[p. 407]
Bespiegelingen Van Godt.
Het eerste boeck.*
Wat is gewenschter dan in ons bespiegelingen*
Het eeuwig schijnend licht, den oirsprong aller dingen,
t'Ontmoeten, en van vore in 't aengezicht te zien,
Om andren, of door tong of tekens, te bediên4
5
Den glans, die ons verschijnt; zoo menschentong of teken1-5
Dit wonderlijck gezicht en wonder uit kan spreecken,
Of in zijn volle kracht afbeelden voor het oogh!
Maer dit's vermeetenheit: de Godtheit zit te hoogh:8
Wy drijven veel te laegh, op losse en wasse pennen,9
10
Te kranck in zulck een' gloet. om Godt volmaeckt te kennen,10
Wat meer wort dan een worm, een sterflijck mensch vereischt.
Een gloeiend Serafijn, een groote aertsengel deist12
Wel drymael in zijn vlught, wanneer hy d'opperdaecken,13
Den troon van 't aertspalais der Godtheit zal genaecken
15
Met ootmoedt en ontzagh. de Cherubijn bedeckt15
[p. 408]
Met vleuglen zijn gezicht, om zuiver, onbevleckt,
En waerdigh voor den stoel der Godtheit zich te buigen,
Daer duizentduizenden al juichende getuigen18
Wat eer en majesteit, van eeu noch kreits bepaelt,19
20
Uit Godts volkomenheên door 's hemels kreitsen straelt.
Verwaentheit heeft voorheen zelf Lucifer begraven,
Met al zijne engelen, in helsche duisternis,
Van waer in eeuwigheit geen wederkeeren is.
25
Geen' stervenden tot noch de hantvest wert gegeven25
Van simpel eenwerf Godt t'aenschouwen, en te leven.26
Men moet van achter dan hem nazien, waer hy treet,27
Gebeurt ons dees gena. wie ramp wil schuwen, meet'28
Zijn onvermogen af, eer hy besta te waegen.
30
Hoe menigh plofte in 't zant door reuckeloos behaegen!30
De Godtheit lijdt geen schimp van eenigh trots bestaen.31
Men spreecke ootmoedigh, of men zwijge, en bid haer aen.
Zoo staet ons eerst met reên te stercken en beweeren34
35
Dat Godt in wezen is, dees naem geen' droom beduit,35
Of wezenloozen vont, gemaelt door spraeckgeluit,36
Maer een zelfstandigheit, een wezen wort berekent,37
Gelijck men met den naem van boom een' boom betekent.38
Men moet dan weeten wat de naem van Godt ons melt
40
In onze spraecke, en by een ieder volck gestelt40
Niet ydel, maer wel scherp met oordeel uitgelezen,41
Om uit te beelden of de wercking van dit wezen,
Of iet dat zijn natuur, en eigenschap verklaert.42-43
[p. 409]
Dees spruit in Duitsch uit goet, en melt den goeden aert,44
45
Den oirsprong van al 't goet, te vloeien uit dien rijcken;45
Een naem zoo schoon, dat wy geene andre tongen wijcken,46
In zijn betekening, naerdien hy 't hart verweckt,47
En met dien klanck alleen de zielen naer zich treckt,
Gelijck quickzilver wort van 't gout naer 't gout getogen,49
50
Het edelste metael, in deught, en in vermogen,50
Gewight, en duur, en kracht, en glans, en majesteit,51
En d'afdruck van Godts waerde, en eere, en heerlijckheit.52
Als andre volcken, in vier letteren te vatten,54
55
En Godt te noemen 't geen noit teken noch geluit
Voluit heeft afgebeelt. de zuigling zuight dit uit
De melleckbron, de borst van zijn getrouwe moeder.
Dit scherpen voester, en de vader, vooght, en hoeder
Den jongen kindren in, en leeren vroegh het jong
60
Dien gallem, uit de wiegh, nabaeuwen met zijn tong.
Dus erft het kint een tael door omgang en hanteering,
Met 's moeders taele en spraeck de vaderlijcke leering,62
[p. 410]
Die lastigh wort verleert. zit waerheit aen het stuur
65
Van huis en huisgezin, zoo vaert het kint geluckigh.
Zit logentael te roer, hoe jammerlijck en druckigh66
Vernielt dees schipbreuck dan al d'afkomst van dien stam!67
Een ommezichtigh brein mistrout hierom de mam,68
En overlevering van moeder, vooght, en vader,
70
Om erfbedrogh te vliên, en wenscht uit angst zich nader70
Met reden te beraên, te toetsen, scherp en stil,71
Wat Godt en godtsdienst raeckt, eer 't oordeel stemmen wil,72
Om door aenzienlijckheit van baerden, penne, en schoolen,
75
Die dommer dan het vee, gedreven naer het nest,
Den drijver volght, die zich op 't smeer der kudde mest.76
Een ommeziende geest eischt reden, die de dieren
Van menschen onderscheit, en past op niemants tieren,78
Noch bolpees, nochte vloeck. in reden zoeckt hy licht.79
80
Waer deze straelt en blijckt, ontzeght hy niet zijn' plicht80
Te vollegen van zelf, vrywilligh, onbedwongen.81
Hy kent den doolhof wel der weerelt, en haer tongen,82
De weiflaers, die den buick aenbidden, als hunn' Godt;83
Hoe weereltschen slechts zien op eer, en aertsch genot;84
Vernist door een gespan van logentaele, en boosheit;86
Hoe elck, op voordeel uit, de sne der zinnen scherpt,87
[p. 411]
En lant by lant, en stadt by stadt een' Godt opwerpt,88
In ongelijcken vorm van harssenen gegoten,89
90
En op 't altaer gevoert door hunne altaergenooten.90
Zoo gy de scholen eischt' bewijs van haeren gront,
Zy schreeuwen te gelijck, uit eenen zelven mont:
Men redenkavle niet met zinnen, die, aen 't vloten,
Den grontslagh van ons brein, en waerheit ommestooten.90-94
95
Dus stampt de meester hem ter schoole uit met gewelt,95
Eer hy zijn' grontslagh heeft door reden vast gestelt.96
Men loof dan echter een', die leerzaem en voorzichtigh,*
Niet reuckeloos een munt van leering, zoo gewightigh,98
Naerdien hier eeuwigheit van heil, of vloeck aen hangt,
100
In scheemring, zonder toets, gewight, en licht, ontfangt.100
De logen schijnschoon grenst in schijn te dicht aen waerheit.
Dees heilstof eischt bewijs, en zekerheit, en klaerheit,102
Ten minste naer heur' aert: want anders zoo men hier103
Iet reuckeloos bestemt, zoo wort de mensch een dier,104
105
Een onvernuftigh dier, van reêngebruick versteecken,
En alle reedlijckheit, niet ongerijmt, geleken.104-106
Wie dit bestemmen eischt, al wort zijn toeloop sterck,107
Hy sluit de menscheit uit, de dierscheit in zijn kerck.108
Ick wensche dan hierom met mijne penne en inten109
110
In 't bladt van 't leerzaem hart der doolenden te printen110
Een heilzaem schrift, waerin de twijflaer Godt magh zien,
Op dat hy Godt bekenne, en vreeze, en eere, en dien':112
Want als de Godtheit is bespiegelt en gevonden,
Dan staet de godtsdienst vast op onbeweegbre gronden,
115
Die nu, door snoot misbruick schandael en lastersmet,
[p. 412]
Den yver bluscht, en 't volck op eenen drysprong zet.115-16
Is 't noodigh eerst in 't hart des doolenden te drucken,
Dat hy nootwendigh hier het allerhooghste goet,
120
Den ongeschapen Al, de Godtheit kennen moet,119-20
Ten minste naer zijn maght, en uiterste vermogen:
Want zonder kennis wort geen onderdaen bewogen
Te dienen zijnen heer, maer krachtigh, zoo hy wort
Door kennis van zijn waerde en grootheit aengeport;
125
Noch meer om hem met hart en zinnen aen te hangen,122-25
Van wien hy lijf, en ziel, en wezen heeft ontfangen,126
En grooter goet verwacht van zijn weldaedigheit,
Die voor den mensch het hof der weerelt toebereit.128
130
Door 'tlicht der schepselen, en aendacht, en gewennis.130
Geen wijze kan volmaeckt uitbeelden wat Godt is,
By wien ons middagen niet zijn dan duisternis.132
d'Onzichtbaerheit van Godt gaet schuil voor 's menschen zinnen.
De Godtheit kent zich zelve alleen geheel van binnen.
135
Geen evenredenheit is tusschen mensch, en Godt.135
Oneindigheit wort eer door 't eng begrijp bespot,136
Dan in ons harssenvat geschept, en opgegreepen.137
Geen letterkunstenaer, hoe taelrijck, hoe beslepen,138
Vint merck of woort, dat Godts volkomenheit verbeelt,139
140
En niet in ste van eer hem zijne glori steelt:140
De mooghlijckheit van Godt en zijnen aert te kennen,
Door 't licht van vrou natuure en reden, voor zoo veel
Godt door zijn eigenschap en wercken zich ten deel144
145
Te kennen geeft, oock zulx, dat willens ziende blinden145
Geen onschult voor hun schult en blintheit kunnen vinden;146
Gelijck Diagoras, Leucippes, Epikuur,
[p. 413]
Lukrees, en Demokrijt, die reden en natuur147-48
Verlieten, onder schijn van d'ooren haer te leenen,
150
En toe te treên op 't licht, dat ieder is verscheenen.150
Wie midden op den dagh genoeghte in 't duister raept,151
En in een nachtspelonck de klaere zon verslaept,
Beklaegh' zich niet, wanneer het licht, aen 't onderduicken,
Beschimpt die zulck een' glans verzuimen te gebruicken.
Geen wijzen hoort, van schrift en reêngebruick vervremt,156
Ontzegt te stemmen dat een Godtheit is in wezen,
Of is'er een, datze ons verplicht om haer te vreezen.155-58
Zijn onschult is, dewijl het oogh geen Godtheit ziet.159
160
Hy sluit dan: al wat is dat wort gezien: wat niet160
Gezien wort van den mensch, heeft wezen noch vermogen,
Is ydelheit en droom. zy steunen dan op logen,160-62
Die bouwen op een niet, den noit gezienen Godt.
165
En wederspreeckt zich zelf. natuur heeft met vijf zinnen
Den mensch te rijck begaeft, waer door 't verstant van binnen166
Aen licht geraeckt van al wat voorvalt nu en dan;
Dies is'er meer dan elck door d'oogen vatten kan.
Het oogh brengt tijding van gestalte, werck, en kleuren.
170
De neus ontfangt den stanck, of rieckt gezonde geuren.
De tong velt vonnis van den smaeck, in spijze, en dranck.
Een ieder lit gevoelt. het oor verneemt den klanck.
Wat nimmer hoorbaer is verneemt men met geene ooren;
[p. 414]
't Onsmaeckbre met geen tong. 't onvoelbre en ongeboren174
175
Gevoelt men met geen lidt. geen neus 't onrieckbaere oit
Kon riecken, en het oogh vernam 't onzichtbre noit:
Want elck der zinnen heeft zijn omgeschreve percken,177
En grontpunt, buiten 't welck die rust, en niet kan wercken.178
Hy raest dan bijster, die d'onzichtbaerheit het licht
180
Der oogen onderworpt, en 't menschelijck gezicht;
En buiten 't grontpunt van 't gezicht niet Godt kan vinden.
Voor gebuurinne van het vierige element,184
185
En by wiens gunst hier al wat leeft moet adem haelen,185
Of sterven, zoo zy koom' van heuren aert te dwaelen,186
En aentrecke een vergift, en damp, die 't bloet besmet,
De geesten stickt, en 't hart, des levens bron, belet188
Alle overige leên het leven me te deelen,
190
En hitte, en vlammen, die door aêr, en zenuw speelen.190
Beneem de long de lucht, gy bluscht den geest in 't lijf.191
Indien een veltkortou met kracht een koegel drijf192
Door d'ope lucht op poort, of dack, of steene muuren,
Gy hoort twee lichaemen elckandre op 't krachtighst schuuren.194
195
De snelle koegel huilt door 't scheuren van de lucht;
De lucht, vol donders en vol blixems, dat gerucht
Wat is het anders dan dat lucht en wolcken bersten,
Door strijt van hitte en kou, die op elckandre persten?198
En dees salpeterlucht, in 't zwangere metael,199
200
Tot berstens toe gepropt; hoe braecktze loot en stael
Op haere vyanden, in 't stormen, of in 't enteren!201
Hoe slooptze slot, en vloot aen splinters, gruis, en slenteren!202
[p. 415]
Indien de roode haen ontsteeckt een helsche mijn,203
Hoe loeit de buick der aerde! hoe krimpt de lucht van pijn,
205
Eer zy een' puinhoop baert van menschevleesch, en wallen!
Hoe dreunt en davert d'aerde, eer zy komt in te vallen,
Wanneer de dwarreling der winden tegens een
In haeren boezem woelt, om ademtoght, en geen208
Verlichting voelt, voor dat de zwangere aen 't verlossen209
210
Een' baiert baert, en stadt, en bergh, en rots, en bossen,210
En vliet, en velt verwoest, en slingert overhoop,
Dat heele mijlen volcks het zetten op den loop!212
Oock kan dit groot begrijp geen ydelheit gedoogen:213
Dit blijckt: want als de lucht wort uit een pijp gezogen,
215
Dan vat de pijp de tong. geen wijnkruick zinckt te gront,215
Indien de wijnkruick plompt op 't water met den mont.
Al dompelt men de kruick, zy zal het water stuiten217
Op 't element der lucht. de spuit zal water spuiten,
En zwelgen, als van dorst, en blaeuwe waterzucht,219
220
Door d'uitgedreve lucht, en ingezoge lucht.
De wijnverlaeter kan de wijnen dus verlaeten,221
Uit volle tonnen in een ledigh vat vervaten,222
En blaezen Rijnschen wijn, of't Fransche druivenat
Met zijnen blaesbalgh uit het volle in 't ledigh vat.224
225
De wijnpomp drinckt den wijn, die puick is, of geringer,
En niet ontvloeit, indien hy boven met den vinger226
Het open luchtoor deckt, en dicht besluit en stopt227
Voor lucht, waerna geen nat vervloeit, en nederdropt,228
Dat anders wederom naer 't middelpunt zou zincken.229
230
De guighlaer, om de merckt door greepen aen te wincken230
Naer zijne guighelkunst, op alle merckten veil,231
[p. 416]
Zwiert om en wederom, en rolt tien aiers steil
De groef op, langs zijn' stock, en locktze naer beneden,
Wanneer hy stiller draeit, en omloopt met zijn schreden.234
235
Het slechte volck, dat op de drift der lucht niet merckt,235
Vergaept zich aen den schalck, als een' die wondren werckt.236
De waterbel, vol lucht, wort in de lucht gedreven,
Tot datze berst, en door de spleet den geest komt geven.238
De lucht spant blazen uit, waerop de zwemmer drijft,239
240
Zoo lang geen priem haer priemt, de blaes gesloten blijft.240
De lucht in 't wintroer, die geschroeft te zamenperste,241
Berst uit, en schiet met loot een eicke planck te berste,
En 't wintroer is bequaem ten aenslagh, zoo men let243
Dat dit zich niet ontdeckt, als 't vier uit een musket.244
245
Uit zoo veel wercken wort een vast bewijs getogen
Dat lucht haer wezen heeft, al weigertze in onze oogen246
Zich t'openbaeren, om haer dunte, en luchtigheit;
Waerom haer oock de naem van geest is toegeleit,
Niet datze geest is, die gevoelt wort, noch getroffen,
250
Maer by gelijckenis van andre grover stoffen,
En elementen, haer verwanten, die het rijck
Der weerelt met hun kracht hanthaven te gelijck.
Bekentge dit? wat schroomtge een Godtheit te gelooven,
Wiens wezen, louter geest, ons zinnen gaet te boven?
255
De wint wort niet gezien, maer nietemin gevoelt,*
Gehoort, wanneer hy ruischt, en blaest, en brult, en woelt.
De kenner van natuur blijft in zijn' adem steecken,
Als hy den oirsprong van den wintvorst uit zal spreecken;
Van waer dees herkomt; waer hy heimlijck heenedrijft.257-59
260
Indien een suffer nu hier zoo hardtneckigh blijft,260
Dat hy den wint ontkent, noch dommer dan de kudden;
Zoo melde hy wat geest met zulck een kracht kan schudden
De toppen van het bosch, den eeckelboom in 't woudt,263
[p. 417]
De torens in de lucht, ten hemel opgebouwt;
265
Wat kracht het zeeschuim helpt aen 't zieden, en aen 't wellen;265
Hoe wy den Oceaen zoo hemelhoogh zien zwellen,
Oock tot de starren toe; wie d'aengeterghde zee267
In duin jaeght, en verdrinckt de menschen, en het vee,
En al het laege lant, terwijl de harders schuilen,
270
Gevloden op geberghte, en rotsen, voor het huilen
En buldren van 't gedroght, dat vloot by vloot verslint.269-71
Een donckre en dicke lucht, voor 't opstaen van den wint,
Den zeeman waerschuwt, en gebiet het zeil te strijcken,
Eer zich de storm verheffe, en storme op duin en dijcken.
275
d'Oostindiaensche Orkaen, op 't schoonste van den dagh,275-vlg.
By heldre zon en lucht, den zeeman met den slagh
Eerst waerschuwt, als hy vlack, [helaes, wie zou niet gruwen!]277
Gelijck Godts arm en vuist, om 't schip te gront te duwen,
Van boven nederploft, en slaet den overloop,279
280
En mast, en stuurmans hut, en kabels overhoop,
Waerop een afgront gaept, en uitbraeckt schuim, en golven,281
Vol levenden en doôn, begraven, en gedolven,
Terwijl men, buiten Godt, noch hoop noch toevlught vint.
Hoe springt een zeemans hart, wanneer hy zeilt voor wint!284
285
Hy danckt den wint, wanneer het schip, uit vreemde landen,
De haven innezeilt, aen lang gewenschte stranden.
De zaegemolenaer, als hem zijn werck behaeght,287
Bedanckt den wackren wint, die heele bosschen zaeght.
De Purmerheer bedanckt den wint, en watermolen,289
290
Die water maelt tot lant, zoo lang in 't nat gescholen:
En wat by weite en rogh een stapel jaeren haelt,291
Bedanckt den wint, die 't graen van Polen breeckt, en maelt.292
De wintvorst vaeght de lucht, en stroomen, en gewesten293
Van vuile nevelen, en doodelijcke pesten.
295
Zoo veele werckingen getuigen ons gewis
De kracht des elements, hoewel 't onzichtbaer is.
Zou iemant evenwel den wint ontkennen dorven,
[p. 418]
Hy waer of dol, of dwaes, en 't reêndom afgestorven.298
Voor 't wezen van de ziel staen d'allerwijsten stil,*
300
Noch kent menze aen verstant, gedachtenis, en wil,300
Waer deze uitwendigh ons verschijnen in haer wercken.
Zoo laet d'onzichtbaerheit zich door iet zichtbaers mercken.
Dit blijckt ons uit den glans, die uit dit wezen straelt.303
De kennis van den mensch gaet weiden onbepaelt
305
In eenen oceaen van alle wetenschappen,
En kunsten, wijder dan de hemeldieren stappen,306
De geesten wemelen, en zweven. zy doordringt307
Natuur tot aen de bron, waer uit zy vloeit, en springt;
Bespiegelt d'algemeene en zonderlinge zaecken,
310
Gescheiden van haer stoffe, en die geene eeuwen raecken.309-10
Zy polst en onderzoeckt de reden, oirzaeck, werck,311
En eigenschap van elck, doorsnuffelt aert, en merck,312
Gestalte en form, en wijs, zoo schrander in 't waerdeeren.313
Geen ondervinding kan haer lust verzaên, in 't leeren,
315
En sterck bespiegelen van allerhande goet:
Dat kustze, dat omhelstze, en vlieght het te gemoet.
Zy weet het ongelijck te weegen, te gelijcken,317
En d'evenredenheit te vinden, en op blijcken318
Te gronden haer besluit. zy schept haer lust, en licht319
320
In deught, godtvruchtigheit, en redelijcken plicht,
In faem, en lof, en eere, en 't nut der heerschappije.321
Zy heeft haer' eigen treck, en haet de slavernije,322
En 't juck des lichaems, dat haer hemelscheit verdruckt.323
Zy schuwt met yver wat den vrijen wil verruckt
325
Tot slaefsche dienstbaerheit, en acht noch pijn, noch smarte,
Noch wederwaerdigheit, om met een zuiver harte326
[p. 419]
Te micken naer het wit, dat haer te treffen staet,327
Oock zonder ommezien naer wellust, weelde, en baet.
Wil iemant nu de ziel ontkennen, en haer wezen,
330
Om datze onzichtbaer is: wat kruit kan hem genezen?330
De strael van 't oog bereickt wat 's winckbraeus boog beschiet,331
Zoude iemant hierom vast en zeker sluiten darren333
Dat boven 't achtste ront, gezaeit vol vaste starren,
335
Geen zellefstandigheit noch wezen zweeft om hoogh,
Om dat het hooger zweeft dan 't onvermogende oogh;
Wat razerny waer dit! geen maght, in top getogen,337
Rijst hooger dan haer peil, en uiterste vermogen.
Natuur heeft haer besteck, en merreckpael, en ban,339
340
En eigen perck, dat zy niet overschrijden kan:
Dies sluit men zeker dat het oogh niet kan bepaelen341
Wat wijder dan 't gezicht der oogen, en hun straelen
Zich uitstreckt. waerom stelt dan 's menschen brein een maet
Het wezen, dat zich niet van 't oogh bepaelen laet?344
Door ouder oirzaeck: want zijn wezen, waert te kroonen,
Geen oirzaeck boven zich oit heeft gekent, waer door
Men 't eeuwigh wezen kent, en klaer aenschout van voor.
Oock kan men dit bewijs niet uit Godts wezen smeden,
350
Gelijck uit iet, dat voor Godt heendraeft naer de reden;349-50
Dewijl de wezenheit der zaeck door 't wezen niet
Betoont wort, daer 't geschil in 't recht noch hangt, en ziet351-52
[p. 420]
Op eene kenbaerheit van dit bepleite wezen,
En of'er 't wezen zy, waer uit de twisten rezen.352-54
355
't Verstant kan kommerlijck, of liever nimmermeer355
Begrijpen zulck een' schat, den onbegreepen heer;
Geen tong, geen tael genoegh hem prijzen, en volloven:
Die kennis gaet begrijp en reden verr' te boven.
Men kan de rijcke zee niet scheppen in een noot:359
360
De noot is veel te kleen, het water al te groot.
Geen mensch kan met zijn hant den hemel overspannen.361
Geen mugh begrijpt den geest van d'allerwijste mannen.
Wie kan de middaghzon verdraegen in 't gezicht
Der oogen, al te kranck in 't aldoorstraelend licht?364
365
Van voor is hier geen kans. de wijste ontziet d'alwaerde365
Der ongeschapenheit, en kruipt in 't stof langs d'aerde.365-66
Dit hooghste, alwijs, algoet, almaghtigh, zonder perck,368
Een onbegrependom, een oirzaeck aller dingen:369
370
En schoon men nimmer kan tot in den boezem dringen
Van zijn natuure, en geen vernuft, hoe scherp men 't slijpt,
Volkomen, naer den eisch, dit immermeer begrijpt;372
Nochtans verplicht het elck natuurlijck Godt te vreezen,373
Die door 't geschapen heene u toestraelt met zijn wezen:374
375
Gelijck de klaere zon, besloten in een wolck,
Gekent wort uit den dagh, by allerhande volck.
De menschen zijn gewoon elckandere te kennen,
Op tweederhande wijs; door tekens, spraeck, en pennen,
[p. 421]
En beelt, en spiegelschijn; of in een' duistren damp,
380
En nacht, en schaduwen, by tortslicht, en by lamp:
De schepsels zijn Godts beelt, en letters, tong, en mercken.
Het licht der reden toont den meester in zijn wercken,
Zoo klaer, dat niemant zich onschuldigh houden magh,
Die deze zon verzaeckt, in 't midden van den dagh.378-84
De zon, in haeren loop, bevestight aen onze oogen
Dat iet bewogen wort, en dees beweging ziet
Op een' beweger, die zelf stille staet, of niet.
Indien hy stille staet, zoo blijckt door deze gronden389
390
Dat d'onbeweeghde draeit zoo veel gestarnde ronden.390
Dees onbeweeghzaemheit wort Godt met recht geacht.391
Beweeght zich dees, zoo wort hy door een hooger maght
Bewogen; en men moet onendigh opwaert stijgen,
Om den beweger, die zich niet beweeght, te krijgen:
395
Doch reden laet niet toe onendigh voort te gaen;395
Zoo blijft men voor de maght des albewegers staen,
Die noit bewogen wiert: want in het ommevoeren
Der dingen kan geen tweede iet anders ommeroeren397-98
Dan door een eerste maght; gelijck de staf een' steen
400
Beweeght door iemants hant: dus stuit men dan op een'399-400
Beweger, die zelf rust, en draeit al 's hemels ringen,401
Die staetigh, op Godts wenck en wil, ten reie gingen,
En danssen om en om, met een eenstemmigheit,
Die 't alziende oogh behaeght, dat hunnen dans beleit.402-404
405
Zoo twee bewegers het beweeghde ront bewogen,
[p. 422]
Waer deze maght gedeelt door even groot vermogen;
Soo stondenze alle beide in mogentheit gelijck.
Nu lijdt de reden niet dat d'een de vlagge strijck'
Voor d'andre. wil men dan de hooghste maght gemoeten,
410
Zoo moet wat ommeloopt zich worpen voor haer voeten,410
En roepen uit ontzagh: ô maght, die 't al beheerscht,
Des albewegers rolt en springt ons nochtans tegen414
415
De scheenen, zoo men niet den tegenwrijter stuit,415
Die by den Arabier ontleent zijn schijnbesluit.
Hy kan 't bewegen dat gezien wort, niet ontschreeuwen,417
Het zy Kopernicus, of d'eer der Ptolomeeuwen
Het aerdtrijck om de zon, de zon om 't aerdtrijck draey';
Zoo d'eerste hemelring met zich treckt laeger boogen,421
En boven d'opperste geen reden kan beoogen
Een ander, die haer drijft, en stil staet te gelijck,422-23
Dan stijght men klimmende in het onbewogen rijck,424
425
Des albewegers stoel, te schocken, noch verzetten;
Terwijl hy 't onder zich al omdraeit naer zijn wetten.426
Om dit t'ontworstelen verziert het los gezin427
[p. 423]
Dat een inwoonende en een krachtigh grontbegin428
In elcken hemelkreits de starren draeit, en ronden;429
430
Of dat des eenens zwaey aen andren hangt gebonden;430
Of endelijck dat Godt, die noit bewogen wiert,431
Geen ommedrijver is van al wat om hem zwiert.432
Maer laet den Arabier bewijzen door wiens zegen433
't Inwoonende begin vermogen van 't bewegen
435
Der kreitsen buiten Godt, de hoogste maght, ontfing;
Naerdien de Godtheit zelf die drijfziel scheppen ging,436
En Godt het wezen schonck aen 't geen den kreits zou roeren,437
En die bewegingen in andere overvoeren.
Zoo blijckt dan dat Godts maght, onendigh in haer duur,
440
Het alles voortbrengt uit den schoot van vrou natuur,
Die door Godts innevloet in vruchten aen moet winnen;441
Gemerckt die werckingen in 't eerst van niet beginnen,442
En endigen in iet, het ooghmerck, en het wit
Des albewegenden, gerust in zijn bezit.
445
Men ziet bewegingen, die roepen, schoon wy zwegen:
Een eenige onbeweeghde is oirsprong van 't bewegen.445-46
Al wat men met verstant of zinnen grijpen kan,
En die uit zich ontstaet, dat's Godt, en 't godlijck wezen,449
450
Van ieder een bestemt: want alle wercken rezen450
Uit eenen wercker, niet van zich, dewijl geen schijn451
Beweert dat iet zijn zelfs beginsel zoude zijn,451-52
En oirzaeck. alle werck, of 't hooghste of 't allerneêrste453
Neemt van eene andre maght, en van eene allereerste
455
Grontoirzaeck zijn begin, die zelf geen oirzaeck kent,
Ten zy men steigren wil en klimmen zonder endt,456
[p. 424]
Van trans in trans. zoo wort door deze onfaelbre reden,457
Der dingen oirzaeck, Godt voor d'opperste beleden.447-58
Geen wezen kan men ons betoonen, of de tijt*
460
Besluit het in zijn ronde, of 't spreit zich overwijt
Zoo wijt als d'eeuwigheit, en voor en na onendigh;461
Het een gebeurelijck, het ander is nootwendigh.462
't Gebeurlijck wezen kon in wezen zijn, of niet.
't Nootwendige uit zijn' aert, hoe scherp men dit beziet,
465
Heeft geen gebeurzaemheit des wezens, of 't most strijden
Nu luidt het ongerijmt dat een gebeurzaemheit
Van 't wezen, dat eens wert, en welcks natuure zeit
Dat zy een' aenvang kent, zou van zich zelf beginnen.
470
Men moet nootwendigh dan, zoo reden 't velt zal winnen,
Besluiten dat'er een nootwendigh wezen zy,
't Welck eeuwigh is, van waer de dingen op een ry472
Begonnen in der tijt. men kan niet hooger zweven
Van allerhande goet. het een geniet een deel
Of min of meer van 't eerste en beste goet van allen,477
In schoonheit, deught, en kracht, naer ieders gaven vallen,
Uit 's hemels vollen schoot, die min of meer bestort,479
480
Naer zijn bescheidenheit, al wat deelachtigh wort480
Van dees weldaedigheit. het kan dan geensins faelen
[p. 425]
Of alles moet van een, der gaven oirsprong, haelen
Den nootdruft, en den schat, van boven uitgeschudt,
Terwijl de bronaêr springt, die noit wert uitgeput.
485
Men vraegh' naer 't hooghste goet, en klimm' door alle ronden;485
Zy wijzen hooger aen, tot daer het wort gevonden,
En boven zit in top, en, eeuwigh waert ge-eert,
In zulck een rijck bezit vermindert, noch vermeert,
Hoe veel het uitreickt, hoe veel tongen Godt bedancken,
490
In eenen zelven zin, en veelerhande klancken,
De Godtheit toegezwaeit, gelijck een wieroockvat
En aengenaemen geur, voor dien ontfangen schat.475-92
Uit Godts uitneementheit, zijn letterstraelen, lezen.494
495
Het menschdom overtreft alle andre wezens hier495
In kennisse, en de mensch, het allereelste dier496
En waertste schepsel, komt ter weerelt volgens d'orden,497
Den regel van natuur. hy is dan niet geworden
Van eeuwigheit: want wat geteelt wort neemt begin.
Waer van de mensch ontfing den geest, en ziel, en reden,501
Verstant, en vryen wil, en andre uitneementheden.
Dit wezen kan niet zijn dan eeuwigh, of het sluit
Onendigh op een ry de werckende oirzaeck uit,504
Dus drijft Godts heerlijckheit en eeuwigh wezen boven,
Van waer het mindre ontfing zijn ingeschapen lot.507
Dit schepsel wijst ons dan den ongeschapen Godt,
De hooghste uitneementheit, waer van d'uitneementheden,
510
Ontleenen hunnen glans, om hoogh, en hier beneden.493-510
Men kan niet lochenen of eene alwijze maght*
[p. 426]
Beleit regeert het al, houdt alles door haer kracht
In orden, schickt het al tot eenigh oirbaer ende,513
En ooghmerck. deze is Godt en Godtheit, die men kende514
515
Door dees geregeltheit der dingen, als die blijckt,515
Daer elck zijn eindt bereickt, en van geene orden wijckt,516
In 't op-en-ondergaen, in teelen, en in sterven.
Dit waer onmogelijck in hun die reden derven.518
Dus wordenze al gestuurt geleit van hooger hant,519
520
Eene eenige oppermaght, een opperste verstant.511-20
De Godtverlochenaer, om schooner verf te geven*
Aen zijn Godtslochening, al t'ongerijmt gedreven,521-22
Kent geene Godtheit dan den hemel, aerde, en zee,
En wat men ziet om hoogh en laegh, in 't lang en bree.523-24
525
Hy smilt, om glimpigh ons 't bewijs van Godt t'ontwringen,525
In eenen naem het werck en d'oirzaeck aller dingen;526
Of lochent het begin en eindt van dit heelal,
En geeft een eeuwigheit, zijn' droomen te geval,
Aen 't geen den oirsprong heeft alleen uit Godt genomen.527-29
530
Om dit t'ontworstlen, dunckt hem alles voortgekomen
Gesproten, niet van Godt, maer 't wezen van natuur.530-31
Dees zat, van eeuwigheit, naer zijn begrijp, aen 't stuur532
[p. 427]