[p. 232]
Het vyfde bedryf.
REY. BODE.
Rey:
1480
Genade, ô Godt, genade. ô help ons. help ons heden.
Vertroost ons in dien noodt. wy schreien van beneden
Naer uwen hoogen troon. wat 's dit een overval!1482
Waer zijn, waer staenwe? dit afgrijsselijck geschal
Verdooft onze ooren. al dit stof verblint onze oogen.
1485
Wy sticken. wy vergaen van stof. het puin gevlogen,
Gestoven door de stadt, vervult de ruime lucht.
De stadt is vol geschreis, vol jammers. het gerucht,
Het huilen, het gekerm verspreit zich door de straeten.
De stadt zit overstulpt van droefheit, zit verlaeten.1489
1490
Elck zoeckt zijn dooden, en noch weet men niet hoe 't leit.1490
Wy durven, en 't is best, niet uitzien naer bescheit.1491
Wy duicken stil een wijl in deze kerckhofhaegen.1492
Hier komt'er een, verbaest, verbijstert, en verslagen.1493
Laet ons verneemen hoe het staet, hoe 't is vergaen.
1495
Ay hoveling, belieft het u, ay blijf wat staen.
Verhael ons toch hoe 't leght geschapen, en geschoren,1496
Bode:
Hebreeusche joffers, och, heel Gaze is nu verloren,
Al 't Filistijnsche lant in zijnen hooghsten noodt.
Rey:
Hoe ging 't met Samson, is hy levendigh of doot?1499
Bode:
1500
Al doot, en koudt. och, waer hy tijdigh doot gesmeten,1500
In stê van bundeling, gebonden aen een keten,
Mishandelt, omgevoert, verbittert, en verstockt.1502
Nu heeft hy in zijn wraeck zich zelven ingebrockt.1503
Rey:
Zoo missen wy Hebreen voor eeuwigh onzen rechter,
1505
En lantbeschermer. och, dit's jammerlijck. maer echter
Verhael ons, stuck voor stuck, al wat gy hoorde en zaeght.
[p. 233]
Bode:
Ick zagh een wraeck, daer al de weerelt van gewaeght.1507
De koorwaerzeggerin wist dit zoo klaer te spellen,1508
Als zaghze Dagons kerck bouvalligh overhellen.1509
1510
Dat komt van speelen en tooneelspel in Godts kerck,
Ontwijt om eenen Jode, alleen al 't lant te sterck.
Wy zagen Samson eerst den ommegangk geleien,
Voor Dagons heilighdom ten toon treên op schalmeien,1513
Op snaer, en zegezang, en vrolijck feestgeluit.
1515
Hy stont den schimp en smaet des volx geduldigh uit,1515
En mack, gelijck een lam, en hiel zich ingetrocken,1516
Maer kaeude midlerwijl de heimelijcke wrocken.1517
Zoo raeckte d'ommegangk van Dagon aen zijn endt.
Het offermael begon, gelijck men is gewent,
1520
Doch heerlijcker dan oit, uit blyschap dat de landen1520
Den grootsten vyant, nu gevangen in hun handen,
Vast ringeloorden, in zijn blintheit en verdriet.1522
Men gaf hem honighraet te proeven, ofze niet
Zoo lecker was, gelijck de honig, en de raten
1525
Der byen, die in 't aes van zijnen leeusromp zaten,1524-25
Van hem voorheen verscheurt, toen, in zijn volle kracht,1526
Hy noit om 't kerckbancket van Gaza had gedacht.1527
Men noode hem, hy zou zich toeven, en verzaden.1528
Men vraeghde of hier nu niet een raetsel viel te raeden,
1530
Dat dubbelzinnigh was: wie hem de sterckste scheen:1530
Of nu een leger volx niet stercker was dan een.1531
De priesters kroonden hem het hooft met eicke kranssen,
En nooden hunnen gast, en porden hem te danssen1533
Voor Dagons hoogh altaer. hy zweegh, als doof, en stom.
1535
Terwijl ging op 't bancket de berckemeier om,1535
Op Samsons rechterschap. men dronck met groote toogen.
Zy wenschten hem geluck, en twee paer andere oogen.
Dat schimpen nam geen endt. ten leste quam een vrou1538
Noëma voor den dagh, die 't mael besluiten zou
1540
Met geen onstichtigh spel, een zedigh spel van zinnen.1540
[p. 234]
Zy klommen ten tooneele, en zouden werck beginnen.
Hy speelde eerst op een harp, zong vrolijck onder 't spel.
De toon ging middelbaer, dan langkzaem, dan weêr snel.1543
De kerckgenootschap juicht. zy lachen datze schateren.1544
1545
De kerckgalm baeut hen na. men hoort de galmen klateren,1545
Die groeien by den wijn. de groote kelck ging om,1546
Op d'eer van Dagon, en het gansche Godendom.
Men zou, tot slot van 't feest, ten speele zich bereiden.
De blinde Samson zeght: ay tuchtknaep, wilme leiden
1550
Daer dit tooneel aen bey de hooftpylaeren leunt,1550
En 't schrickelijck gevaert van al de kerck op steunt,1551
Op datwe, moê van spel en dans, wat rusten mogen,
En dan met volle kracht aenheffen voor elx oogen.
Verpoozen sterckt den geest met eenen nieuwen lust.
1555
Hy, van zijn opzet en wraeckgierigheit bewust,1555
Die afgeterght in 't licht zou komen uitgeborsten,1556
Ten ondergangk van al de Filistijnsche vorsten,
Betast van wederzy de hooftpylaeren vast,1558
Die Dagons kerckgebou, van duizenden vermast,1559
1560
En zulck een werckstuck van de reuzen onderschraegen:
Terwijl d'aenschouwers door het dack van boven zagen,1561
Behalve duizenden om galeryen heen,
Dry hoogh gebouwt, en een ontelbaerheit beneên1563
In 't koor, en in den buick der kercke, en ommegangen,1564
1565
Die opgespannen al naer Samsons spel verlangen.1565
Het schijnt hy roock het hoe Noëma, luttel trou,1566
Hem door het wieroockvat in 't spel verschalcken wou,
Wanneerze, hant aen hant, den blinden om zou draeien,
En hy den wieroockgeur met haer den Godt toezwaeien,
1570
Ten schimp van Arons dienst, waerop de maght van 't lant1570
De feest besluiten door het klappen in de hant:1571
Maer anders ging het, en dat blyspel voor de grooten
Wert met hun treurspel al t'afgrijsselijck besloten.
[p. 235]
Rey:
Wy schricken voor het endt des treurspels, nu 't genaeckt.
Bode:
1575
Hy staet in 't midden der pylaeren, brant en blaeckt
Van eenen hoogen geest, een godtheit, een vermogen,
Een grooter sterckte dan hem korts was uitgetogen.1577
De blinde vorst vertreckt zijn winckbraeu, knarssetant,
Schijnt zelf een fiere leeu, die eene wijl aen bant,
1580
En ongenezen van zijn korts ontfange wonden,
Het hooft schudt, los ruckt wat hem terghde, en hiel gebonden,
En zoo vervaerlijck brult, dat al wat daer omtrent
Zich houdt zijn dootverf zet, en 't haer zet overendt.1583
Het haer om Samsons hooft scheen haestigh aen te wassen.
1585
Hy hief zijn hooft heel trots om hoogh naer 's hemels assen,1585
En riep: mijn Godt, mijn Godt, vaer neder: ruck beneên.1586
Nu hanthaef uwen naem. hereisch den Filisteen1587
Onze oogen. nu is 't tijt uw kracht in ons te baeren.1588
Zoo ruckt hy kruisgewys de beide hooftpylaeren1589
1590
Met bey zijne armen datze buigen overeen.1590
Hy roept: mijn ziel, nu sterf met al de Filisteen.
Zoo ras houvasten, balck, en dack, en galeryen1592
Hun steunsel wort ontruckt, ontzet van alle zyen,1593
Verkiezen zwaerte en last van menschen en gesticht
1595
Het middelpunt om laegh. de zon schijnt met haer licht1594-95
Te rug te vaeren. dat geschrey van doode volcken1596
En hallef levenden vaert op in dicke wolcken1597
Van stof, en assche, en puin. de gront der aerde loeit,
En davert van dien smack. 't gerucht slaet voort, en groeit1599
1600
Door dal en duinen aen. gansch Gaze raeckt aen 't hollen.1600
De reuzen in 't geberght zien uit, en wat gezwollen1601
Van hovaerdye op dees triomffeest roemt en stoft
Ontzinckt de moedt, zoo laegh als Dagon nederploft,
Begraven onder puin met beckeneel en schedel.1604
1605
Een zelve graf bestulpt hier edel, en onedel.1605
[p. 236]
De staet des Filistijns, die 't hooft ten hemel stack,
Kreegh nu door Samsons val zoo schrickelijck een' krack,
En nederlaegh, als noit voorheene in al zijn leven.
Het is'er teffens al met eenen slagh gebleven.1609
1610
De wreecker, afgemat van 't jammer, dat hy leê,1610
Nam al de vyanden op zijne tanden meê.1611
Rey:
Gy zijt geluckigh, die ontglipt dit mooght vertellen.1612
Bode:
Ick hing aen een' pylaer, alreede aen 't overhellen,
En zagh van boven al dit deerlijck schouspel aen,
1615
Bescheidelijcker toen het stuiven was vergaen;1615
Geplet, en half geplet, en hals en been gebroken,
Het bloet en puin gemengt, de bleecke geesten spoocken1617
En waeren om den romp, of doot, of hallef doot.
Dees rept den arm noch, die vertreckt zijn been in noodt:1619
1620
Een ander zieltooght vast: een ander onder 't kermen1620
Komt onder uit het puin opdondren. schenckels, darmen,1621
En hooft, en ingewant, een misselijck beslagh,1622
Door een gemengt, en vleesch, en been, en brein den dagh1623
Bezwalcken met een lucht, die haest een pest zal baeren.1624
1625
Het volck, van overal toeschietende op dees maeren,
Geraeckt in oorlogh, elck om zijn verwant, en bloet.1626
Het bloedigh puin wort om en wederom gewroet.
De doôn begruist, gekneust, zijn naulijx t'onderscheien.1628
Dat handenwringen, dat gekerm, dat deerlijck schreien1629
1630
Is onverdraeghelijck. zy kennenze aen 't gewaet,1630
Zoo 't aenzicht is geschent, of heel, of half. men slaet
Lidtekens gade, of let op ieders kunne, of jaeren.1631-32
Rey:
En weet noch zaeghtge niet hoe Samson is gevaeren?
Bode:
Het schijnt een zwaere steen heeft hem het hart geplet,
[p. 237]
1635
En van verdriet verlost. men heeft het lijck gezet
In eene rosbaer, uit ontzagh voor uw Hebreeuwen:
Want om een' dooden leeu zoo menigh duizent leeuwen
Te tergen vint de stadt, in rouw, nu ongeraên.
Men weet de vorst had u zijne uitvaert toegestaen.
1640
Men zal de rosbaer nu hier brengen, zonder beiden.1640
Gy mooght, belieft het u, het doode lijck geleiden1641
Ter hofpoort achter uit, om zoo d'onstelde straet1642
Te mijden, en 't gerucht des volx, verkropt van haet.1643
BLOETVRIENDEN. REY. FADAËL.
Bloetvrienden:
Wy wensten noch voor 't lest den dooden helt t'aenschouwen:
1645
Maer zienwe ginder niet een schaer Hebreeusche vrouwen?
Rey:
Ter goeder uure komt gy hier met ons by een,1646
Om d'uitvaert van uw bloet met uwen rou te kleên.1647
Daer komt de rosbaer. zetze een wijl op 't kerckhof neder,
By deze haege. och, och, hoe keert de lantvooght weder,
1650
Heel anders dan hy korts te velde ging om roof1650
Te haelen voor de vuist op 't Heidensch ongeloof!1651
Wy trocken herwaert aen, of wy hem spreecken moghten,1652
En hoerende hoe vroom hy zich had vry gevochten,1653
Door zulck een schoone wraeck, zoo komen wy in stê
1655
Ter uitvaert van zijn lijck. nu laet ons eene bê
Uitstorten, op dat Godt het lijck en ons bewaere,
Terwijl al 't volck zich geeft naer Gaze op deze maere.1657
Fadaël:
Gy zoons en dochters van aertsvader Abraham,1658
Verschrickt niet: 't is om u dat ick van boven quam.
1660
Gy ziet hier Fadaël, gedaelt uit 's hemels poorte.
'k Heb Samsons ouderen gespelt van zijn geboorte,1661
En hoe d'onvruchtbre noch zou baeren eenen zoon,
Van moeders lichaem af verlooft aen 's hemels kroon,1663
Hoe nimmer scheermes zou zijn hooft en haer ontwijden,
1665
Geen wijn zijn tong; hy sterck al 't stamhuis trou bevrijden
[p. 238]
Voor 't Filistijnsch gewelt. nu heeft de helt Godts wraeck
Stantvastigh uitgevoert, uit yver voor Godts zaeck.
Zijn doodt bedroeve u niet. de geest, bevrijt van kommer
En 's lichaems blintheit, waert gerust in koele en zoete lommer1669
1670
By d'oude helden, hem grootdaedigh voorgetreên.1670
Na twalefhondert jaer, door alle starren heen
Om hoogh gevoert, zal hy zijn faem hier op den wagen1672
Gezeten, onder al Godts Heiligen zien draegen,
Omvoeren in triomf, wanneer men klaer verstaet1674
1675
Hoe 't voorbeelt van zijn doot en leven doorgaens slaet
Op een' verlosser, van Godts Geest, als hy gedreven,1675-76
Die stervende den Doot den dootsteeck noch zal geven,1677
En door een zachter wet elx hart van wraecke ontlast,
Een wet van liefde, daer de hooghste kroon op past.
1680
Gy zult by 's vaders lijck zijn grafstê heerlijck bouwen,1680
En op den zerck des zoons dit grafschrift laeten houwen:
Hier rust helt Samson, die Godts volck beschutten kon.
Wat helt? die stervende den Filistijn verwon.
Staet op, en volght mijn spoor terstont met deze bare.
1685
Ick decke u met een wolck, dat niemant u bezwaere.1685
De muilen aen de poort staen reede, en by der hant.
Voort voort. 't is tijt dat gy hen in de lijckbaer spant.
Rey:
Och gave Godt dat een verlosser moght verschijnen,
Die grooter vyanden dan alle Filistijnen
1690
Verdelghde door de maght en nadruck van zijn doot.1690
Wy brengen op dien wensch dit lijck in 's vaders schoot.
1482overval: plotseling overvallende ramp (Ned. Wdb. XI, 2154).
1489overstulpt van: overmeesterd door.
1490hoe 't leit: hoe het gesteld is.
1491en 't is best: en dat is maar het beste ook; bescheit: nadere berichten, inlichtingen.
1492duicken: verbergen ons.
1493verbaest: ontsteld.
1496geschoren: synoniem van geschapen: hoe het gesteld is (leght: ligt, is).
1499levendigh: levend.
1500gesmeten: geslagen.
1502omgevoert: rondgevoerd.
1503zich zelven ingebrockt: zich opgeofferd, zijn leven er bij ingeschoten (Ned. Wdb. VI, 1534).
1507gewaeght: dreunt (of, in dit verband: zal spreken?).
1508klaer te spellen: duidelik te voorspellen.
1509bouvalligh: op het punt van in te storten.
1513op: met begeleiding van.
1515stont uit: doorstond.
1516hiel zich ingetrocken: bedwong zich zelf.
1517Maar hij koesterde heimelik zijn wrok en zon op wraak.
1520heerlijcker: luisterrijker.
1522Vast ringeloorden: voortdurend kwellend in bedwang hielden.
1524-25Dit slaat op het bekende raadsel; aes: dode lichaam.
1526Van: door.
1527had gedacht om: een vermoeden had gehad op.
1528zich toeven: zich te goed doen (Mnl. Wdb. VIII, 500).
1530dubbelzinnigh: voor tweeërlei antwoord vatbaar.
1531een leger volx: een volksmassa.
1533porden: spoorden aan; hier: dwongen.
1535berckemeier: beker (oorspr. van berkenhout).
1538een: een zekere.
1540geen onstichtigh: een zeer leerzaam; zedigh: met zedelike strekking; spel van zinnen: allegories spel (rederijkersterm).
1543ging middelbaer: dit slaat op de toonhoogte: was niet te hoog en niet te laag (Ned. Wdb. IX, 672).
1544De kerckgenootschap: het gezelschap in de tempel.
1545De kerckgalm: de weerkaatsing tegen de tempel-wanden.
1546groeien by: luider worden door; om: rond.
1550Daer: waar; leunt aen: gebouwd is tegen.
1551En (waar); schrickelijck: ontzettend groot, indrukwekkend.
1555bewust van: innerlik verzekerd van.
1556afgeterght: door aanhoudend tergen tot het uiterste gedreven (Ned. Wdb. I, 1644); in 't licht zou komen uitgeborsten: plotseling aan het licht zou komen.
1558vast: voortdurend.
1559vermast van: geheel gevuld met.
1561door het dack: Vondel stelt zich waarschijnlik een koepelvormig gebouw voor, van boven open, en rondom van een drietal galerijen (ommegangen) voorzien.
1563een ontelbaerheit: een ontelbare menigte.
1564buick: romp.
1565opgespannen: in uiterste spanning (Ned. Wdb. XI, 1226).
1566luttel trou: bedrieglik.
1570Arons dienst: de Joodse godsdienst; de maght van 't lant: de machtigsten, aanzienliksten.
1571De feest: in Zuid-Ned. taal vrouwelik.
1577korts: kort te voren (vgl. 1580); uitgetogen: onttrokken, ontnomen.
1583zich houdt: zich ophoudt, zich bevindt; zijn dootverf zet: dadelik verbleekt.
1585's hemels assen: het hemelgewelf (oorspr. de as waar het gewelf om draait).
1586vaer: kom; ruck beneên: kom snel omlaag.
1587hereisch: vraag terug van.
1588baeren: tonen.
1589kruisgewys: met wijd uitgespreide armen. Mogelik zinspeling op Christus, van wie Samson de prototype is (vgl. vs. 1675 vlg.).
1590overeen: over elkaar, naar elkaar toe.
1592houvasten: ijzeren bouten of krammen (Ned. Wdb. VI, 1192).
1593ontzet: uit hun verband gerukt.
1594-95Verkiezen het middelpunt: storten naar het midden; zwaerte en last van menschen en gesticht: de zware massa mensen en tempelmuren.
1596Terug te vaeren: achteruit te gaan (van schrik).
1597vaert op: stijgt op.
1599't gerucht slaet voort: het geraas verbreidt zich snel.
1600raeckt aen 't hollen: komt in beroering.
1601wat: ieder die.
1604beckeneel: synoniem van schedel.
1605Een zelve: een zelfde; bestulpt: bedekt.
1609teffens al: alles tegelijk.
1610jammer: ellende.
1611op zijne tanden: beeld van een wild dier dat zijn prooi verscheurt.
1612ontglipt: ontkomen aan de ramp; mooght: kunt.
1615Bescheidelijcker: duideliker te onderscheiden.
1617de bleecke geesten: de zielen, reeds uit het lichaam geweken en op het punt van te scheiden.
1619rept: beweegt; in noodt: in stervensnood.
1620vast: nog.
1621opdondren: plotseling opdagen.
1622een misselijck beslagh: een zonderling vochtig mengsel (Ned. Wdb. II, 2027).
1623den dagh: de lichte atmosfeer.
1624Bezwalcken: verontreinigen (oorspr. door rook of nevel verduisteren, bezoedelen, Ned. Wdb. II, 2509); haest: weldra; baeren: voortbrengen, veroorzaken.
1626bloet: bloedverwant.
1628begruist: bevuild.
1629deerlijck: deerniswekkend.
1630kennen: herkennen.
1631-32slaet gade: geeft acht, zoekt naar; kunne: sekse.
1640zonder beiden: onverwijld.
1641lijck: lichaam.
1642onstelde: in beroering geraakte.
1643't gerucht des volx: het luidruchtig geworden, oproerige volk; verkropt van haet: overvol van haat, wraakzuchtig.
1646Ter goeder uure: op het juiste ogenblik.
1647met uwen rou te kleên: met uw rouwbetoon te omgeven, te eren.
1650korts: kort geleden; roof: buit.
1651voor de vuist: openlik optredend (vgl. Gijsbreght, vs. 101; deel 3, blz. 533).
1652of: in de hoop dat.
1653vroom: dapper.
1657zich geeft: zich begeeft.
1658Fadaël is Samson's beschermengel.
1661gespelt van; de voorspelling gedaan van.
1663verlooft aen: door een gelofte verbonden, gewijd aan.
1669waert gerust: gaat rond, vertoeft in vrede; zoete: liefelike.
1670grootdaedigh: dapper.
1672wagen: de triomfwagen (vgl. vs. 1674).
1674klaer verstaet: duidelik begrijpt.
1675-76doorgaens slaet op: doorloopend, in alle opzichten wijst op, een voorbereiding is van; van: door.
1677die door zijn sterven de dood zal overwinnen.
1680heerlijck: luisterrijk.
1685bezwaere: lastig valle.
1690nadruck: gewichtige betekenis.
