel wort gekent: het recht van de opperpriester wordt erkend.
770verstaen: goedkeuren.
773drang: drom, menigte.
775zich gewaerdighde: dat het hem zou behagen.
778hoeft te: moet; wettigheit en stem: wettelike toestemming.
779leenen: verlenen.
780amptenaer: waardigheidsbekleder.
785zie vs. 767.
788zeeghaftigh bancketteeren: feestmaal om de overwinning te vieren.
791Ten prijs: tot lof.
792wy laeten 't ons gevallen: dan behaagt het ook ons.
793verdienstigh: verdienstelik.
794-95een hoogen draf en toon gezet op stoffen: de gegeven stof op een verheven dichterlike wijze behandeld (vgl. hoogdravend: verheven); met wetenschap te schicken; als ze met dramaties talent gecomponeerd worden.
797de personaedje: de toneelspeler.
800De schouwburgh uitberst: de toeschouwers uitbundig juichen.
803aengedaen met: bevangen door; wijze en wetten: de regels van de kunst.
804inkleên: een kostuum aantrekken.
806biet: biedt aan; hof: paleis.
810ontbreeckt geen snel verstant: heeft een vlug begrip.
811zonder kerckgerucht: zonder de gewijde stilte te verstoren; als: als 't ware.
814gewaet noch speeltuigh spaert: overvloed heeft van gewaden en muziekinstrumenten.
817afgerecht op: geoefend in.
819-20't vermogen wert uitgetogen: beroofd werd van zijn vermogens.
821De godtshut: de tempel; hier: de tempelbezoekers.
822de godtskist: het tabernakel; koorael: dienaar in het koor.
824een spel van zinnen (rederijkersterm): een allegories spel.
830hoe gaet dit toe?: hoe gaat dat in zijn werk?
832smoocken: wierook offeren.
835verbaest: ontsteld; te rugge vaeren: achteruit stromen.
836Silo: de plaats in Palestina, waar Jozua de ark des verbonds oprichtte.
840stichtigh: stichtelik.
842Wat Godtheit heet: alle goden.
845gebrack: ontbrak.
848naugezet: bekrompen, angstvallig, nauwnemend (Ned. Wdb. IX, 1647); als aen een stroo gebonden: zijn gemakkelik over te halen (Ned. Wdb. XVI, 118), nl. om zich tegen dit toneelspel te verzetten.
849zich ontstell': zich ergert, aanstoot neemt.
851kerckstellaedje: kerktoneel.
852personaedje: speler.
854loos: listig; pol: minnaar.
857lichtvaerdige: lichtzinnige; zonder trou: trouweloze.
858lijf: hart, zie Ned. Wdb. VIII, 2244.
859voorstel: voorstelling.
860's lands rechter: als rechter.
863toen min hem griefde: toen de liefde hem kwelde.
864een: iemand.
867stemmen: stemmen in met (vgl. vs. 870).
869poort: stad.
872Bestel: geef last.
875Ons zal verlangen: wij verlangen (te weten); wil: zal.
876laegen: listen.
877Een hart te steecken in den boezem: moed in te spreken.
883overheert: overmeesterd.
890gunst: genegenheid; aen de hant te gaen: zich gewillig te schikken, te onderwerpen.
896voor hem geschapen: hem toebedeeld.
897ziet zoo deerlijck: ziet er zo deerniswekkend uit.
898krancke: zwakke.
901verzacht: vermurwd; valt straf: is gestreng.
904staet bevolen: is toevertrouwd.
905rijdt den hals af: put zijn krachten uit, ten dode toe (hals: leven).
912Aan het vlees is niets gelegen; dat moet toch verrotten.
915van slaven: door het slavenwerk.
916leght: ligt.
917Min vreesselijcker: de bedoeling is: minder vreselik.
918aes: voedsel.
922snixke: de doodsnik.
923brave: dappere.; quellen: tobben (Ned. Wdb. VIII, 756).
924ontstellen: van streek brengen.
925verstaen: vernemen.
926Zoo heet gy ons: met die naam (nl. vijandin) noemt gij ons.
929-930dus schots te schimpen: zo schamper te spotten; over magh: de baas is.
931op zijnen hals gevangen: met beschikking over zijn leven gevangen gezet.
934voor: in plaats van.
935't betrouwen: er op vertrouwen; komen u ten beste: handelen om uw bestwil.
937uw staet belast: uw toestand drukkend, bezwarend.
938taeie: stevige; vast: verbonden.
939webbe: weefsel.
941afgeknipt: losgeknipt (nl. van de weefstoel).
stuit: tot een einde komt.
stuit: tot een einde komt.
942De een scheidt gemakkeliker, de ander met meer moeite van het leven.
943quaele: ellende.
944Durf: mag; heet: beveel dan.
950wat zonderlings: iets biezonders.
953-55zie vs. 690; stijl: trant; hiet: beval.