Bespiegelingen van Godts eigenschappen.
Het tweede boeck.
Waer voor onreden vlught, het misverstant verdwijnt,2
Is als een morgenstar, in 't oosten opgerezen,
En heeft den ongodist verzekert, en bewezen
5
Dat Godt in wezen is, en niemant aen den dagh5
Van dees nootwendigheit, en waerheit twijflen magh,6
Ten waer hy, snooder dan de dieren, in dit leven7
De reden, en 't gebruick van reden, hem gegeven
Van dien algoeden Godt, te snoot misbruicken wou.9
10
Een wachthont blijft zijn' heer, oock in der doot, getrou,10
En kent den meester, en weldoender, die hem voedde,
Terwijl hy nacht en dagh het huis bewaeckte, en hoedde:
En zou het redelijck vernuft met harte of mont
Miszaecken zijnen heer? gewis de trouwe hont14
[p. 460]
15
Beschaemtze in reden, die den naem van menschen voeren,
En hunne lastertong ter noot uit vreeze snoeren.16
Nu staet ons ga te slaen in dees geheimenis*
Hoedaenigh, en hoe groot, en wie dees Godtheit is,
Zoo verre ons reden en begrijp heur naer kan stappen,19
20
En kennen, in natuure en aert, en eigenschappen,
En werck; terwijl de schors van 't lijf de ziel belet21
Dees klaerheit in haer kracht t'aenschouwen, zonder smet;22
En wy, met schaduwen en sterflijckheit betogen,23
De Godtheit uit ontzagh met onze eerbiedige oogen
25
Bespieglen in 't verschiet, aen 't hemelschblaeu gewelf.25
De Godtheit kent alleen op 't allernaeust zich zelf.26
Toen Hiero, dwingelant van Syrakuze, vraeghde*
Simonides, wiens stijl van dichten hem benaeghde,28
Wat Godt was, hielt hy by den wreeden koning aen
30
Om uitstel van een' dagh, hem noodigh in 't beraên
Op zulck een zwaere vraegh. de dagh voorby gestreecken,
Verzocht de dichter noch, om 't antwoort uit te spreecken,
Twee dagen uitstel, en daerna een dubbeltal,
En telckens langer dagh. de dwingelant beval
35
Hem endelijck bescheit van dit vertreck te geven:35
Toen borst de dichter uit, door dwang hier toe gedreven:27-36
Hoe ick my langer heb beraên, en afgepijnt,
Hoe my dit duisterer en min uitspreeckbaer schijnt.38
Zelf Aristoteles bekent ons hoe 't onmeetbaer,
40
Waerby men Godt verstaet en Godtheit, is onweetbaer.39-40
[p. 461]
Oock zeght men lichter wat Godt niet is dan wat hy
In wezen is. wie zwijght, en schroomt van Gode vry41-42
Te spreecken, weet volmaecktst van Godts natuur te spreecken.
De wijsten blijven zelfs in hunnen adem steecken.44
45
De tongen stamelen in 't noemen van het geen45
Onnoembaer is, en noit ontkleet den mensch verscheen.46
d'Onmooghlijckheit van Godt in zijn volkomenheden,*
Gelijck de schepsels, klaer te kennen, spruit uit reden.48
Het werck des schepsels, en 's wercks oirzaeck staen gelijck,49
50
En even eng bepaelt: de Godtheit en de blijck
Der Godtheit in zijn werck al t'ongelijck. de paelen51
Des schepsels kan men eens, maer nimmer achterhaelen
Is tusschen deze bey: want d'allerhooghste ontzeit54
55
Zijn werck d'oneindigheit, en sloot het binnen percken.55
Om onze kennis dan, die zwack is, hier te stercken,
Ontzeght men eerst aen al wat uit Godts wezen straelt57
Den aert der schepselen, door 's hemels maght bepaelt;58
Dan eigent men aen Godt den hooghsten zoo veel punten59
60
Van deughden, als men in 't geschapen uit ziet munten,
Doch ongelijcker en oneindighlijck in Godt,61
Die ons volkomenheit besnoeit heeft en geknot,
Van hooger tack en top, op datwe niet en steigeren63
In hooghmoedt al te steil, en hem zijn wieroock weigeren.64
[p. 462]
En 't ander wort dan Godt, naer ons begrijp, beleên,66
Noch klaerder door 't ontzegh der dingen, in dit leven
Tot zijn volkomenheit den schepsele gegeven:68
Want noemt men Godt te recht een ongeschapenheit,69
70
Dat's waerheit in haer kracht, en klaer en meer gezeit
Dan iets toe-eigenen aen Godt, het geen de menschen,
't Zy goetheit, wijsheit, maght, ontfingen naer hun wenschen:
En ons verstant begrijpt aldus een zekre maet,
Daer Godts volkomenheit oneindigh hooger gaet,
75
En geene lucht den geest van d'allersnelste pennen
Van reên gedooght dat Godt kon laeten niet te zijn:78
Want zellefstandigheit, die maghtigh is te konnen
80
Ontstaen, geduurigh is geweest, en noit begonnen,80
Of konde worden: maer dit leste wort ontkent81
Zoo Godt uit zich ontstaet, wort d'oirzaeck uitgesloten,83
Door een nootwendigheit uit Godts ontstaen gesproten:
85
Maer Godt ontstaet uit zich: zoo lochent dit bescheit85
En luistert naer de hant, die stoffen kan verkeeren.
[p. 463]
Oock is geen stof't begin des werckers, die treet voor
90
In orden, 't werckstuck volght den wercker op zijn spoor.89-90
Is Godt en stof het zelve, en een, en onverscheiden,91
Zoo lijdt de Godtheit van zich zelve in 't toebereiden
En in 't veranderen der stoffe, die gevormt92-93
Verbetert of verslimt, [het welck Godts aert bestormt,94
95
Zijn louterheit ontkent,] en smilt aldus te gader,95
Godt lijdt geen koppeling: want wat men t'zaemensmilt*
Is spader dan elck deel, dat wijt van Godt verschilt,98
Die geene smilting lijdt, en d'eerste is van al 't ander,99
100
't Welck door een anders maght zich min of meer verander.97-100
't Gemengde is scheibaer, en wanneer 't zich scheiden laet,
Zoo keert een ieder deel in zijnen eersten staet,
Dan is het wezen van den mengelklomp verloren.
In wezen, en natuur, het welck de vrientschap scheit:106
Want waer gelijckheit is van aert, daer valt geen lijden.
Geen gelijckaerdigheit heeft ergens me te strijden.108
Deze evenaerdigheit grijpt plaets in Godt alleen:
110
Zoo wort in Godts natuur geen strijdigheit geleên.
Waer strijt valt, moet in 't endt het zwakste een stercker wijken.
Maer Godt gevoelt geen' strijt; zoo kan hy niet bezwijcken.
Geen wezen lijdt gewelt uit zich, het welck zijn' aert113
Beooreloght, en zijn zelfstandigheit bezwaert:114
115
Dus werden geen gewelt noch onnatuurlijckheden
[p. 464]
In Godts zelfstandigheit en wezen oit geleden.105-16
Godt is geen lichaem, dat zijn maet en leden heeft,*
En deelbaer is: want dit zijn heelheit wederstreeft.117-18
Zoo Godt een lichaem is, en iemant dit begunstigh';
120
Een lichaem is alleen natuurlijck, of wiskunstigh.
Natuurlijck is het niet: want Godt wert noit beweeght.121
Wiskunstigh is het niet: zijn louter wezen veeght122
Den toeval uit, die geen wiskunstigh kan verlaeten,123
Dat zijn hoegrootheit heeft, en onderscheide maeten.119-24
125
Elck lichaem is bepaelt, in 't ronde, of in 't gekant,125
En al 't bepaelde wort begreepen in 't verstant:
Eer nu ons eng begrijp Godts wezen zal omvatten,127
Een levend lichaem strijckt den prijs voor 't leveloos
130
In edelheit, en 't geen bezielt wort, leeft altoos130
Door 't leven, hierom danck' het lichaem vry het leven,
Dat geene lichaemen in adel voor ziet streven.
Indien nu boven Godt niet eêlers is, wat schijn
135
Godt is geen lichaem, neen: want d'opperste beweger
Beweeght de lichaemen, en al 't gestarrent leger,
En blijft zelf onbeweeght; terwijl hy eeuwigh draeit137
[p. 465]
De hemelronden, dicht met starren overzaeit.138
Een lichaem, dat beweeght, beweeght zich zelven mede,139
En Godts natuure wort geen lichaem toegepast,141
Dan van verblinden, die hem zoecken by den tast:142
Als eertijts 't Heidendom d'oneindigheit bekrompen
Besloot in ruwe stof van woeste mengelklompen,
145
Of ieder element, of oock in al de vier,145
Of in het hemelsch heir, en zijnen ommezwier;146
Of noemden Godt de ziel der weerelt tegens reden;
Of maelden hem een' mensch, met ommetreck en leden.148
Dus dwaeldenze in den droom, en buiten recht bescheit,
Want wat voltrocken is, dat kan niet meer ontfangen.152
De toeval wort alleen het wezen bygezet,
Waeraen noch iet ontbreeckt, eer 't in zijn wezen net
155
Voltrocken is: maer Godt, verheerlijckt door de straelen153-55
Van zijn volkomenheit, en die begin, noch paelen,
Noch oirzaeck kent, waer door hy tot dees hoogheit klom,
Behoeft den toeval niet tot zijn volkomendom.158
Het wezen wort gevolght van toeval, min volkomen.159
160
Dit gaet Godts kroon te na, die wort hem niet benomen
Door onvolkomenheit. Godts loutre eenvouwigheit161
Gedooght in ons begrijp ter noot het onderscheit162
Van zellefstandigheit, en toeval. in Godts wezen
Wort d'enckle wezenheit ten hooghste ons aengeprezen:163-64
165
Want Godt is enckel zijn, en wezen; daerom sluit165
[p. 466]
Godts loutre eenwezenheit alleen den toeval uit.166
Waer toeval stant in grijpt, daer zijn verwisselingen;167
Want toeval, uit zijn' aert, vaert uit en in de dingen.168
Wort dan de Godtheit iet toevallighs toegepast,169
170
Zoo wortze wisselbaer; zoo lijdt de Godtheit last:170
Maer 't luidt ongoddelijck dat Godts natuur verandere.171
Al wat toevalligheit in zich heeft, is niet al
Het geen zijn aert vereischt: want hier het toegeval174
175
Wort buiten 't wezen van zijn steunzel zelf gevonden:175
Maer Godt is louter al wat in hem is te gronden;
Zoo wort de toeval dan met recht in Godt gewraeckt,
Godts wezen zelf heeft noit van buiten iets genoten,179
180
Het welck natuurlijck uit zijn wezen blijft gesloten;180
Dewijl het buiten zich niet anders leenen kan:
Want niet eenvouwigers, niet zoo eenformighs dan
Godts wezen in zich zelf gelooft wort, en geprezen:
Maer Godts zelfstandigheit is eigentlijck zijn wezen:184
185
Dus is 't zelfstandigheit al wat Godts wezen heeft,185
Aen wiens eenvouwigheit geen toeval hangt, noch kleeft,186
Noch nimmer hechten zal, ten zy men ons wil leeren
190
Dat Godt zijn wezen, en natuur is, anders niet:
Want wou men buiten dit in Godt noch iet gehengen,
Men zou de louterheit van Godt met iet vermengen,192
[p. 467]
En buiten Godts natuur en zijne louterheit
Zou 't iemants oogh misschien en inzicht niet gevallen196
In eigenschappen Godt, met onderscheit gedeelt,
Te zien door 't zwacke brein des menschen afgebeelt;197-98
Daer deze eenvouwigheit in 't minst niet kan gehengen
200
Haer in verscheidenheên van dingen te vermengen;200
Een mengsel, dat rechtuit met Godts natuure strijt.201
Wat raet om onzen hals t'ontslaen van dit verwijt?202
Indien hier middel waer Godts wezen te bevatten
Op eene wijze en blick, en zonder uit te spatten204
205
Tot dees verscheidenheên; wy schoven flux een schot
Voor dees vrymoedigheit, en riepen: Godt is Godt:
Maer dan bleef Godts natuur met zijn hoedanigheden
Noch even onbekent, en buiten 't perck van reden:208
Dies dwingen reden, noot, en nut ons toe te treên209
210
Op dees verscheidenheit, om dit eenvouwigste Een
Te grijpen dus beknopt, gelijck gemengde dingen,211
Die door hun form en stof en anders t'zamenhingen:212
Want d'opperste openbaert zich zelf naer ons verstant,
In menige eigenschap, zijn werckstuck ingeplant,214
215
En 't zienelijck heelal, in zoo verscheide stucken,215
Om zijn eenvouwigheit in ieders hart te drucken.216
Wie d'eigenschappen dan der Godtheit gadeslaet,213-17
[p. 468]
Gebruicktze als kenbaerhêen, geen mengsel in der daet,218
Noch veelheit. 't eenigh Een, eenvouwigh, zuiver, simpel,219
Het menschelijck geslacht, dat in den aenvang vroegh*
Zijne oogen op den aert van alle dingen sloegh,
Zagh eene ontelbaerheit van veel verscheidenheden
In 't wezen van natuur, van boven tot beneden,224
225
En stont, gelijck verbaest, voor zulck een groot gesticht.225
De wijzen zagen in verscheidenheên een licht,226
Dat hen op eenen wees en allereersten vader,227
Waeruit dees veelheit sproot; als uit eene eenige ader
Veel beecken; als een bosch van telgen uit een' stam.229
230
De waenwijs, toen bedrogh, en baet- en staetzucht quam
Ter weerelt, en het volck van simpelheit veraerde,231
Genaeckte niet den stam, die maght van telgen baerde,232
Noch oock de bronaêr, die zoo veele beecken teelt,
Maer nam het werckstuck aen voor de oirzaeck, en het beelt
235
Des heeren voor den heer, en eerde d'eigenschappen
Geraeckt d'ontelbaerheit der Goden vast in zwang,237
Gesteven door genot, schijnheiligheit, en dwang.
Men moet dan d'eigenschap der dingen onderscheiden
240
Van Godt, wiens ooghmerck was ons hooger op te leiden
Naer hem, wiens eigenschap van 't wezen niet verscheelt;241
Om d'eigenschappen dan des oppersten t'ontvouwen*
Ten minste zommigen, en hem hier door t'aenschouwen,
245
In zijn hoedanigheên, ontleenen wy geen licht
Uit openbaeringen, orakel, en gezicht,
Geschiedenisse, en spreuck van Godts gewijde bladen;
Maer zullen met natuure en reên ons eerst beraeden,243-48
Om voeghelijck het vlies te lichten van het oogh
[p. 469]
250
Des schemerenden, die ten eerste niet zoo hoogh250
Kan opzien in dien glans, en vreest geloof te geven
De nimmer faelbre blaên, door 's hemels Geest beschreven,252
Die als met zijne hant de hant der schrijvren trock.253
Hy volge dan natuur en reden met zijn' stock.254
255
Wanneer de mist van 't glas der oogen is gestreecken,255
Zal 't licht opklaeren, daer hy eerst van zat versteecken.256
Wat Godt ge-eigent wiert met reden en bescheit*
Van wijzen, eeu op eeu, genegen en bereit
Te volgen 't rechte spoor van 't opperste behaegen,
260
Dat magh den titel van Godts eigenschap wel draegen.
Deze eigenschappen zijn de weerelt door bekent,
En lang, van hant tot hant, in 't reedlijck brein geprent,262
Oock zulx dat zy den naem van redelijck verliezen,263
Die voor 't gemeen besluit den dootschen onwegh kiezen,264
265
En volgen in woestijne, en wildernisse onnut265
Een Heidensch slagh, dat lang den mensch heeft uitgeschudt.266
Het algemeen besluit der wijzen melt de zotten,267
Die eigenzinnigh, hier en daer, te zamen rotten.268
Bewijs heeft uit by hen. geen een en twee telt dry.269
270
Zy lastren 't wackere oogh in hunne suffery.270
Aldus kan eigen waen verstant en zin verduisteren.
Een halssterck muilpaert wil naer toom noch sporen luisteren.272
Een eigenschap, die stip en louter buiten sluit274
275
De t'zamensmilting van al 't onderling verbonden;275
Een t'zamensmilting noit in Godts natuur gevonden.
[p. 470]
In alle schepslen zijn veel dingen onderscheên,
Oock in der daet; maer in der dingen schepper een277-78
En 't zelve. vraeghtge hoe Godts eigenschappen scheelen,279
280
Indienze eenvormigh zijn, en d'eenheit hangt in veelen?280
Zy zijn alleen in 't brein verscheiden opgevat,281
Naer menschelijck begrijp, en reden, buiten dat282
Vermelt haer onderscheit geen daetlijckheit van binnen.283
De t'zamensmilting hangt in ons verstant, en zinnen:
Voorziet niet wat gedroght uit dezen nevel spruit.286
Volkomenheit veraert terstont in 't onvolkomen,
Want spreeckt men eigentlijck, de Godtheit blijft altoos289
290
Een louterheit, een geest, lichaeme- en stoffeloos,
Geensins aen eengegroeit, onmaghtigh iet te lijden,291
Volkomen, ongedeelt, geheel aen alle zijden,
Geensins deelachtigh, noch bestaende uit onderscheit293
Van toeval, form, en stoffe, en zellefstandigheit,294
295
Noch eenige oirzaeck, 't zy uitwendigh, of inwendigh.295
Dus staet d'eenvouwigheit in louterheit bestendigh.296
Maer 't lustme dieper in Godts heilighdom te gaen,
Ten dienst van elck wien 't lust dees godtsspraeck te verstaen.298
Wie zou niet wenschen met de Godtheit te verkeeren,
300
Om in ootmoedigheit en stilheit aen te leeren,
Tot dat, van 't sterflijck pack ontslagen, dees gordijn301
Die d'eerste wercker is der stoffe kost niet wezen303
[p. 471]
Dan stoffeloos, naerdien zelfs d'eerste stoffen rezen
305
Uit zijne alwerckzaemheit: hierom is Godt geen stof.305
De stof, indienze wercke en voortbreng' fijn en grof,
Verandert, en veraert: maer Godt blijft onbewogen,307
En wil veraerden noch verandering gedoogen,308
In zijn natuur; zoo kan de Godtheit stofwijs niet309
Wil Godts eenvouwigheit geen lijbre maght gehengen311
In zich, zoo kan geen maght zijn louterheit vermengen.312
Waer mengsel is, daer zijn verscheide dingen een,313
Verknocht door eenen bant te zamen in 't gemeen,314
315
En dees verknochtheit eischt een oirzaeck tot verbinden;
Zoo most men buiten Godt een' t'zamenhechter vinden,316
Die voor dit mengsel leefde, en 't mengsel t'zamen lijmt:317
Maer deze haegemunt klinckt valsch, en ongerijmt.318
De stoffescheider kan gemengde stoffen scheiden,319
320
Dies eischt de mengelklomp een' scheitsman tusschen beiden,320
En d'algemeene bant, die 't mengsel t'zamenhielt,
Gebroken, als een snoer, zoo leght de klomp vernielt.322
Gezonde reden kan van Godt dit geensins dencken:
Want zijne louterheit zich nergens door laet krencken.311-24
325
In alle mengselen bestaet hun deught in 't deel325
Zoo groot noch edel niet, als t'zamen in 't geheel;
Ick spreeck van deught en waerde in dit geheel begreepen:
Want een gedeelde waerde is slechter, meer beneepen328
In 't deel dan in 't geheel. bestaet Godts waerde dan
330
By 't mengsel van 't geheel, zoo moet de Godtheit van330
[p. 472]
Een ieder deel en lidt haer deught en waerde ontleenen:
Dat 's onvolkomenheit, die noit heeft doof gescheenen332
Godts louterheit, en glans, die geen vermengen lijdt,
En rijck in 't eenigh is. geen aenstoot, hoe men wrijt,334
335
Kan Godts eenvouwigheit van haeren glans versteecken.335
't Getal van een gaet voor 't meervouwigh. in het veel337
Heeft menigh enckel een alleen zijn eenigh deel:338
Wie durf dan Godt, die 't eerst van al is, laeger zetten,339
Godt leent van buiten geen nootwendigheit, maer geeft
Nootwendigheit aen al wat op zijn wezen zweeft.341-42
Dus blijft geheel en al hier 't mengsel uitgesloten,343
Het welck bestaet uit veele, in eenen klomp gegoten.344
345
Eenvouwigheit verworpt de veelheit, en houdt stant345
Volkomenheit bezit in Godt de hooghste trappen,*
En straelt, gelijck een zon, uit al Godts eigenschappen,
Met zulck een' vollen glans, dat gy niet noemen kunt
350
Een eigenschap, waerin haer licht niet uit en munt.350
Zoo deze in Godt bezweem, de Godtheit most bezwijmen.351
Och, ofze mijnen geest met haeren gloet in 't rijmen
Ontstack, hoe zou men Godt zien gloeien in mijn dicht,
Dat nu niet steigren kan in 't ongenaeckbre licht
355
Van Godts volkomenheit, waer van in 't aerdtsche leven
Den schepselen alleen een voncksken is gegeven!356
Verbeelt u eens, wat is gezicht, en scherp gehoor,357
[p. 473]
In oogh en oor? en Godt is enckel oogh en oor.358
Wat hoort, wat ziet hy niet, die zich laet zien noch hooren,
360
Dan in een' schijn en klanck, uit dien volbouden toren,360
Wiens spits het al deurboort, en altijt hooger rijst,
Daer lucht noch geest een pen kan draegen, die niet yst,362
En naeu in 't stijgen heeft den laeghsten trans getroffen,
Of zy komt al verbaest van boven nederploffen,
In Godts volkomenheit zijn alle starren blint.366
Begrijp beknopt al wat gy buiten Godt moet loven,367
De Godtheit gaetze in haer volkomenheên te boven.
Zy steunt niet buiten zich, maer blijft onwrickbaer staen369
370
In haer eenvouwigheit. geschape wezens slaen
Alleen het oogh op haer volkomenheên te zamen,371
En hun bepaeltheit zwicht, en moet zich billijck schaemen372
Voor 't onbepaelde goet, dat alle goet bepaelt,373
En medeelt van zijn deught, die entloos nederstraelt,374
375
En neêrvloeit in 't heelal. de Godtheit, uit de toppen375
Van haer volkomenheit, stort neder, als by droppen,376
De gaven van dit goet, naer dat het haer behaeght,
Daer elck den titel van volkomenheit af draeght
Naer d'uitgift, afgestort van 's hemels tinne en daecken,378-79
380
By geen volkomenheên van laeger te genaecken:380
Want wie 't oneffen der volkomenheên gelijckt
By een, bevint hoe hier het minder 't meerder wijckt;381-82
En als men 't meeste goet bejegent, in dees schimmen,383
[Want dit heelal is nacht by Godt] dan baet geen klimmen384
385
Naer hooger, en men blijft voor 't allerhooghste staen,385
't Welck volstaet, en hier hangt niet onvolkomens aen.386
Wat deught den schepselen, Godts werck, wiert ingeschapen,387
[p. 474]
Die was in d'oirzaeck eerst, als 't koningklijcke wapen
In 't gouden zegel,/ eer het stont in wasch geprent.
390
Dus blijckt, in 't endigh en 't volkomen, zonder endt,
Eene evenaerdigheit in deughden: want zy zweemen391
Naer Godts volkomenheên, daer zy haer kracht uit neemen;
Doch eindigh in het werck, dat uit zijne oirzaeck spruit.394
395
In 't noodige bestaen van Godts volkomen wezen,395
't Welck niet kan niet bestaen, wort zulcks ons aengeprezen396
't Volkomen wezen van deze onuitputbre bron,
Dat zoo dit wezen niet in wezen wezen kon,398
Het waer de bronaêr niet noch oirsprong van de stroomen,
400
Die zulck een' Oceaen uitlevren. dit volkomen400
Stuit nergens op een strant, wort nimmermeer gepeilt
Van dieploot, noch vernuft, dat op dien afgront zeilt.
In dees volkomenheit is zadtheit, en genoegen.403
Hier mangelt niet: hier is niet anders by te voegen:404
405
Gelijck een schael, vol wijns geschoncken aen den rant,
Geen druppel meer verzwelght: gelijck de zon, van brant
En levend licht en gloet doorstraelt, doorgloeit ten vollen,
Geen' gloet in haeren kloot, terwijlwe hem zien rollen,408
Rontom de weereltkloot om hoogh, meer zwelgen kan:
410
Gelijck de lucht volpropt, niets ydel laet noch wan.410
Maer laet ootmoedigheit de stoute tong betoomen:
Haer onvolkomenheit ontluistert Godts volkomen,412
En stamelt woort op woort. de schildergeest verdwaelt,413
Die met zijn doove verf het vier van Troje maelt,
415
Of 't gloeien van de zon, gelijckze straelt in 't leven.
Godts enckele eenigheit in wezen vloeit en drijft
[p. 475]
Uit zijne eenvouwigheit, die buiten mengsel blijft,
En geensins t'zamenhangt uit ondereengegoten
420
Verscheidenheên; gelijck al wat uit stof gesproten,
Door eenen bant verknocht, uit form en stof bestaet,421
En weêr aen deelen spat, in 't breecken van den draet.422
In d'eenigheit wort Godts volkomenheit gevonden,423
Die geenen bant behoeft, en al wat hangt verbonden424
425
In adel overtreft, en roept: ick ben 't alleen,425
Die uit my zelve ontsta, het eenigh louter een,
Waeruit d'ontelbaerheit van zoo verscheide dingen,
Als beecken uit haer bron, eene enckelheit ontfingen,
En daerze in eindigen. Godts enckelheit stelt maet427-29
430
Aen elcks hoedanigheit, hoegrootheit, aert, en staet.
Oock blijcktze in ieder werck, het welck in alle deelen431
Zijne oirzaeck dancken moet: en naerdemael de veelen
Of veelheit in getal, en eene eenzelfheit vast,433
Als eigenschappen, staen de wezens toegepast,434
435
En deze eenzellefheit en veelheit, als de straelen
Van water, uit haer bron, het enckle wezen, daelen,436
Zoo blijft deze eenigheit een eigenschap, geplant437
Kan geen volkomenheit den oppersten gebreecken,439
440
Zoo kan geen menighte van Goden hem versteecken
Van d'enckele eenigheit; 't en waer men tegens reên441
Optellen wilde meer volkomenheên dan een:442
[p. 476]
Maer dit beschaemt zich zelf, naerdien de troongenooten443
Door onvolkomenheên, uit hunnen troon gestooten,
445
Ter aerde storten, in den twist om 't onderscheit.445
Het hemelsch hof gedooght in d'oppermajesteit
Der onvolkomenheit Godts eenigh een en enckel
Van d'opgetelde Goôn en Godtheên, lang alom
450
De weerelt door gezaeit, by 't blinde afgodendom:450
Hoewelze noch doorgaens in top een Godtheit zetten,
Van zoo veel minderen gehoorzaemt in haer wetten.451-52
Waer d'allerhooghste maght in veelen zit gedeelt,
Is geene monarchy; want geen regeerder scheelt454
455
Van anderen, naerdien zy evenmoedigh draven,455
En een' gemeenen last gelijckerhant hanthaven:456
Dus blijckt in dit gebiet een medeelachtigheit457
Van maght, en van gezagh, en glans, en majesteit;
Want ieder draeght zijn deel: zal nu de staetbant klemmen,459
460
Die dees gedeeltheit bint, zoo gelt'er overstemmen,460
En elck byzonder zwicht voor 't algemeen gebiet:461
Dat voeght den aertsmonarch des hemels zeker niet;
Dies zit eene enkle maght in top van 't rijck der rijcken,
En 't laeger moet de vlagh voor 't enckel eenigh strijcken.453-64
465
Dit blijckt ons in natuure, in burgerlijck gezagh,
En kunst. een zon verlicht al 't aertrijck met den dagh.466
Een ziel alleen regeert in 't lichaem al de leden,
[p. 477]
Een veltheer 't gansche heir, een vorst zoo veele steden,
Een eenigh roer de hulck, in 't grondelooze nat.465-69
470
Een uurwerckveder drijft zoo menigh ysren radt:
Op dat ick oversla den koning van de byen,471
Die onder 't eenigh hooft te velde gaen, en stryen.
Zoo staet, natuur en kunst ons tot dees waerheit leidt,
Wie lochent dan met recht Godts enckele eenigheit,
475
Die staeten wetten stelt, de vorsten kan regeeren,
Natuur in wezen houdt, de kunsten doet vermeeren?
Wat overeenkomst van een veelheit spruit uit een,
Die moet nootzaeckelijck bestaen by een alleen:477-78
Nu zienwe in elck geslacht een eenigh, 't welck de veelen479
480
Een maet verstreckt; aldus ontfangen zy en deelen
't Meervouwigh uit het een: maer d'overeenkomst van481
't Meervouwigh steunt alleen op 't wezen: hierom kan481-82
Geen veelheit, maer het een, voor andren uitgelezen,
Alleen 't beginsel van alle andre dingen wezen.482-84
485
Het eigen wezen van al wat gevonden wort485
Is een alleen; maer Godt, in veelen uitgestort,
Alleen zijn wezen is, en anders niet. waer blijven487
Daer menige ordens zijn, in hoogheit ongelijck,
490
Zal 't noodigh zijn dat d'een voor d'andere orden wijck'489-90
In waerde, en in gezagh; of staenze t'zamen effen,491
[p. 478]
Zoo deelenze in haer' staet; zoo magh zich geen verheffen;492
Want elck ontleent en treckt uit 's anders haere maght:493
Zoo heeft dan elck gebreck van heerlijckheit, en kracht,494
495
En geen van allen is voltrocken, en volkomen.495
Dit kan men niet van Godt gevoelen, zonder schroomen,
Die door volkomenheit de kroon der kroonen spant,497
Daer 't enckel een in blinckt, de schoonste diamant.498
Indien de Godtheit quaem t'aenschouwen haers gelijcken,
500
Zy most haer veêr en kroon voor eenen Fenix strijcken,500
Die zijn geheilight hooft verheft in onzen dagh,501
En bromt, naerdien hy noit zijn wedergade zagh;502
Terwijl met zonnegout en purper, om zijn vlogels,503
Besprengkelt, en gevolght van eenen stoet, geen vogels
505
Hem onder d'oogen zien dan met eerbiedigheit,
Daer zulck een regenboogh den eenigen geleit506
Naer d'oude Zonnestadt, gewoon de fenixveêren507
Met tempel en altaer en wieroockvaten t'eeren,
In stede van den Godt, die enckel blijft en een,
Men vraege Trismegist, in wijsheit hoogh te zetten,511
Die den Egyptenaer door onderwijs en wetten512
Zoo lang van overouts Godts licht ontsteecken heeft,
Waerom hem 't volck den naem van Drymael grootste geeft.514
515
Helaes, had Zonnestadt behartight 's helts geboden,515
Zy zou Godts enckelheit in endelooze Goden,
Niet lochenen, door vier, altaer, en offersmoock,
[p. 479]
Noch dieren niet alleen, maer geen ajuin en loock,518
Als Godtheên, eeren, en die gruwelen verbloemen.516-19
520
Hy noemt Godt naemloos; want men hoeft hem niet te noemen,
Die geenen naem behoeft, nu 's wezens enckelheit,520-21
Zijn eigenschap, hem klaer van andren onderscheit.
Dus spreeckt dit groot vernuft, dit leeren tien Sibillen
De leerzaemen, die Godt en waerheit leeren willen.523-24
525
De wijste wijzen zelfs, befaemt in 't Heidendom,525