auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Negende deel 1660-1663. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1936
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
Bespiegelingen van Godts eigenschappen.
Het tweede boeck.
Het licht, dat uit natuure en reden straelt, en schijnt, *1
Waer voor onreden vlught, het misverstant verdwijnt, 2
Is als een morgenstar, in 't oosten opgerezen,
En heeft den ongodist verzekert, en bewezen
5
Dat Godt in wezen is, en niemant aen den dagh 5
Van dees nootwendigheit, en waerheit twijflen magh, 6
Ten waer hy, snooder dan de dieren, in dit leven 7
De reden, en 't gebruick van reden, hem gegeven
Van dien algoeden Godt, te snoot misbruicken wou. 9
10
Een wachthont blijft zijn' heer, oock in der doot, getrou, 10
En kent den meester, en weldoender, die hem voedde,
Terwijl hy nacht en dagh het huis bewaeckte, en hoedde:
En zou het redelijck vernuft met harte of mont
Miszaecken zijnen heer? gewis de trouwe hont 14
| | | |
15
Beschaemtze in reden, die den naem van menschen voeren,
En hunne lastertong ter noot uit vreeze snoeren. 16
Nu staet ons ga te slaen in dees geheimenis *
Hoedaenigh, en hoe groot, en wie dees Godtheit is,
Zoo verre ons reden en begrijp heur naer kan stappen, 19
20
En kennen, in natuure en aert, en eigenschappen,
En werck; terwijl de schors van 't lijf de ziel belet 21
Dees klaerheit in haer kracht t'aenschouwen, zonder smet; 22
En wy, met schaduwen en sterflijckheit betogen, 23
De Godtheit uit ontzagh met onze eerbiedige oogen
25
Bespieglen in 't verschiet, aen 't hemelschblaeu gewelf. 25
De Godtheit kent alleen op 't allernaeust zich zelf. 26
Toen Hiero, dwingelant van Syrakuze, vraeghde *
Simonides, wiens stijl van dichten hem benaeghde, 28
Wat Godt was, hielt hy by den wreeden koning aen
30
Om uitstel van een' dagh, hem noodigh in 't beraên
Op zulck een zwaere vraegh. de dagh voorby gestreecken,
Verzocht de dichter noch, om 't antwoort uit te spreecken,
Twee dagen uitstel, en daerna een dubbeltal,
En telckens langer dagh. de dwingelant beval
35
Hem endelijck bescheit van dit vertreck te geven: 35
Toen borst de dichter uit, door dwang hier toe gedreven: 27-36
Hoe ick my langer heb beraên, en afgepijnt,
Hoe my dit duisterer en min uitspreeckbaer schijnt. 38
Zelf Aristoteles bekent ons hoe 't onmeetbaer,
40
Waerby men Godt verstaet en Godtheit, is onweetbaer. 39-40
| | | |
Oock zeght men lichter wat Godt niet is dan wat hy
In wezen is. wie zwijght, en schroomt van Gode vry 41-42
Te spreecken, weet volmaecktst van Godts natuur te spreecken.
De wijsten blijven zelfs in hunnen adem steecken. 44
45
De tongen stamelen in 't noemen van het geen 45
Onnoembaer is, en noit ontkleet den mensch verscheen. 46
d'Onmooghlijckheit van Godt in zijn volkomenheden, *
Gelijck de schepsels, klaer te kennen, spruit uit reden. 48
Het werck des schepsels, en 's wercks oirzaeck staen gelijck, 49
50
En even eng bepaelt: de Godtheit en de blijck
Der Godtheit in zijn werck al t'ongelijck. de paelen 51
Des schepsels kan men eens, maer nimmer achterhaelen
Den onbepaelden Godt. geene evenredenheit 50-5353
Is tusschen deze bey: want d'allerhooghste ontzeit 54
55
Zijn werck d'oneindigheit, en sloot het binnen percken. 55
Om onze kennis dan, die zwack is, hier te stercken,
Ontzeght men eerst aen al wat uit Godts wezen straelt 57
Den aert der schepselen, door 's hemels maght bepaelt; 58
Dan eigent men aen Godt den hooghsten zoo veel punten 59
60
Van deughden, als men in 't geschapen uit ziet munten,
Doch ongelijcker en oneindighlijck in Godt, 61
Die ons volkomenheit besnoeit heeft en geknot,
Van hooger tack en top, op datwe niet en steigeren 63
In hooghmoedt al te steil, en hem zijn wieroock weigeren. 64
65
Door dit ontzeggen en toe-eigenen van 't een 62-6565
| | | |
En 't ander wort dan Godt, naer ons begrijp, beleên, 66
Noch klaerder door 't ontzegh der dingen, in dit leven
Tot zijn volkomenheit den schepsele gegeven: 68
Want noemt men Godt te recht een ongeschapenheit, 69
70
Dat's waerheit in haer kracht, en klaer en meer gezeit
Dan iets toe-eigenen aen Godt, het geen de menschen,
't Zy goetheit, wijsheit, maght, ontfingen naer hun wenschen:
En ons verstant begrijpt aldus een zekre maet,
Daer Godts volkomenheit oneindigh hooger gaet,
75
En geene lucht den geest van d'allersnelste pennen
Kan draegen, om Godts streeck en voorgang naer te rennen. 56-7671-7676
Zoo Godt van eeuwigheit uit zich ontstaet, geen schijn *77
Van reên gedooght dat Godt kon laeten niet te zijn: 78
Want zellefstandigheit, die maghtigh is te konnen
80
Ontstaen, geduurigh is geweest, en noit begonnen, 80
Of konde worden: maer dit leste wort ontkent 81
In Godts nootwendigheit van wezen, zonder endt. 77-8282
Zoo Godt uit zich ontstaet, wort d'oirzaeck uitgesloten, 83
Door een nootwendigheit uit Godts ontstaen gesproten:
85
Maer Godt ontstaet uit zich: zoo lochent dit bescheit 85
Een onbestaenbaerheit in Godts bestandigheit. 83-8686
De Godtheit is geen stof: want stof laet zich bootseeren, *86-87
En luistert naer de hant, die stoffen kan verkeeren.
| | | |
Oock is geen stof't begin des werckers, die treet voor
90
In orden, 't werckstuck volght den wercker op zijn spoor. 89-90
Is Godt en stof het zelve, en een, en onverscheiden, 91
Zoo lijdt de Godtheit van zich zelve in 't toebereiden
En in 't veranderen der stoffe, die gevormt 92-93
Verbetert of verslimt, [het welck Godts aert bestormt, 94
95
Zijn louterheit ontkent,] en smilt aldus te gader, 95
Den wercker en de stof: dit smet de louterste ader. 87-9695-96
Godt lijdt geen koppeling: want wat men t'zaemensmilt *
Is spader dan elck deel, dat wijt van Godt verschilt, 98
Die geene smilting lijdt, en d'eerste is van al 't ander, 99
100
't Welck door een anders maght zich min of meer verander. 97-100
't Gemengde is scheibaer, en wanneer 't zich scheiden laet,
Zoo keert een ieder deel in zijnen eersten staet,
Dan is het wezen van den mengelklomp verloren.
Dit voeght de Godtheit niet, die blijft gelijck te voren. 97-104101-104
105
Waer eenigh wezen lijdt, daer woelt een strijdigheit *105
In wezen, en natuur, het welck de vrientschap scheit: 106
Want waer gelijckheit is van aert, daer valt geen lijden.
Geen gelijckaerdigheit heeft ergens me te strijden. 108
Deze evenaerdigheit grijpt plaets in Godt alleen:
110
Zoo wort in Godts natuur geen strijdigheit geleên.
Waer strijt valt, moet in 't endt het zwakste een stercker wijken.
Maer Godt gevoelt geen' strijt; zoo kan hy niet bezwijcken.
Geen wezen lijdt gewelt uit zich, het welck zijn' aert 113
Beooreloght, en zijn zelfstandigheit bezwaert: 114
115
Dus werden geen gewelt noch onnatuurlijckheden
| | | |
In Godts zelfstandigheit en wezen oit geleden. 105-16
Godt is geen lichaem, dat zijn maet en leden heeft, *
En deelbaer is: want dit zijn heelheit wederstreeft. 117-18
Zoo Godt een lichaem is, en iemant dit begunstigh';
120
Een lichaem is alleen natuurlijck, of wiskunstigh.
Natuurlijck is het niet: want Godt wert noit beweeght. 121
Wiskunstigh is het niet: zijn louter wezen veeght 122
Den toeval uit, die geen wiskunstigh kan verlaeten, 123
Dat zijn hoegrootheit heeft, en onderscheide maeten. 119-24
125
Elck lichaem is bepaelt, in 't ronde, of in 't gekant, 125
En al 't bepaelde wort begreepen in 't verstant:
Eer nu ons eng begrijp Godts wezen zal omvatten, 127
En grooter zijn, zoo moet dees vaste grontvest spatten. 125-28128
Een levend lichaem strijckt den prijs voor 't leveloos
130
In edelheit, en 't geen bezielt wort, leeft altoos 130
Door 't leven, hierom danck' het lichaem vry het leven,
Dat geene lichaemen in adel voor ziet streven.
Indien nu boven Godt niet eêlers is, wat schijn
Verbloemt dat Godts natuur een lichaem zoude zijn? 129-34133-34
135
Godt is geen lichaem, neen: want d'opperste beweger
Beweeght de lichaemen, en al 't gestarrent leger,
En blijft zelf onbeweeght; terwijl hy eeuwigh draeit 137
| | | |
De hemelronden, dicht met starren overzaeit. 138
Een lichaem, dat beweeght, beweeght zich zelven mede, 139
140
Door toeval: maer die grijpt in Godts natuur geen stede: 135-40140
En Godts natuure wort geen lichaem toegepast, 141
Dan van verblinden, die hem zoecken by den tast: 142
Als eertijts 't Heidendom d'oneindigheit bekrompen
Besloot in ruwe stof van woeste mengelklompen,
145
Of ieder element, of oock in al de vier, 145
Of in het hemelsch heir, en zijnen ommezwier; 146
Of noemden Godt de ziel der weerelt tegens reden;
Of maelden hem een' mensch, met ommetreck en leden. 148
Dus dwaeldenze in den droom, en buiten recht bescheit,
De toeval eigentlijck geensins in Godt kan hangen: *151
Want wat voltrocken is, dat kan niet meer ontfangen. 152
De toeval wort alleen het wezen bygezet,
Waeraen noch iet ontbreeckt, eer 't in zijn wezen net
155
Voltrocken is: maer Godt, verheerlijckt door de straelen 153-55
Van zijn volkomenheit, en die begin, noch paelen,
Noch oirzaeck kent, waer door hy tot dees hoogheit klom,
Behoeft den toeval niet tot zijn volkomendom. 158
Het wezen wort gevolght van toeval, min volkomen. 159
160
Dit gaet Godts kroon te na, die wort hem niet benomen
Door onvolkomenheit. Godts loutre eenvouwigheit 161
Gedooght in ons begrijp ter noot het onderscheit 162
Van zellefstandigheit, en toeval. in Godts wezen
Wort d'enckle wezenheit ten hooghste ons aengeprezen: 163-64
165
Want Godt is enckel zijn, en wezen; daerom sluit 165
| | | |
Godts loutre eenwezenheit alleen den toeval uit. 166
Waer toeval stant in grijpt, daer zijn verwisselingen; 167
Want toeval, uit zijn' aert, vaert uit en in de dingen. 168
Wort dan de Godtheit iet toevallighs toegepast, 169
170
Zoo wortze wisselbaer; zoo lijdt de Godtheit last: 170
Maer 't luidt ongoddelijck dat Godts natuur verandere. 171
Wie huwt dan zelfstant hier en toeval aen elckandere? 167-72172
Al wat toevalligheit in zich heeft, is niet al
Het geen zijn aert vereischt: want hier het toegeval 174
175
Wort buiten 't wezen van zijn steunzel zelf gevonden: 175
Maer Godt is louter al wat in hem is te gronden;
Zoo wort de toeval dan met recht in Godt gewraeckt,
Ten waer men in hem zocht iet dat geen Godtheit raeckt. 173-78178
Godts wezen zelf heeft noit van buiten iets genoten, 179
180
Het welck natuurlijck uit zijn wezen blijft gesloten; 180
Dewijl het buiten zich niet anders leenen kan:
Want niet eenvouwigers, niet zoo eenformighs dan
Godts wezen in zich zelf gelooft wort, en geprezen:
Maer Godts zelfstandigheit is eigentlijck zijn wezen: 184
185
Dus is 't zelfstandigheit al wat Godts wezen heeft, 185
Aen wiens eenvouwigheit geen toeval hangt, noch kleeft, 186
Noch nimmer hechten zal, ten zy men ons wil leeren
Dat Godt verandren kan, vermindren, en vermeeren. 151-88179-88
Uit dit ontzeggen vloeit, als uit de bron een vliet, *189
190
Dat Godt zijn wezen, en natuur is, anders niet:
Want wou men buiten dit in Godt noch iet gehengen,
Men zou de louterheit van Godt met iet vermengen, 192
| | | |
En buiten Godts natuur en zijne louterheit
Iet eigenen aen Godt, 't welck zijn natuur ontzeit. 189-94194
195
Dewijl Godts wezen is 't eenvouwighste van allen, *195
Zou 't iemants oogh misschien en inzicht niet gevallen 196
In eigenschappen Godt, met onderscheit gedeelt,
Te zien door 't zwacke brein des menschen afgebeelt; 197-98
Daer deze eenvouwigheit in 't minst niet kan gehengen
200
Haer in verscheidenheên van dingen te vermengen; 200
Een mengsel, dat rechtuit met Godts natuure strijt. 201
Wat raet om onzen hals t'ontslaen van dit verwijt? 202
Indien hier middel waer Godts wezen te bevatten
Op eene wijze en blick, en zonder uit te spatten 204
205
Tot dees verscheidenheên; wy schoven flux een schot
Voor dees vrymoedigheit, en riepen: Godt is Godt:
Maer dan bleef Godts natuur met zijn hoedanigheden
Noch even onbekent, en buiten 't perck van reden: 208
Dies dwingen reden, noot, en nut ons toe te treên 209
210
Op dees verscheidenheit, om dit eenvouwigste Een
Te grijpen dus beknopt, gelijck gemengde dingen, 211
Die door hun form en stof en anders t'zamenhingen: 212
Want d'opperste openbaert zich zelf naer ons verstant,
In menige eigenschap, zijn werckstuck ingeplant, 214
215
En 't zienelijck heelal, in zoo verscheide stucken, 215
Om zijn eenvouwigheit in ieders hart te drucken. 216
Wie d'eigenschappen dan der Godtheit gadeslaet, 213-17
| | | |
Gebruicktze als kenbaerhêen, geen mengsel in der daet, 218
Noch veelheit. 't eenigh Een, eenvouwigh, zuiver, simpel, 219
220
Wort nimmermeer gesplitst, noch weet van kreuck, en rimpel. 195-220220
Het menschelijck geslacht, dat in den aenvang vroegh *
Zijne oogen op den aert van alle dingen sloegh,
Zagh eene ontelbaerheit van veel verscheidenheden
In 't wezen van natuur, van boven tot beneden, 224
225
En stont, gelijck verbaest, voor zulck een groot gesticht. 225
De wijzen zagen in verscheidenheên een licht, 226
Dat hen op eenen wees en allereersten vader, 227
Waeruit dees veelheit sproot; als uit eene eenige ader
Veel beecken; als een bosch van telgen uit een' stam. 229
230
De waenwijs, toen bedrogh, en baet- en staetzucht quam
Ter weerelt, en het volck van simpelheit veraerde, 231
Genaeckte niet den stam, die maght van telgen baerde, 232
Noch oock de bronaêr, die zoo veele beecken teelt,
Maer nam het werckstuck aen voor de oirzaeck, en het beelt
235
Des heeren voor den heer, en eerde d'eigenschappen
Der stoffen zelfs, als Godt. langs deze wenteltrappen 234-36236
Geraeckt d'ontelbaerheit der Goden vast in zwang, 237
Gesteven door genot, schijnheiligheit, en dwang.
Men moet dan d'eigenschap der dingen onderscheiden
240
Van Godt, wiens ooghmerck was ons hooger op te leiden
Naer hem, wiens eigenschap van 't wezen niet verscheelt; 241
Wiens simple eenvouwigheit gemengt wort, noch gedeelt. 221-42242
Om d'eigenschappen dan des oppersten t'ontvouwen *
Ten minste zommigen, en hem hier door t'aenschouwen,
245
In zijn hoedanigheên, ontleenen wy geen licht
Uit openbaeringen, orakel, en gezicht,
Geschiedenisse, en spreuck van Godts gewijde bladen;
Maer zullen met natuure en reên ons eerst beraeden, 243-48
Om voeghelijck het vlies te lichten van het oogh
| | | |
250
Des schemerenden, die ten eerste niet zoo hoogh 250
Kan opzien in dien glans, en vreest geloof te geven
De nimmer faelbre blaên, door 's hemels Geest beschreven, 252
Die als met zijne hant de hant der schrijvren trock. 253
Hy volge dan natuur en reden met zijn' stock. 254
255
Wanneer de mist van 't glas der oogen is gestreecken, 255
Zal 't licht opklaeren, daer hy eerst van zat versteecken. 256
Wat Godt ge-eigent wiert met reden en bescheit *
Van wijzen, eeu op eeu, genegen en bereit
Te volgen 't rechte spoor van 't opperste behaegen,
260
Dat magh den titel van Godts eigenschap wel draegen.
Deze eigenschappen zijn de weerelt door bekent,
En lang, van hant tot hant, in 't reedlijck brein geprent, 262
Oock zulx dat zy den naem van redelijck verliezen, 263
Die voor 't gemeen besluit den dootschen onwegh kiezen, 264
265
En volgen in woestijne, en wildernisse onnut 265
Een Heidensch slagh, dat lang den mensch heeft uitgeschudt. 266
Het algemeen besluit der wijzen melt de zotten, 267
Die eigenzinnigh, hier en daer, te zamen rotten. 268
Bewijs heeft uit by hen. geen een en twee telt dry. 269
270
Zy lastren 't wackere oogh in hunne suffery. 270
Aldus kan eigen waen verstant en zin verduisteren.
Een halssterck muilpaert wil naer toom noch sporen luisteren. 272
d'Eenvouwigheit van Godt gemoetme, en zweeft vooruit, *273
Een eigenschap, die stip en louter buiten sluit 274
275
De t'zamensmilting van al 't onderling verbonden; 275
Een t'zamensmilting noit in Godts natuur gevonden.
| | | |
In alle schepslen zijn veel dingen onderscheên,
Oock in der daet; maer in der dingen schepper een 277-78
En 't zelve. vraeghtge hoe Godts eigenschappen scheelen, 279
280
Indienze eenvormigh zijn, en d'eenheit hangt in veelen? 280
Zy zijn alleen in 't brein verscheiden opgevat, 281
Naer menschelijck begrijp, en reden, buiten dat 282
Vermelt haer onderscheit geen daetlijckheit van binnen. 283
De t'zamensmilting hangt in ons verstant, en zinnen:
285
In Godt is louterheit. wie reuckloos anders sluit, 279-85285
Voorziet niet wat gedroght uit dezen nevel spruit. 286
Volkomenheit veraert terstont in 't onvolkomen,
Want spreeckt men eigentlijck, de Godtheit blijft altoos 289
290
Een louterheit, een geest, lichaeme- en stoffeloos,
Geensins aen eengegroeit, onmaghtigh iet te lijden, 291
Volkomen, ongedeelt, geheel aen alle zijden,
Geensins deelachtigh, noch bestaende uit onderscheit 293
Van toeval, form, en stoffe, en zellefstandigheit, 294
295
Noch eenige oirzaeck, 't zy uitwendigh, of inwendigh. 295
Dus staet d'eenvouwigheit in louterheit bestendigh. 296
Maer 't lustme dieper in Godts heilighdom te gaen,
Ten dienst van elck wien 't lust dees godtsspraeck te verstaen. 298
Wie zou niet wenschen met de Godtheit te verkeeren,
300
Om in ootmoedigheit en stilheit aen te leeren,
Tot dat, van 't sterflijck pack ontslagen, dees gordijn 301
Die d'eerste wercker is der stoffe kost niet wezen 303
| | | |
Dan stoffeloos, naerdien zelfs d'eerste stoffen rezen
305
Uit zijne alwerckzaemheit: hierom is Godt geen stof. 305
De stof, indienze wercke en voortbreng' fijn en grof,
Verandert, en veraert: maer Godt blijft onbewogen, 307
En wil veraerden noch verandering gedoogen, 308
In zijn natuur; zoo kan de Godtheit stofwijs niet 309
310
De steun en oirzaeck of beginsel zijn van iet. 304-10310
Wil Godts eenvouwigheit geen lijbre maght gehengen 311
In zich, zoo kan geen maght zijn louterheit vermengen. 312
Waer mengsel is, daer zijn verscheide dingen een, 313
Verknocht door eenen bant te zamen in 't gemeen, 314
315
En dees verknochtheit eischt een oirzaeck tot verbinden;
Zoo most men buiten Godt een' t'zamenhechter vinden, 316
Die voor dit mengsel leefde, en 't mengsel t'zamen lijmt: 317
Maer deze haegemunt klinckt valsch, en ongerijmt. 318
De stoffescheider kan gemengde stoffen scheiden, 319
320
Dies eischt de mengelklomp een' scheitsman tusschen beiden, 320
En d'algemeene bant, die 't mengsel t'zamenhielt,
Gebroken, als een snoer, zoo leght de klomp vernielt. 322
Gezonde reden kan van Godt dit geensins dencken:
Want zijne louterheit zich nergens door laet krencken. 311-24
325
In alle mengselen bestaet hun deught in 't deel 325
Zoo groot noch edel niet, als t'zamen in 't geheel;
Ick spreeck van deught en waerde in dit geheel begreepen:
Want een gedeelde waerde is slechter, meer beneepen 328
In 't deel dan in 't geheel. bestaet Godts waerde dan
330
By 't mengsel van 't geheel, zoo moet de Godtheit van 330
| | | |
Een ieder deel en lidt haer deught en waerde ontleenen:
Dat 's onvolkomenheit, die noit heeft doof gescheenen 332
Godts louterheit, en glans, die geen vermengen lijdt,
En rijck in 't eenigh is. geen aenstoot, hoe men wrijt, 334
335
Kan Godts eenvouwigheit van haeren glans versteecken. 335
Een diamant alleen kan diamantsteen breecken. 325-36336
't Getal van een gaet voor 't meervouwigh. in het veel 337
Heeft menigh enckel een alleen zijn eenigh deel: 338
Wie durf dan Godt, die 't eerst van al is, laeger zetten, 339
340
En 't ongemengelt een met mengeltal besmetten! 337-40340
Godt leent van buiten geen nootwendigheit, maer geeft
Nootwendigheit aen al wat op zijn wezen zweeft. 341-42
Dus blijft geheel en al hier 't mengsel uitgesloten, 343
Het welck bestaet uit veele, in eenen klomp gegoten. 344
345
Eenvouwigheit verworpt de veelheit, en houdt stant 345
Als veelheit innestort, door 't springen van den bant. 341-46346
Volkomenheit bezit in Godt de hooghste trappen, *
En straelt, gelijck een zon, uit al Godts eigenschappen,
Met zulck een' vollen glans, dat gy niet noemen kunt
350
Een eigenschap, waerin haer licht niet uit en munt. 350
Zoo deze in Godt bezweem, de Godtheit most bezwijmen. 351
Och, ofze mijnen geest met haeren gloet in 't rijmen
Ontstack, hoe zou men Godt zien gloeien in mijn dicht,
Dat nu niet steigren kan in 't ongenaeckbre licht
355
Van Godts volkomenheit, waer van in 't aerdtsche leven
Den schepselen alleen een voncksken is gegeven! 356
Verbeelt u eens, wat is gezicht, en scherp gehoor, 357
| | | |
In oogh en oor? en Godt is enckel oogh en oor. 358
Wat hoort, wat ziet hy niet, die zich laet zien noch hooren,
360
Dan in een' schijn en klanck, uit dien volbouden toren, 360
Wiens spits het al deurboort, en altijt hooger rijst,
Daer lucht noch geest een pen kan draegen, die niet yst, 362
En naeu in 't stijgen heeft den laeghsten trans getroffen,
Of zy komt al verbaest van boven nederploffen,
365
En roept: sluit d'oogen toe, en staeck uw onderwint: 363-65365
In Godts volkomenheit zijn alle starren blint. 366
Begrijp beknopt al wat gy buiten Godt moet loven, 367
De Godtheit gaetze in haer volkomenheên te boven.
Zy steunt niet buiten zich, maer blijft onwrickbaer staen 369
370
In haer eenvouwigheit. geschape wezens slaen
Alleen het oogh op haer volkomenheên te zamen, 371
En hun bepaeltheit zwicht, en moet zich billijck schaemen 372
Voor 't onbepaelde goet, dat alle goet bepaelt, 373
En medeelt van zijn deught, die entloos nederstraelt, 374
375
En neêrvloeit in 't heelal. de Godtheit, uit de toppen 375
Van haer volkomenheit, stort neder, als by droppen, 376
De gaven van dit goet, naer dat het haer behaeght,
Daer elck den titel van volkomenheit af draeght
Naer d'uitgift, afgestort van 's hemels tinne en daecken, 378-79
380
By geen volkomenheên van laeger te genaecken: 380
Want wie 't oneffen der volkomenheên gelijckt
By een, bevint hoe hier het minder 't meerder wijckt; 381-82
En als men 't meeste goet bejegent, in dees schimmen, 383
[Want dit heelal is nacht by Godt] dan baet geen klimmen 384
385
Naer hooger, en men blijft voor 't allerhooghste staen, 385
't Welck volstaet, en hier hangt niet onvolkomens aen. 386
Wat deught den schepselen, Godts werck, wiert ingeschapen, 387
| | | |
Die was in d'oirzaeck eerst, als 't koningklijcke wapen
In 't gouden zegel,/ eer het stont in wasch geprent.
390
Dus blijckt, in 't endigh en 't volkomen, zonder endt,
Eene evenaerdigheit in deughden: want zy zweemen 391
Naer Godts volkomenheên, daer zy haer kracht uit neemen;
Hoewelze oneindelijck in d'oirzaeck munten uit, 390-93393
Doch eindigh in het werck, dat uit zijne oirzaeck spruit. 394
395
In 't noodige bestaen van Godts volkomen wezen, 395
't Welck niet kan niet bestaen, wort zulcks ons aengeprezen 396
't Volkomen wezen van deze onuitputbre bron,
Dat zoo dit wezen niet in wezen wezen kon, 398
Het waer de bronaêr niet noch oirsprong van de stroomen,
400
Die zulck een' Oceaen uitlevren. dit volkomen 400
Stuit nergens op een strant, wort nimmermeer gepeilt
Van dieploot, noch vernuft, dat op dien afgront zeilt.
In dees volkomenheit is zadtheit, en genoegen. 403
Hier mangelt niet: hier is niet anders by te voegen: 404
405
Gelijck een schael, vol wijns geschoncken aen den rant,
Geen druppel meer verzwelght: gelijck de zon, van brant
En levend licht en gloet doorstraelt, doorgloeit ten vollen,
Geen' gloet in haeren kloot, terwijlwe hem zien rollen, 408
Rontom de weereltkloot om hoogh, meer zwelgen kan:
410
Gelijck de lucht volpropt, niets ydel laet noch wan. 410
Maer laet ootmoedigheit de stoute tong betoomen:
Haer onvolkomenheit ontluistert Godts volkomen, 412
En stamelt woort op woort. de schildergeest verdwaelt, 413
Die met zijn doove verf het vier van Troje maelt,
415
Of 't gloeien van de zon, gelijckze straelt in 't leven.
Godts enckele eenigheit in wezen vloeit en drijft
| | | |
Uit zijne eenvouwigheit, die buiten mengsel blijft,
En geensins t'zamenhangt uit ondereengegoten
420
Verscheidenheên; gelijck al wat uit stof gesproten,
Door eenen bant verknocht, uit form en stof bestaet, 421
En weêr aen deelen spat, in 't breecken van den draet. 422
In d'eenigheit wort Godts volkomenheit gevonden, 423
Die geenen bant behoeft, en al wat hangt verbonden 424
425
In adel overtreft, en roept: ick ben 't alleen, 425
Die uit my zelve ontsta, het eenigh louter een,
Waeruit d'ontelbaerheit van zoo verscheide dingen,
Als beecken uit haer bron, eene enckelheit ontfingen,
En daerze in eindigen. Godts enckelheit stelt maet 427-29
430
Aen elcks hoedanigheit, hoegrootheit, aert, en staet.
Oock blijcktze in ieder werck, het welck in alle deelen 431
Zijne oirzaeck dancken moet: en naerdemael de veelen
Of veelheit in getal, en eene eenzelfheit vast, 433
Als eigenschappen, staen de wezens toegepast, 434
435
En deze eenzellefheit en veelheit, als de straelen
Van water, uit haer bron, het enckle wezen, daelen, 436
Zoo blijft deze eenigheit een eigenschap, geplant 437
Kan geen volkomenheit den oppersten gebreecken, 439
440
Zoo kan geen menighte van Goden hem versteecken
Van d'enckele eenigheit; 't en waer men tegens reên 441
Optellen wilde meer volkomenheên dan een: 442
| | | |
Maer dit beschaemt zich zelf, naerdien de troongenooten 443
Door onvolkomenheên, uit hunnen troon gestooten,
445
Ter aerde storten, in den twist om 't onderscheit. 445
Het hemelsch hof gedooght in d'oppermajesteit
Geen mangel, nochte smet; dies onderscheit de sprengkel 439-47447
Der onvolkomenheit Godts eenigh een en enckel
Van d'opgetelde Goôn en Godtheên, lang alom
450
De weerelt door gezaeit, by 't blinde afgodendom: 450
Hoewelze noch doorgaens in top een Godtheit zetten,
Van zoo veel minderen gehoorzaemt in haer wetten. 451-52
Waer d'allerhooghste maght in veelen zit gedeelt,
Is geene monarchy; want geen regeerder scheelt 454
455
Van anderen, naerdien zy evenmoedigh draven, 455
En een' gemeenen last gelijckerhant hanthaven: 456
Dus blijckt in dit gebiet een medeelachtigheit 457
Van maght, en van gezagh, en glans, en majesteit;
Want ieder draeght zijn deel: zal nu de staetbant klemmen, 459
460
Die dees gedeeltheit bint, zoo gelt'er overstemmen, 460
En elck byzonder zwicht voor 't algemeen gebiet: 461
Dat voeght den aertsmonarch des hemels zeker niet;
Dies zit eene enkle maght in top van 't rijck der rijcken,
En 't laeger moet de vlagh voor 't enckel eenigh strijcken. 453-64
465
Dit blijckt ons in natuure, in burgerlijck gezagh,
En kunst. een zon verlicht al 't aertrijck met den dagh. 466
Een ziel alleen regeert in 't lichaem al de leden,
| | | |
Een veltheer 't gansche heir, een vorst zoo veele steden,
Een eenigh roer de hulck, in 't grondelooze nat. 465-69
470
Een uurwerckveder drijft zoo menigh ysren radt:
Op dat ick oversla den koning van de byen, 471
Die onder 't eenigh hooft te velde gaen, en stryen.
Zoo staet, natuur en kunst ons tot dees waerheit leidt,
Wie lochent dan met recht Godts enckele eenigheit,
475
Die staeten wetten stelt, de vorsten kan regeeren,
Natuur in wezen houdt, de kunsten doet vermeeren?
Wat overeenkomst van een veelheit spruit uit een,
Die moet nootzaeckelijck bestaen by een alleen: 477-78
Nu zienwe in elck geslacht een eenigh, 't welck de veelen 479
480
Een maet verstreckt; aldus ontfangen zy en deelen
't Meervouwigh uit het een: maer d'overeenkomst van 481
't Meervouwigh steunt alleen op 't wezen: hierom kan 481-82
Geen veelheit, maer het een, voor andren uitgelezen,
Alleen 't beginsel van alle andre dingen wezen. 482-84
485
Het eigen wezen van al wat gevonden wort 485
Is een alleen; maer Godt, in veelen uitgestort,
Alleen zijn wezen is, en anders niet. waer blijven 487
De droomers nu, die meer dan eene Godtheit drijven? 477-88488
Daer menige ordens zijn, in hoogheit ongelijck,
490
Zal 't noodigh zijn dat d'een voor d'andere orden wijck' 489-90
In waerde, en in gezagh; of staenze t'zamen effen, 491
| | | |
Zoo deelenze in haer' staet; zoo magh zich geen verheffen; 492
Want elck ontleent en treckt uit 's anders haere maght: 493
Zoo heeft dan elck gebreck van heerlijckheit, en kracht, 494
495
En geen van allen is voltrocken, en volkomen. 495
Dit kan men niet van Godt gevoelen, zonder schroomen,
Die door volkomenheit de kroon der kroonen spant, 497
Daer 't enckel een in blinckt, de schoonste diamant. 498
Indien de Godtheit quaem t'aenschouwen haers gelijcken,
500
Zy most haer veêr en kroon voor eenen Fenix strijcken, 500
Die zijn geheilight hooft verheft in onzen dagh, 501
En bromt, naerdien hy noit zijn wedergade zagh; 502
Terwijl met zonnegout en purper, om zijn vlogels, 503
Besprengkelt, en gevolght van eenen stoet, geen vogels
505
Hem onder d'oogen zien dan met eerbiedigheit,
Daer zulck een regenboogh den eenigen geleit 506
Naer d'oude Zonnestadt, gewoon de fenixveêren 507
Met tempel en altaer en wieroockvaten t'eeren,
In stede van den Godt, die enckel blijft en een,
510
En alle schoonheit schiep, daer oit de zon op scheen. 489-510499-510
Men vraege Trismegist, in wijsheit hoogh te zetten, 511
Die den Egyptenaer door onderwijs en wetten 512
Zoo lang van overouts Godts licht ontsteecken heeft,
Waerom hem 't volck den naem van Drymael grootste geeft. 514
515
Helaes, had Zonnestadt behartight 's helts geboden, 515
Zy zou Godts enckelheit in endelooze Goden,
Niet lochenen, door vier, altaer, en offersmoock,
| | | |
Noch dieren niet alleen, maer geen ajuin en loock, 518
Als Godtheên, eeren, en die gruwelen verbloemen. 516-19
520
Hy noemt Godt naemloos; want men hoeft hem niet te noemen,
Die geenen naem behoeft, nu 's wezens enckelheit, 520-21
Zijn eigenschap, hem klaer van andren onderscheit.
Dus spreeckt dit groot vernuft, dit leeren tien Sibillen
De leerzaemen, die Godt en waerheit leeren willen. 523-24
525
De wijste wijzen zelfs, befaemt in 't Heidendom, 525
Bestemmen eenen Godt, en d'eenigheit alom;
Hoewel dees kennis wiert benevelt van veel droomen,
En 't licht, als door een wolck, hun toestraelde onvolkomen, 528
Die meer tot wellusten en ydelheit gezint,
530
Of traegh in 't onderzoeck, te reuckeloos en blint,
Op 't spoor van blinden, vast den onwegh innesloegen, 531
En in 't verscheenen licht zich al t'ondanckbaer droegen. 532
Dus raeckt de logentael in zwang, met eenen schijn
Van waerheit, en zy snoerde een' aenhang aen haer lijn.
535
Godts eenige enckelheit wort Godeloos gelastert. 535
Der goden aental groeit, terwijl het volck verbastert.
De spraeck der wijzen volght 't meervoudige getal
Van Goden, naer den stijl, de staetzucht ten geval. 538
De reuckeloosheit kan den middelwegh niet raemen:
540
Zy lochent d'enckelheit of lochentze al te zaemen. 539-40
Dees eert geen Godtheit, die, veel hondert aen een rist. 541
Dat Godt oneindigh is, voor 't licht van reden bloot leit, *543
Die hem volkomen schat in wezen, in hoegrootheit, 544
545
In zijn hoedaenigheit, in wijsheit, goetheit, maght,
En ieder eigenschap, uitwercking, deught, en kracht.
| | | |
Al watge in Godt gemoet, getuight hy is onendigh; 547
Het zy hy zich bespiegle inwendigh, of uitwendigh;
Inwendigh, in ontstaen en wezen onbepaelt; 549
550
Uitwendigh, in 't heelal, dat uit zijn wezen straelt; 548-50
Hy ziet d'oneindigheit omvatten al 't volkomen, 551
En 't wezen, en ontstaen, en al wat uitgenomen 552
Wat heerlijck in hem schuilt, of uitschijnt in het oogh
Der schepselen: hoe diep, hoe lang, hoe breet, hoe hoogh,
555
Geen wezen is'er, niets uitneemende gesproten,
Dat van zijn wezen niet bevat wort, en besloten
In d'aertsvolkomenheit van zijne oneindigheit.
Dees hemelsche eigenschap den schepper onderscheit
Van 't schepsel, onvoorzien van zulck een prachtigh wapen; 559
560
Hoewel 't ontzeght in Godt en Godtheit 't geen 't geschapen 560
Bepaelt, het stelt nochtans iet onbegrijpzaems vast, 561
Dat d'onbegreepenheit van Godts natuure past.
d'Atheensche wijsheit pooght in dit geheim te dringen, 563
En noemt de Godtheit Pan, of d'Alheit aller dingen; 564
565
Want wat 'er is, en was, en namaels worden zal,
Verbeelt u endeloos de Godtheit is het al, 566
Der dingen Oceaen, naerdien men daer kan visschen 567
Ontelbren overvloet van licht, gestaltenissen,
Schakeersel, wezens, deught, en haer volkomenheên,
570
Als in een' boezem van al 't edelste by een.
Hier wenschte ick tong, en tael, om uit te spreecken hoe men
Der dingen eerste en endt met eenen naem zou noemen, 572
Die naemloos is, en blijft, en geenen naem begeert, 573
Of naemen zonder endt, waer door hy wort vol-eert, 574
575
En teffens uitgedruckt. wat tong heeft dit vermogen? 575
Geen tong: want mist men dit, Godt bleef niet onvoltogen
| | | |
In zijnen ommetreck; wanneer men in de school 577
Van Griecken zulck een zon wil tekenen met kool. 577-78578
Maer om d'oneindigheit naer 't leven af te maelen,
580
Behoeftze zelf van zelf in ons verstant te daelen,
Zich uit te schilderen in haer oneindigh licht: 579-81
Al maeltze zich ten deele in 't eindigh voor 't gezicht 582
Der menschen, die den dagh der Godtheit lang versliepen, 583
Hoe klaer dees opging, en gezien wiert in 't verdiepen
585
En in 't verhoogen van het licht en duisternis
Der schepselen, waerin Godt onvolkomen is 584-86
t'Aanschouwen, noch ter tijt, tot dat de ziele ontbonden 587
Het morgenlicht verschijn', van nacht noch avontstonden
Gevolght, en nagetreên, en zy verdraegen magh 589
590
d'Oneindigheit te zien, op haeren schoonsten dagh.
Indien oneindigheit Godts wezen wiert benomen,
Dat lochende terstont 't volkomenste volkomen 592
In wezen, en ontstaen, nootwendigheit, en kracht, 593
Uitwerckinge, enckelheit, eenvouwigheit, en maght, 593-94
595
En wat dit wezen, dat onmengbaer onverscheiden 595
In eigenschappen is, geduurigh zal geleiden. 596
Godts eigenschappen, wat vernuft hier tegens storm,
Om haer te monsteren door onderscheit van form, 597-98
Zijn niet dan loutre form, en wezen al te zamen. 599
600
De zwackheit van 't verstant wil door verscheide naemen 600
Vereedlen Godts natuur, en wezen: maer dit munt 601
Niet goddelijcker uit dan op 't uitsteeckend punt 602
Van d'eenige enckelheit des wezens. wat byzonder 603
In 't brein wort opgevat, dat hangt begrepen onder
| | | |
605
Het wezen. noem nu vry al watge noemen wilt;
Ick hoor geene eigenschap, die 't allerminst verschilt
Van d'ander. schijnt u dit te doncker en te duister;
De reden toont het u met blijck, en heldren luister. 608
Wat door een zelve form, die louter, ongemengt,
610
En onbepaelt is, zoo veele eigenschappen brengt
Aen zich, en onder zich, gewis dat is een teken
Van boven anderen in hoogheit uit te steecken,
Die, door verscheidenheên van formen en van reên,
En noch bepaelt, dit goet bezitten in 't gemeen. 609-14
615
Indien nu onderscheit van ongelijcke trappen
In Godts des oppersten heilbaerende eigenschappen
En zuiver wezen waer, zoo zou 't oneindigh schoon
Door eenerhande form en reên niet deze kroon
Bereicken, maer een snoer van perlen t'zamenlezen,
620
Uit veel verscheidenheên van 't ingekrompen wezen. 615-20
Godt zou door d'eene form onmeetbaar zijn geacht,
Door d'andre wijs, en goet, door d'andre d'eerste maght:
Dat voeght zijn grootheit niet: want onderscheit van veelen
Aen een verbonden, stelt een heelheit toe uit deelen:
625
En wat's eenvouwigheit in wezen en bestaen
Doch anders als verschil, en mengselen versmaen? 626
Wie rijck by zich is hoeft niet meer by een te raepen: 627
Dat voeght geschapenheit, maer geensins 't ongeschapen. 628
Is tusschen eigenschap en wezen onderscheit
630
In Godt, zoo leent het iet: dit quetst Godts majesteit. 630
Waer onderscheit bestaet, daer wort iet aengewonnen,
Dat uit den wortel vloeit van 't wezen, noit begonnen.
Indien zijne eigenschap in 't wezen niet bestaet, 633
En onderscheiden wort van 't wezen in der daet; 634
635
Zoo moet menze elders dan uit 's wezens boezem haelen. 635
Wie zulck een kluwen zoeckt, zal wijt van Godt verdwaelen. 636
En schoon Godts eigenschap en wezen, als gedeelt
| | | |
En formwijs, staen in 't brein byzonder afgebeelt, 638
Nochtans wort hier door niet gelochent noch bestreden
640
d'Eenvouwighste enckelheit van Godts volkomenheden;
Naerdien dit onderscheit in haer geen' voetstap plant, 641
Maer buiten Godts natuur, in 't menschelijck verstant,
Het welck, hoe scherp wy oock vernuft en zinnen slijpen,
Te plomp blijft om geheel Godts hoogheit te begrijpen, 644
645
Gelijckze in wezen is; of naer d'eenvouwigheit,
Eenvormigh op het hooghste, en schuw van onderscheit: 646
Maer wy begrijpen Godt slechts stuckwijze, onvoltogen, 647
Naer d'evenredenheit des schepsels, dat onze oogen 648
Alleen een' blick en schijn en strael der Godtheit geeft;
650
Een geest, die heimelijck in alle dingen zweeft:
Want zou Godts eigenschap zich eigentlijck schakeeren, 651
Gelijckze in ons begrijp, genegen aen te leeren,
Zich spiegelt, blick op blick; gewis in allen schijn 653
De regenboogh zou min dan Godt verscheiden zijn. 654
655
d'Oneindigheit van Godt, te vatten noch begrijpen,
Zich van geen tijt noch plaets laet sluiten en benijpen, 656
Noch menschelijck verstant, te kranck om in der daet 657
Dit wezen aen te zien, in top van zijnen staet. 658
d'Oneindigheit zweeft op onachterhaelbre pennen, 659
660
En beelt zich uit in 't brein, door kennen en niet kennen 660
Van Godt, en alles wat den dingen ingestort
Beknopt in hem alleen by-een gevonden wort, 662
Ten minste naer de kracht, waer door hy, eeuwigh zwanger,
Zich uitbreide in der tijt, of korter, ofte langer. 663-64
665
Verbeelt u eens, gy zaeght in eenen blick op een 665
Gestapelt al het schoon, en alle uitneementheên
Der schepselen, wat zou dit zien genoegen baeren!
Hoe zou uw ziel, geraeckt van brant en yver, vaeren
Ten lichaeme uit, om zulck een schoonheit en genot!
670
Dit's eindigh: denck nu, wat's oneindigheit van Godt.
| | | |
Schoon Godt d'onendigheit alleen is, nochtans dwerrelt 671
Het hooft van Epikuur, als hy 't begrijp der weerelt
Onendigh noemen durf, en drijft dat dit heelal 673
Bestaet uit weerelden, verknocht aen maet, noch tal; 674
675
Uit weerelden gebout van vezelen, die drijven, 675
Of kleven: midlerwijl laet hy een ruimte blijven, 676
En ledigheit, op dat elck lichaem zich beweegh'. 673-77
Zoo droomt hy, en noch acht Lukrees dien droomer sneêgh. 678
Nu geeft onmeetbaerheit d'oneindigheit 't geleide: *
680
Want waer men d'eene vint, daer vint menze alle beide,
Oock d'overalheit van Godts tegenwoordigheit, 679-81
Een eigenschap, die niet van 't eeuwigh wezen scheit. 682
Wie Godts oneindigheit in zijn bespiegelingen
Bestemt, zal d'andre mede oock alsins door zien dringen. 684
685
Onmeetbaerheit begrijpt het al wat uitgestort 685
Van Godt, oock binnen Godts natuur begrepen wort,
In wezen, en in kracht: want zoo 't vernuft wil vaeren 687
Op dezen Oceaen der wezens, zijne baeren 688
Gaen weiden, zonder strant. waerheen 't vernuft zich went,
690
Het ziet een bare zee, een enckel element, 690
Een eenigh aengezicht der Godtheit aen met vreezen, 691
En ootmoedt en ontzagh. op Godts ongrondigh wezen 692
Drijft dit heelal, gelijck een spongie in 't zoute nat, 693
| | | |
Doortrocken van de zee, van schuim en water zadt. 694
695
De kracht en 't wezen van de Godtheit leeft volkomen 695
In d'allerminste stip. waer Godt niet wort vernomen 696
Is nergens: want hy is al teffens, naer zijn maght
En wezen, overal. geen duisternis, geen nacht 697-98
Ontschuilt zijn alziende oogh. geveinstheit noch gepeinzen
700
Ontschuilen 't eeuwigh licht, dat heenstraelt door het veinzen, 700
In 't hart zit, en van 't oogh der ziel de nevels vaeght, 701
Dies Godt met recht den naem van hartekenner draeght. 699-702702
Maer schoon de Godtheit ons gedachten klaer kan weeten
Door d'alomwezenheit, nochtans Godts ongemeeten 704
705
Hoegrootheit is hier in volkomener in glans, 704-05
Naerdienze wezentlijck, en eigentlijck, en gantsch 706
Het al vervult en propt, en niets laet ledigh blijven, 707
Zoo wel beneên 't gestarnte, als daer geen starren drijven. 708
Dees alomwezenheit des wezens, schoonze vloeit *
710
Zelfstandigh overal in allen, en doorgloeit 710
En onderhoudt, en voedt zoo veel geschapenissen, 711
Noch wortze niet getast, noch hoeft geen smet te wissen 712
Uit haere louterheit: gelijck des menschen ziel
Na'et zielen van het lijf een smet van 't lichaem hiel: 714
715
Want Godt is plaetseloos alsins in alle dingen 715
Zoo tegenwoordigh, dat hy alles kan doordringen, 716
En blijven smetteloos in wezen, endtloos wijdt 717
Gescheiden van al 't geen bestaet in plaetse, en tijt.
Hy blijft in louterheit van wezen dicht gesloten. 719
| | | |
720
Zoo blijft hy verre en dicht, byeen en uitgegoten: 720
En of hy neêrdaelt, op een endelooze wijs, 721
In 't schepsel, hy behaelt in hoogheit eer en prijs. 722
En schoon hem Plato durf de ziel der weerelt noemen, 723
Hy wil hierme geensins de dwaelingen verbloemen,
725
Die d'ongeschapenheit vermengen plomp en grof
Met 's hemels lichaemen, en tastelijcke stof. 726
De diamantknoop van d'alomheit, alsins vintbaer, 727
En d'eindeloosheit is zoo krachtigh onontbintbaer
In een gevlochten, en doorvlochten, en geleit,
730
Dat eer de form en stof van ieder wezen scheit,
Daer 't wezen wezen blijft, dan deze van elckandere 731
Te scheiden zijn, en Godt in ongodt eer verandere. 732
Wie d'overalheit van 't oneindigh wezen knot, 733
Ontkent oneindigheit volkomenheit in Godt. 734
735
De groote Trismegist bestemt de vaste gronden, 735
Daer nergens ommetreck, en alsins wort gevonden
Een zelve middelpunt in zijn' volkomen kloot. 736-37
Hoe spreeckt d'onreden dan zoo schandelijck zoo snoot
Van Godt, als of dit steef een lasterlijck gevoelen. 738-39
740
Indien de zonnestrael in geene modderpoelen
Ontwijt wort, noch besmet, hoe laegh zich 't licht verneêrt;
Hoe wort Godts wezen zelf, dat geest is, dan onteert
En door het slijck bevleckt? het zyn dan grove zinnen, 740-43
| | | |
Die uit d'alomheit van Godts wezen laster spinnen,
745
En zuigen zulck een gal; terwijl de honighby
Hier geur van troost uitzuight, en niet dan leckerny.
Het godlijck wezen weet van geen veranderingen, *
En houdt een aengezicht, terwijl alle andre dingen 748
Verandren op hun beurt, opkomen, en vergaen,
750
De vaster schepsels slechts door zijne kracht bestaen. 750
De Godtheit, louter een, eenvouwigh, en onendigh,
Volkomen, ongemengt, onmeetbaer, en nootwendigh,
En buiten lijbre maght, door geen verandring scheit, 753
Noch in hoedaenigheit, noch in zelfstandigheit,
755
Noch in hoegrootheit oock, van staet, en eigendommen;
Een vast bezit, waer in zy zit in top geklommen.
Die gansch volwassen is, geen' aenwas meer behoeft. 757
Dat eeuwigh bloeit, en bloost, wort van geen buy bedroeft. 758
In onverknochtheit is geen bant, of snoer te breecken. 759
760
De Godtheit wort by gout, by louter gout, geleken, 760
Een fenixerts, waerop noch vier noch kanckrigh nat, 761
Hoe lang men haer beproeft, het minste wint en vat.
Deze onverzetbaerheit, al even schoon in 't bloeien, *747-63763
Schijnt 's hemels vryen wil en vryheit te besnoeien,
765
En Godt den willekeur t'ontweldigen met kracht: 765
Want kan hy anders niet dan d'onverzetbre maght
Hem toelaet, dat betoomt het dus of zoo te willen. 766-67
Is wil als wezen een, en buiten het verschillen, 768
Zoo staet een zelve wil, als 't wezen, eeuwigh vast, 769
770
Dat geen verandering van dus en anders past. *
Maer d'onverzetbaerheit, in 't hemelsch te bespeuren, 771
| | | |
Betoomt geensins Godts wil, in 't vrye willekeuren; 772
Naerdien hy in een' blick met zijn voorzichtigh oogh 773
Uit d'eeuwigheit het al doorzien heeft, van zoo hoogh
775
Hy, zittende, in het licht, te moet zagh alle tijen,
En ieder op zijn orde en beurte heeneglyen, 776
In hun nootwendigheit, in hun gebeurzaemheit, 777
En vryheit, naer het lot een ieder toegeleit; 778
Dies strijt de Godtheit, noch inwendigh, noch daer buiten, 779
780
Met zijnen vryen wil, noch eeuwige besluiten,
Niet meer veranderbaer dan Godt in zijn natuur.
d'Alweeter, eens gezet in aller dingen stuur, 782
Ontschoolen oirzaeck, wit, noch geene omstandigheden, 783
In 't grondelooze diep, van boven tot beneden. 784
785
Wie twijfelt aen gewight, behoeft gewight, en schael:
Godt hoeft gewight, noch schael: hy kent het altemael. 771-86786
Het noit veranderen gedooght geen lotgenooten, 787
En wort in 't schepsel niet van boven ingegoten;
Dewijl dit meetbaer blijft, van plaets en tijt bepaelt, 789
790
En van gestalte en perck verwisselt, en verdwaelt. 790
Dewijl geen schepsel oock in zich volkome schatten
Van allerhande goet kan in zijn wezen vatten,
Is Godt nootwendigh het volkomendom alleen, 793
Door eenen aert, gepast op zijn hoedaenigheên. 794
795
Der schepslen wissling komt uit hunnen aert gesproten, 795
En hun zelfstandigheit vrywillighlijck gevloten 796
Uit Godt, waerom zy flux verliezen hun gestalt 797
En wezen, alzoo ras Godts invloet hun ontvalt. 798
Het schepsel heeft dan geen bezitting als van boven, 799
800
Den onveranderden, in eeuwigheit te loven. 787-800
Uit d'onverandertheit, die noit bezwijcken kon, 801
| | | |
Ontspringen levendigh, als uit een zelve bron
Twee beecken, tweelingen, bekent door hunne naemen,
Nootwendigheit, met een onsterflijckheit te zamen:
805
Nootwendigh in bestaen, inwendigh werck, en kracht; 805
Onsterflijckheit, beschut voor 's doots gewelt en maght.
Door dees nootwendigheit der Godtheit, noit volprezen, *
Kan Godt noch wezenloos, noch geensins anders wezen 808
Dan hy zich in zijn' wil en wezen toont, en melt.
810
Het eerste wezen, dat alle andre wezens stelt, 810
Bestaet by zich, door zich, ontleent geen' steun van buiten; 811
Dies kan men op dien schilt Godts noodeloosheit stuiten. 812
Verciert volkomenheit de hooghste majesteit,
Wie neemtze 't hooftcieraet van haer nootwendigheit? 813-14
815
Bestaetze in simpelheit, geduurigh, en bestendigh, 815
Wie schat dan 't wezen van de Godtheit onnootwendigh?
Staet Godt in lijbre maght ten doele boogh noch pees,
Wat noot is 't dat hy voor veranderinge vrees? 817-18
Wie hem berooven durf versteecken van 't nootwendigh, 819
820
Ontkent d'eenvouwigheit, het duurzaem, en onendigh,
En onveranderlijcke in Godts natuure, en aert,
Oock zijn volkomenheên, in een trezoor bewaert. 822
Wat nu Godts werck belangt, de Godtheit, t'aller uure, *823
En oock van eeuwigheit, brengt voort uit haer natuure
825
Nootwendigh 't geenze werckt, en werckt hier tegens niet, 825
Als Godt van eeuwigheit zich zelf bemint, en ziet: 826
| | | |
Want deze wercken Godt in Gode alleen uitdrucken. 827
Men kan 't inwendigh dan 't nootwendigh niet ontrucken: 828
Want Godt van zich ontstaet, en eeuwigh werreckrijck 829
830
In zijn inwendigh werck zich zelven is gelijck, 830
En oock nootwendigh: want op dat men dit bezegel, 831
Al wat natuurlijck werckt, bewaert zijn streeck en regel.
Doch dees nootwendigheit in 't wercken wederstreeft *
Geene aertsvolkomenheit, die Godt haer' luister geeft; 834
835
Naerdien dit niet geperst uit nootdwang komt te spruiten, 835
Maer uit natuurbedwang. men kan oock niet besluiten 836
Uit dees nootwendigheit van wercking, dat Godts wil,
Die vry is, sta geboeit, en ingetoomt, en stil
In wercking, buiten Godt en Godts natuur gesloten: 838-39839
840
Maer wat gebeurzaem is, wort hier alleen verstooten 840
Uit Godts natuure, op dat uitwendigh vrye wil,
Inwendigh Godts natuur dus wercken door verschil. 841-42
Wy zien natuurdwang dan inwendigh in het wercken:
De vrye willekeur laet zich van buiten mercken. 823-44844
845
Nu blinckt de tweede strael uit d'onverandertheit, *
d'Onsterflijckheit, die Godt en schepsels onderscheit: 845-46
Want 's levens oirsprong heeft de hantvest van te leven 847
Der menschen zielen en het geestendom gegeven, 848
Dies vloeit het oock uit Godt dat geen van haer bederft: 849
850
Maer 't is onmooghlijck dat der geesten schepper sterft,
Naerdien de lijbre maght uit Gode blijft gesloten, 851
En 't godlijck wezen niet gemengt is, noch gegoten 852-52
| | | |
Uit zellefstandigheit, en toeval, form en stof.
Zijne eerste eenvouwigheit van wezen overtrof 854
855
Wat wezen oit van Godt ontfing, of zal ontfangen.
Zoo kan geen sterflijckheit aen 's levens schepper hangen;
En dit ontzeggen van het sterven stelt geheel,
In Godt en zijn natuur, het rechte tegendeel
Des doots, dat is de vaegh des levens, door wiens zegen 859
860
De Godtheit, buiten zich, alleen niet ziet beweegen
En roeren wat zich roert, in dien geschapen kring, 861
Maer oock geduurigh hangt in een bespiegeling
Van haere louterheit verruckt, en opgetogen; 859-63863
Terwijl, gelijck om strijt, Godts wijsheit, en vermogen,
865
En goetheit onderling in 't spieglen houden aen, 865
En in 't beschouwen van Godts wezen roerloos staen 866
Gespannen in haer kracht, op 't spits van alle punten, 867
Die endeloos in Gods volkomenheên uitmunten.
Zoo leeft d'onsterflijckheit in zich gerust, en stil;
870
Terwijlze buiten zich door haeren vryen wil
Het al regeert, en stuurt, vrywilligh onbedwongen,
En geensins door de kracht van haer natuur gedrongen. 872
Gelijck d'onsterflijckheit verlochent het vergaen, *873-vlg.
En 't leven melt in Godt, den oirsprong van 't bestaen
875
Der dingen, buiten Godt, die noit verrotting kende;
Zoo lochent d'eeuwigheit in Godt begin, en ende:
Want wat beginsel heeft en endt, dat komt en gaet,
En lijdt door 't schocken en verandren van zijn' staet: 877-78
Gelijck een schepsel lijdt, en dult, by wellecks lijden 879
880
De tijdt bestaet, en rolt op wisseling van tijden, 880
En beurt van niet en iet te wezen, of van iet 881
| | | |
Het wezen van het iet te smilten zien als niet. 881-82
Uit d'onverwisseling van Godt, in staet gebleven,
Wort hem dan d'eeuwigheit met reden toegeschreven. 883-84
885
Hy kent noch voor noch na: want eeuwigh kent geen maet,
Die tusschen pael en pael een ruimte leggen laet. 886
In d'eeuwigheit verschijnt een evenvrolijck bloeien, 887
Een wezen, een gelaet, een vaegh, van geen vermoeien
Gevolght, een zelve kracht, een maght, een levend licht, 888-89
890
Een tegenwoordigheit de glori van mijn dicht. 890
Is Godt te vore niet geweest, en na geworden,
Zoo blijckt hier onderscheit van opkomst, voortgang, orden;
Zoo leent hy zekerlijck by eene uitheemsche maght
Zijn wezen, want het wert van niet tot iet gebraght.
895
Dees maght dan d'oirzaeck blijft, waer van hy was begonnen,
Die jonger is als zy: maer dit's te grof gesponnen. 896
Zoo kent hy geen begin, en by gevolgh geen endt:
Want een, die eeuwigh was, voor eeuwigh blijft gekent. 891-98898
Men kan van vore oock niet, hier hellept geen verbloemen,
900
't Geschapen neffens Godt den schepper eeuwigh noemen,
Verweeren zonder schaemte, als Heidens zonder reên, 901
En dolle Manicheen, twee evene eeuwigheên, 902
Of twee beginsels, een ten goede, en een ten quaede,
Ten zy men door die drift den eenen Godt verraede; 904
905
Gelijck de waenwijs noch, tot schennis van Godts lof, 905
Godts eeuwigheit vereert aen d'allereerste stof;
Daer zonder d'eeuwigheit de Godtheit wort misprezen,
Als vreemt van d'eigenschap, onscheibaer van Godts wezen. 908
Indien men neffens Godt iet eeuwighs stellen ga,
910
Dat sleept een langen staert van wangedroghten na,
Weêrspannigh tegens Godts natuur, en rijpe reden. 910-11
| | | |
De schepsels draeven hoogh, als ongeschapenheden, 912
Onmeetbaer, eindeloos, en onveranderbaer.
De Godtheit blijft dan niet der dingen bron, van waer
915
Het al zijn' oirsprong nam, en voor den dagh quam stappen.
De Godtheit leght vanzelf dan af alle eigenschappen,
En titels, dieze voert, waerby nu helder blijckt
Dat al wat wezen heeft voor 't eeuwigh wezen wijckt.
Indien deze eerste kroon de Godtheit wort benomen, 919
920
Zoo voert het schepsel trots den titel van 't volkomen,
En 't ongeschapen en het schepsel staen gemeen 921
In d'eigenschap, met recht gekent in Gode alleen;
Een ongelijckheit niet te warren, noch te mengen. 923
De vaste hemel kan geen voor noch na gehengen 924
925
In d'eeuwigheit, die 't al begrijpt, en overspant, 925
En niet gemeeten wort dan van d'onmeetbre hant.
De tijt en d'eeuwigheit in duurzaemheit verscheelen, *
Als tacken uit een' stam, doch ongelijcke deelen, 928
En tegens een gekant: want wie den duur beziet, 929
930
Het eene kent zijn endt en oirsprong, 't ander niet. 930
Het eene zweeft recht door, op voortgang, en beweegen: 931
Het ander rust in stilte, en staet het schocken tegen. 932
Het eene wort gestuit, en neemt in 't ende een keer:
Het andere staet pal, en wanckelt nimmermeer. 934 vgl.
935
Het eene ontfangt zijn maet van uurwerck, klock, en starren,
En zonne, en maene, om niet in 't voortgaen te verwarren: 935-36
Het ander meet gestarnte, en zon, en maen, en al 937
Wat uit zijn' ring alleen een duimbreet deelen zal 938
In 't duuren, afgemerckt door eeuwen, jaeren, dagen, 939
940
En uur en oogenblick, saizoenen, zomervlaegen,
Den winter, lente, en herfst, gebruickt, of snoot misbruickt,
Tot dat Godts eeuwigheit den Tijt de vleugels fnuickt. 927-42942
| | | |
Wil d'ongodist nu Godt zijn eeuwigheit berooven, *
Als ofze strijt met Godt, indien zijne oirzaeck boven,
945
En in een hooger lucht dan Godt, de schepper, zweeft;
Zoo schiet hy mis: want Godt geene oirzaeck kent, noch heeft: 943-46
En zat'er boven Godt iet goddelijx gerezen,
Dat waer met reden Godt, en 't allerhooghste wezen.
Godts wezen is Godt zelf, die van geene andre hangt, 949
950
Maer by zich zelf bestaet. wie eenen Godt ontfangt, 950
Die noch op andren steunt, verdwaelt van Godt, den eenen
En eeuwigen, in 't licht der scheppinge elck verscheenen.
Een onderworpen Godt, en een aenhangeling 953
Van iet wat anders, sluit zich zelven uit den ring
955
Der endtlooze eeuwigheit, met reden eerst te kennen. 954-55
Men kan niet, zonder Godt te lochenen, te schennen,
Iet zetten boven Godt, in eeuwigheit, en kracht:
De reden kent een' Godt, een eeuwigheit, een maght. 958
Indien de duurzaemheit, in hemel en op aerde, *
960
Den dingen hun waerdy, en meerdre of mindre waerde
Verleent, hoe heerlijck steeckt 't geen eeuwigh duuren zal,
En was en blijft door zich in wezen, boven al
Wat wezen heeft, dan uit; dat 's Godt, die voor onze uuren 963
In wezen was, en geen begin noch eindt van duuren
965
Berekent, en verduurt wat binnen zijnen ring 964-65
Een korte duurzaemheit of oogenblick ontfing,
Of noch ontfangen zal, uit Godts geduurzaemheden, 959-67
Noit achterhaelt van 't brein, en d'allersnelste reden!
Zoo veel volkomenheên van maght, en goet, en schoon,
970
En eere, en majesteit, en rijckdom, die Godts kroon,
Als perle en diamant verrijcken, en stoffeeren;
Dat vol-op, dat gejuich, dat eeuwigh triomfeeren, 972
Al teffens op een punt met eenen blick gevat, 973
| | | |
Wat schept dit eenen bergh, een' onwaerdeerbren schat
975
Van allerhande goet, in 't hooghste goet te vinden!
Nu wroet de weerelt om, dien molshoop, gy verblinden, 976
Die d'eeuwigheit van Godt versmaet om aerdtsch genot,
Om tijdelijck gewin, om schoonheit, die verrot,
En uit de graven stinckt; om moordende venijnen, 978-79
980
Uit schaele en gouden kop, vol blinckende robijnen, 980
Te drincken, en een Godt te schijnen, die bedeest, 978-81981
In 't midden van zijn prael, voor 's lijfwachts helbaert vreest. 982
Wat is uw heerlijckheit, by 't eeuwigh rijck geleecken?
Bouvalligh, kort van duur. de vleiers, die u smeecken, 984
985
Staen uw geluck ten dienst, en reede op hun vertreck, 985
Zoo ras het weiflend lot u aenzie met den neck. 986
Maer 's hemels eeuwigheit, in eenen stant gebleven, 987
Is een volmaeckt bezit van 't nimmerzatte leven, 988 vgl.
Op eenen vasten troon, die niet bezwijckt, noch wanckt; 989
990
Die 't al beneên zich ziet, wat slibbert, spat, en schranckt. 990
Men balssemt hier geen lijck, beluit met klanck van klocken. 991
Geen staetsi volght de baer, met traenen en met nocken, 992
In 't staetigh rougewaet. geen roukleet vaeght het stof. 993
Geen schenckel, dootshooft, rib, noch zerck, noch kerreckhof 994
995
Vermaenen hier van 't ende, op 't voorspoock te genaecken. 995
Het leven nestelt hier in Godts turkoize daecken, 996
En zweeft door d'eeuwigheit, die, hoe men dieper ziet,
Te minder wort bereickt, en uit het oogh verschiet,
Dat, moede en afgemat van uitzien, in die ronden, 999
1000
Een evenwijdde, noit den omtreck, heeft gevonden. 1000
Nu volght d'almogentheit, waerop de godtsdienst bout: *1001
Want Godt de weerelt schiep, regeert, en onderhoudt
| | | |
Door d'almaght, zonder wie noit waer uit niet geworden
Dit wonderlijck heelal, gesticht op zulck eene orden, 1004
1005
Waer door men zeker sluit, dat Godt, dus werreckrijck, 1005
Veel weerelden uit niet kon scheppen te gelijck;
Gelijck de schilderkunst betoont in 't heerlijck praelen
Van 't eene stuck, hoe zy natuur alsins in 't maelen 1008
Kan natreên; en gelijck ons heerlijck raethuis spreeckt 1009
1010
Hoe menigh trots gebou in Kampens herssen steeckt; 1010
Hoewel hy stof behoeft, daer Godt uit niet kan wercken, 1011
Waer in d'almogentheit der Godtheit zich laet mercken 1012
Op 't allerklaerste: want geen evenredenheit 1013
Is tusschen niet en iet: en deze uitwercking scheit
1015
Alleen Godts almaght af van al 't geleent vermogen. 1014-151015
Dus praelt d'almogentheit, om hoogh in top voltogen, 1016
Waervoor de Griecksche school t'Athene stont versuft,
Om datze noit dees maght begreep in haer vernuft. 1017-18
Maer uit d'oneindigheit van 't wezen kan men lezen 1019
1020
Dat Godts almogentheit den aert volght van zijn wezen: 1020
Want d'almaght in haer kracht het wezen zelf gelijckt, 1021
En is het zelve, of iet dat niet van 't wezen wijckt, 1022
Oock d'eigene eigenschap. is 't wezen dan onendigh, 1023
Zoo volght de mogentheit het wezen oock nootwendigh 1023-4
1025
In zijne onendigheit: want elck van bey bestaet
Uit evenmaetigheit, een godtsmaet, zonder maet. 1026
Door deze almogentheit kan Godt dan t'aller uure
Uitwercken door de kracht en vaegh van zijn natuure 1028
Veel meer dan al het heir der schepselen vermagh
| | | |
1030
Te wercken; eene blijck zoo klaer gelijck de dagh: 1030
Naerdien in 't schepsel geen vermogen is besloten, 1031
Dat niet van boven uit de Godtheit komt gesproten,
En uitmunt in den stam. zoo dan d'almogentheit 1033
Des schepsels maght behelst met grooter majesteit; 1034
1035
Zoo streeft gewisselijck het goddelijck vermogen
Zijn schepsel wijt voorby, en uit der menschen oogen.
Gods almagt streeft recht door, geen rots haer' voortgang breekt 1037
Behalve 't geen rechtuit zich zelven wederspreeckt, 1038
Als teffens zijn en niet te zijn; een vaste waerheit, 1039
1040
En redenkaveling, en toets, en eerste klaerheit: 1040
Want Godt vermagh al wat gevat wort in 't verstant,
Zoo wel het lochenbaere, als 't geen men stelt in stant: 1041-42
Doch teffens het gestelde aen 't lochenbaer te binden, 1043
Bestaet geensins, naerdienze elckander voort verslinden. 1044
1045
Dat Godt meer weerelden oneindigh scheppen kan, 1045
Door zijne almogentheit, en heerelijcker dan
Dees' wonderbaeren kloot, in wiens onmeetbre ronden 1047
Ontelbre duizenden van mijlen zijn gevonden; 1048
Ontkent de wijste niet, die dit volbout heelal 1045-49
1050
By Godts onmeetbaerheit een punt acht, en een' bal. 1050
Gy schilders, hier is geest en licht om voort te leeren. 1051
De rijckste in 't vinden, en de wijste in 't ordineeren, 1052
De maghtighste om zijn werck tot d'allerjongste streeck
Te voeren, dat'er niet volkomens aen ontbreeck',
1055
Is Godt alleen, waerin [ô die hem moght volkennen!] 1055
De wijsheit en de maght, als in een renbaen, rennen,
En strijcken eenen prys, op zulck een lange ry, 1057
| | | |
Daer geen van beide in kunst haer weêrga rent voorby. 1058
Om uit d'almogenheit niet ongerijmts te sluiten, *
1060
Bespiegelt men haer werck, van binnen en van buiten.
Godt werckt inwendighlijck nootzaeckelijck en stil, 1061
Uit kracht van zijn natuure, uitwendigh, door zijn' wil, 1062
Die vry is, en geensins aen nootdwang staet gebonden. 1063
Godts nootwerck wort aleens en eenerley bevonden: 1064
1065
Het vrye werck schakeert zich door verscheidenheên.
Godts almaght werckt doorgaens natuurlijck stadigh heen; 1066
Vrywilligh, niet doorgaends, maer naer heur welbehaegen.
Men dient in d'almaght oock dit onderscheit te draegen,
Dat Godt gestadigh niet te werck gaet naer zijn maght,
1070
Noch tegens reên oit werck te voorschijn heeft gebraght,
Maer boven reden, als in 't scheppen is gebleecken, 1071
Toen, by 't gebreck van stof, Godts werckstuck niet bleef steeken. 1072
Het wercken, uit natuure of 's hemels vryen wil,
Verdelght oock d'almaght niet, door 't spitse schoolgeschil; 1073-74
1075
Want elck behoudt zijn recht in evenwight te zaemen: 1075
Dit wil Godts vryen wil, dat Godts natuur betaemen. 1059-761076
De wijsheit is in Godt een kennis, die het al *
Wat was van eeuwigheit, en is, en worden zal,
Door d'allerhooghste en eerste oirzaecken, in haer klaerheit 1079
1080
Bespiegelt in Godt zelf, den spiegelkloot der waerheit: 1080
Want die zijn wezen kent, begrijpt en kent met een,
Van haeren oirsprong aen, zoo veel geschapenheên, 1082
En al wat mooghlijck is te wezen, en te worden,
Te wassen, te vergaen, een ieder op zijne orden, 1084
1085
Oock tot het minste toe; met een wat ieder ding 1085
Vermagh of niet vermagh, naer elcks bejegening. 1086
| | | |
Zy weet omstandigheên, gelegentheên, en reden
Van op- en uitkomst, wijze, en voortgang, morgen, heden, 1088
En gistren, en wat streeck de renbaen van den tijt,
1090
Die voortvlieght, uit den ring van 't eeuwigh deelt, en snijt. 1081-901090
Men noem' dees wijsheit dan Godts licht, dat opgerezen
Van eeuwigheit, uit kracht en kennis van Godts wezen,
Het al in eenen blick ontdeckt, behoudens dat 1091-93
Het ooghmerck wort vereischt, zoo lang vooruit gevat
1095
Van 't alziende oogh; naerdien men niet in 't niet kan vinden,
En zonder 't iet het oogh gelijck staet met de blinden. 1093-96
Dees kennis krijght met een, indien men ruimer weit, *1097
Den titel en den naem van Godts alweetenheit,
Die, louter oor en oogh en licht, door duisternissen 1099
1100
Noch veerheit wort belet te polssen, uit te visschen, 1100
t'Aenschouwen, te verstaen al wat verstaenbaer zy,
En kenbaer voor 't begrijp, op d'endelooze ry 1102
Der dingen, zoo die naeckt voor haer, de zon der zonnen, 1103
Die 't al doorstraelt en ziet, zich niet verborgen konnen;
1105
Een kennis, die geensins grontoirzaeck is van al
Wat is en was, en noch een wezen worden zal;
Dewijl geen ding bestaet in wezen en vermogen
Door iemants weetenschap, en 't zien van 's anders oogen,
Maer door zijn eige form: want wat men kent voor iet, 1105-091109
1110
Dat is door zijn natuur, en niet om dat men 't ziet.
Dus brout d'alweetenheit, die alles kent naeukeurlijck,
Geen' woesten mengelklomp van 't noodigh, en gebeurlijck: 1111-12
En z'onderscheit in 't goede en quaede, hier beooght, 1113
Wat Godt nootwendigh wil, en wat hy slechts gedooght, 1114
| | | |
1115
En toelaet, om geensins een oirzaeck te verstrecken 1114-15
Van snoode gruwelen, en nootlots lastervlecken: 1115-16
Want die 't aenstaende ziet, kent klaer en naeckt vooruit
Den wortel, en den gront, daer 't lasterstuck van spruit. 1118
Die goet en quaet voorzagh, voorzagh elcks eigenschappen,
1120
En aert, en op wat voet een ieder aenquam stappen. 1120
Dus wort de vrye wil door nootdwang niet bedroeft, 1121
Noch uit zijn' winckelhaeck met domme kracht geschroeft. 1122
Dus schuift men licht een schot voor ongebonde schennis,
Die Godt durf van zijn' aert vervreemden zonder kennis, 1123-24
1125
En opperste oirzaeck noemt van goet en quaet met een,
Veel snooder dan de drift der dolle Manicheen, 1126
En 't blinde Heidendom, die met hunne ommewintselen 1127
Voortteelen goet en quaet, uit tweederley begintselen. 1128
Naerdien Godts Wijsheit by de wijsten wort geacht
1130
Een kennis, die het al bespiegelt in zijn kracht, 1130
Te vore, schept, bestuurt, en onderhoudt in wezen, 1131
Wort in Godts wijsheit Godts voorzienigheit geprezen,
En d'eene in d'anders aert by zommigen gemengt. 1133
Hoewel de Godtheit zelf dit mengen licht gehengt 1134
1135
In ons begrip [dat Gods geheelheit niet kan deelen, 1135
Wiens eigenschappen van zijn wezen niet verscheelen,
Noch onderling, maer een uit haer natuure zijn] 1137
Nochtans op dat deze eene in d'andre niet verdwijn',
Gelijck men d'eene verwe in d'andre ziet verdreven; 1139
1140
Zoo zullenwe op het lest den glans der wijsheit geven
Aen Godts voorzienigheit, twee zusters, eens en een, 1141
En zoo gelijck, als uit Godts aengezicht gesneên.
Nu laet Godts goetheit hier op 't bladt te voorschijn komen,
| | | |
Een eigenschap, daer Godt zijn' naem heeft afgenomen: *
1145
Want Godtheit goetheit heet, en goet als Duitschlant spreeckt; 1144-45
Een uitdruck van elck ding, waeraen geen ding ontbreeckt, 1146
En dat volkomen is, waerin verscheide tongen 1147
Vereenigen in zin, gelijck van Godt gedrongen. 1148
Dees goetheit evenwel wort, zonder onderscheit
1150
Te ruim bepaelt, indien zy Godts volkomenheit
In haeren ring besluit, en stof geeft tot verwarren:
Want even als de zon, in vaste en losse starren
Zich spieglen kan, zoo deelt volkomenheit den glans
Alle eigenschapen mede, uit haeren hooger trans,
1155
Dies zy volkomenheên door deze reden heeten.
Om dan Godts goetheit hier rechtmaetigh af te meeten, 1149-56
Hoewelze onmeetbaer is, en weit, in 't lang en 't bree, 1157
Gelijck een endelooze en grondelooze zee;
Zoo noemen wy haer best de voester aller dingen,
1160
In Godt en buiten Godt: want alle goeden springen 1160
Alleen uit deze bron der goetheit onvermoeit.
Wat in de Godtheit blinckt, en leeft, en tiert, en bloeit, 1162
Oneindighlijck in eere, in majesteit voltogen,
Oneindighlijck in 't schoon, in wijsheit en vermogen,
1165
Oneindigh in bezit van blijschap, weelde, en schat,
In deze goetheit wort het al beknopt gevat,
En wat daer buiten wort gegoten, als by sprengkelen, 1167
In 't schepsel, min of meer, dat vloeit uit eenen enckelen
Algoeden zegenaer, die zijnen rijcken schoot
1170
En vollen boezem noit voor eenigh schepsel sloot.
Hoewel de schepsels nu schakeeren, en verscheelen
In goetheit, daerze min of rijckelijck in deelen,
Naer dat het Godt behaeght; dit ongelijcke lot
Ontkent hierom geensins de goedigheit in Godt, 1174
1175
Maer melt zijn' vryen wil, in 't storten van zijn giften;
Zijn wijsheit op het hooghste, en billijckheit, in 't schiften,
En onderscheiden van zoo veelerhande goet, 1177
| | | |
Waervoor oock 't allerminst hem billijck dancken moet:
En d'ongelijckheit geeft een' luister aen 't geschapen,
1180
Dat afsteeckt door de draght en 't ongelijcke wapen 1180
Des scheppers, eveneens als overste en soldaet
Verschillen in hunn' draght en ongelijck cieraet,
In dienst van eenen vorst: want blonck 'er in 't verheffen 1183
Geene ongelijcke waerde, en deelde elck schepsel effen 1184
1185
In 't goet, men sloot met recht dat d'oppermajesteit, 1185
Uit kracht van haer natuure, en een nootwendigheit
De weerelt had gebaert; dit werckstuck waer geworden
Uit redenlooze maght, daer wijsheit, streeck, noch orden, 1188
Noch kleur, noch billijckheit doorgaends in wiert gemerckt, 1189
1190
Maer alles eveneens gemaelt stont, en beperckt; 1190
Gelijck de schildergeest, die, plomp in 't ordineeren, 1191
De beelden stelt alleens, geen verwen kan schakeeren. 1192
Is Godt de bron van 't goede, is al 't geschapen goet, *
Wat's oirsprong van het quaet, dat, als een weereltvloet,
1195
Den aerdtkloot overstroomt, en, tegens recht en reden,
Verweldight en verkracht de tucht, en goude zeden, 1196
By wijzen ingevoert? om nu voorby te slaen 1197
Natuurlijck erfgebreck; kan eenigh quaet ontstaen, 1198
Dat niet zijne oirzaeck heeft, waer door het komt te spruiten? 1199
1200
En boezemt men naer d'eerste, op wie, en waer zal 't stuiten? 1200
De Godtheit steeckt in schult. men stelt door deze blijck, 1201
Dat snoode zeden zelfs Godts wille zijn gelijck, 1202
En lochent dat het goet, in 's hemels borst gesloten, 1203
Zich gaerne mededeelt, en uitziet naer genooten.
1205
Dees regel houdt zijn stant, 't is waer, oock zelf in Godt, *1205
Waer d'oppergoetheit werckt, en ieder ding zijn lot 1206
Uit haeren boezem schenckt; dies alle dingen zweemen
Naer 't hooghste goet, waeruit zy hunnen oirsprong neemen:
Want wezenlijcker wijs Godts goetheit geensins wort 1209
| | | |
1210
Den schepsele eigentlijck van boven ingestort; 1210
Naerdien natuurelijck geene eigenschappen vaeren
Ter vaste rustplaetse uit, daer zy gewortelt waeren. 1211-12
Wie mededeelt verlaet terstont zijn wezen niet, 1213
Noch eenigh lidt, maer weckt in eenen andren iet, 1214
1215
Dat 's gevers aert gelijckt. de leerling leert aendachtigh,
En wort zijn meesters kunst en wijsheit dus deelachtigh.
Aldus schakeert de zon, van 't hemelschblaeu gewelf,
Den bloemhof, en behoudt zijn wezen voor zich zelf.
Maer om den poel van 't quaet der zeden nu te vinden, 1219
1220
Of 't quaet der misdaet; laet den blinde op 't spoor der blinden
Zich zelf verbijsteren, en 's menschen toeverlaet, *1221
De bron van al het goet, als oirsprong van het quaet,
Betighten tegens recht; de reden zal ons leiden 1223
Naer 't schepsel, van de deught verbastert, en gescheiden,
1225
Dewijl 't veranderlijck en wisselbaer van aert,
Het ingeschapen goet der Godtheit niet bewaert, 1226
En in zijn' plicht bezwijckt vrywilligh, door 't bekooren
Van 't schijngoet, daer Godts beelt en gunst in wort verloren; 1228
Geensins genootzaeckt door een nootlot, al te grof:
1230
Want waer de nootdwang heerscht, verliest de deught haer stof.
Waer 't menschelijck geslacht veranderloos, hoe zouden 1231
De deughden haeren glans en kroon en loon behouden!
De vrye willekeur, in 't micken even schoon 1233
Op 't een en 't ander wit, ons voorgestelt ten toon, 1233-34
1235
En 't wisselbaer gemoet des menschen zijn dan d'ader
Van 't quaet, in 't overslaen ten quaede: maer de vader
Der goetheit draeght geen schult, al drijft dees Turcksche leer 1236-371237
Den vryen wil, als slaef, tot schennis van zijn' heer. 1229-381238
| | | |
Uit 's hemels goetheit vloeit de goddelijcke liefde, *1239-vlg.
1240
Die zich en 't schepsel mint, veel min haer schepsel griefde, 1240
Maer voert het op naer Godt, der dingen uiterste endt 1241
En bron, om dit, daer Godt zijn' aert heeft in geprent, 1242
Met hem en zijn natuur eendraghtigh te verbinden. 1243
De liefde zoeckt altijt het beste des beminden, 1244
1245
Wil zich vereenigen met dat beminde pant:
Want deze deught schept lust een' onderlingen bant
Te leggen, tusschen twee of meer verscheidenheden. 1247
Hoe nu dees bant meer klemt, te stercker hecht de reden
Van 't minnen den beminde en minnenden aen een. 1248-491249
1250
Hoe dees verbintenis den minnaer nader scheen
Te raecken, hoe de liefde in 't minnen heeter gloeide.
Godts goetheit, uit wiens aert dees liefde in 't schepsel vloeide,
Raeckt Godt op 't allernaeuste aen 't vaderlijck gemoedt:
Zoo brant de liefde in Godt met een' volkomen gloet;
1255
Dewijl de liefde, van Godts wezen onverscheiden, 1255
Niet laeten kost zich zelve in 't schepsel uit te breiden, 1256
Zoo weinigh als in 't minste een wezen onvergaen,
In 't scheiden van zijn form, kan duuren en bestaen.
Geen hartstoght is in Godt natuurlijcker t'aenschouwen *
1260
Dan liefde en blyschap bey, hoewelze zich ontvouwen
Geensins als lybaerheên in Godt, die nimmer lijdt.
Aeloude wijzen zelfs Godts liefde, die niet slijt,
Maer endeloos in kracht door alles heen kan dringen,
Verheffen, als begin en oirzaeck aller dingen, 1264
1265
En die niet toelaet dat de stam van Godt altoos
| | | |
Blijf zonder ooft, en vrucht, en tacke- en telgeloos. 1259-661266
Wanneer de zon begint in 't hart des booms te gloeien,
Begint de vruchtbre boom te botten, en te bloeien:
Dan deelt de wortel sap en kracht zijn tacken me,
1270
Die schaduwen den gront rontom, in 't lang en bree: 1270
Want ongeveinsde liefde is kenbaer door haer blijcken. 1271
Zy zoeckt gemeenzaemheit, en koestert haers gelijcken. 1272
De wederliefde van 't geliefde, alleens gezint, 1273
Omhelst dan billijck weêr het geen haer eerst bemint.
1275
De Godtheit voelde een' gloet van liefde in 't harte ontvoncken,
Toen goetheit en de glans der schoonheit in haer bloncken,
En onder 't spiegelen den wil met eenen treck 1277
Verweckten tot dit goet, dees schoonheit, zonder vleck. 1278
Godts liefde, door den wil genegen zich te paeren,
1280
Wort zwanger door dien gloet, en wil ten leste baeren
Dit wonderlijck heelal, wat leeft, en niet en leeft, 1281
Daer Godts gelijckenis of min of meer in zweeft, 1282
Naer datze die beschijnt, beschaduwt uit den hoogen,
Gezint zijn heerlijckheit in ieder te beoogen, 1284
1285
En t'openbaeren, als in een' ontsloten troon,
Wat d'opperste al bezit van 't entloos goet en schoon.
De Schepper komt uit liefde om laegh zijn schepsel tegen. 1287
Wat evenredenheit valt hier in 't overweegen 1288
Der waerdigheit van 't een en 't ander! 't hemelsch hof
1290
Verheerlijckt hier het niet, of iet uit assche, en stof. 1290
Wanneer het derwaert keert, van waer het was gesprooten,
Dan triomfeert de liefde in 't heil van haer genooten. 1292
Gelijck een torts haer vlam in eenen spiegel ziet, 1293
En uit den spiegelkloot de vlam te rugge schiet 1294
1295
Naer 't licht, van waerze schijnt; dus eindigen de dingen
Ten leste in Godt, daer zy hun wezen uit ontfingen,
En rusten in het punt, dat alles naer zich treckt.
De wederliefde rust in 't goet, dat haer verweckt.
De heerschappy, daer Godt op 't hooghste in zit geklommen,
| | | |
1300
Bestaet in rechtsgebiet, en oock in eigendommen *1300
Der dingen onder hem. gebieden, en verbiên,
Toelaeten, loon, en straf voeght dezen heere, wien
De grootste scepter voeght van hemel en van aerde,
Door kracht van zijn natuur, waeruit het al zijn waerde
1305
En mogentheit ontleent, wat aen zijn voeten zit, 1305
Hem billijck kent voor 't hooft, het heerelijckste lidt. 1306
Door kracht van eigendom vermagh hy te vermeeren,
Te minderen, te hoên, t'ontluistren, te vereeren, 1308
Gelijck het hem behaeght, ter eere van zijn rijck, 1309
1310
En zonder dat Godts maght Godts recht verongelijck',
Dat hy aen zich behoudt, van niemant te bedillen: 1311
Want d'eerste wet van al is 't allereerste willen. 1312
Een herder handelt dus zijn kudde zacht, of straf, 1313
Zy leeft en sterft ten dienst des meesters en zijn' staf.
1315
Dees heerschappy is niet der Godtheit aengestorven, 1315
Door erfrecht, noch door koop, noch gift, of gunst verworven,
Noch oudtheit van bezit, noch inbreuck, en gewelt: 1317
Het recht der schepping heeft hem in 't bezit gestelt, 1318
Zoo wel als 't onderhoudt van zijn geschapenissen. 1319
1320
Wie kan dien titel dan uit 's hemels voorhooft wissen! 1320
Indien het schepsel aen Godts wezen hangt alleen,
Zoo staet het onder Godts gebiet, en anders geen.
Dewijl geen werckvernuft zijn wijsheit en vermogen *
Te werck stelt, zonder eerst in 't werckstuck te beoogen 1324
1325
Een zeker eindt, en wit, waerom het wercken zal; 1325
Zoo kan de weerelt niet door eenigh wilt geval 1326
Opdonderen, maer eischt een' werckheer, die besleepen 1322-271327
De schets van dit heelal had in zijn' geest begreepen,
| | | |
En elcks hoedaenigheit, hoegrootheit, en gewight,
1330
Getal, en maet, en form; en hoe hy dit gesticht 1329-30
Best onderhouden zou, bestieren, en regeeren,
Eer zijne maght begon te scheppen, te bootseeren 1332
Dit heerlijck meesterstuck, met eere en prijs gekroont. 1333
Dus wert voorheene ons Godts voorzienigheit getoont. 1334
1335
Een veltheer stelt hierom zijn vaenen in slaghorden, 1335
Eer zy noch hantgemeen met 's vyants benden worden.
De zeilkunst schrijft aldus den zeebou wetten voor. 1337
Dus draeft al wat'er is, op 't voorgeleide spoor: 1338
Want Godts voorzienigheit de schets is van de zaecken, 1339
1340
En ry der schepselen, geneight hun wit te raecken, 1340
Waertoe die zijn geschickt, geordineert van Godt,
Een ieder trapsgewijs, en met een zeker slot; 1342
Gelijck de Godtheit die verbeelde in haere zinnen 1343
Van eeuwigheit, eer zy dit werckstuck quam beginnen.
1345
Dees waerheit, schoonze wort gelochent stijf en sterck 1345
Van 't ongodist gespoock, zal blijcken uit Godts werck, 1346
Zoo klaer in 't scheppen als 't regeeren van 't geschapen, 1347
En Godts voorzienigheit, gelijck een scheutvry wapen, 1348
Verdadigen het hart, dat op de Godtheit bout,
1350
En in 't geschapen haer bespiegelt, en aenschout. 77-1350
|
*[Randschrift:] Voortgang, van het bewijs dat'er een Godt is, tot Godts eigenschappen,
1natuure en reden: de natuurlijke rede.
2onreden: verkeerde rede, onredelijkheid, dwaasheid.
6nootwendigheit, en waerheit: noodzakelijke, absolute waarheid.
7snooder: minderwaardiger.
9te snoot: beneden zijn waardigheid; Kiliaen geeft o.a. vilis op.
10Vgl. over hondentrouw: War. der Dieren, XXVIII; in der doot: in den dood, vgl. het Wilhelmus: tot in der Doedt.
16lastertong: tong die God lastert; ter noot: nauwelijks.
*[Randschrift:] eenighzins afbeeldende hoedaenigh, hoe groot, en wat Godt is.
19ons reden en begrijp: ons redelijk begrip; heur naer: haar na.
21de schors van 't lijf: weer de eenigszins Platonische voorstelling van het lichaam, dat de ziel gevangen houdt, vgl. I, vs. 1237.
23schaduwen en sterflijckheit: de schaduwkanten, de gebreken van onze sterfelijkheid.
25in 't verschiet: in de verte; aen 't hemelsblaeu gewelf: zooals zij, de Godheid, zich o.a. openbaart in het uitspansel (als voorbeeld van eert der duidelijkste werken Gods).
26Alleen God kent zich zelf volledig, vgl. St. Thomas: S. Theol. I, Q. 14, art. 2.
*[Randschrift:] Onmogelijckheit van uit te spreecken wat Godt is;
28Simonides: lierdichter van Cea, een der hofpoëten van Hieron.
35bescheit: verklaring; vertreck: uitstel.
27-36Vondel vertaalt dit verhaal uit Cicero, die in De Natura Deorum, Lib. I, 22 schrijft: ‘Roges me, quid aut quale sit deus; auctore utar Simonide: de quo cum quaesivisset hoc idem Tyrannus Hiero, deliberandi sibi unum diem postulavit. Cum idem ex eo postridie quaereret, biduum petivit. Cum saepius duplicaret numerum dierum, admiransque Hiero requireret, cur ita faceret: Quia quanto, inquit, diutius considero, tanto mihi res videtur obscurior’. Hiero: Hieron I, koning van Syracuse, 478-466 v. Chr., die veel wijsgeeren en dichters aan zijn hof verzamelde; dwingelant kan hij heeten in zoover hij alleenheerscher was, eerzuchtig en ongemakkelijk van karakter, maar van een wreeden koning (vs. 29) wekken de nieuwste onderzoekingen ( Paulys R.-Enc. d. Class. Altert. wissensch., 1913, VIII, kol. 1496-1503) den indruk niet.
39-40Mogelijk heeft Vondel het oog op een bemerking van den ook elders door hem geciteerden Joh. Fernelius (vgl. Onderw. der H. Dryeenh., vs. 67 en de noot daarop in Dl. VIII, bl. 741), die in zijn De abditis rerum causis (ed. Lugduni, 1604, bl. 94) met een vage verwijzing naar ‘ Metaph. cap. 5’ als de meening van Aristoteles aanhaalt, dat de kennis van het goddelijke buiten de zinnen en het begrip der menschen valt (divinorum cognitionem omnino extra sensus et captum humanae mentis esse). Bij Aristoteles echter is een dergelijke uitlating niet te vinden.
41-42St. Augustinus schrijft ‘Facilius dicimus quid non sit Deus quam quid sit’ (bij Petavius, op. cit. I, bl. 93) en ook St. Thomas leert in S.c. Gent. I, 14, dat wij voor de kennis van God den weg der verwijdering moeten volgen: ‘Aliqualem Dei habemus notitiam cognoscendo quod non est’.
44De wijsten: de grootste wijsgeeren.
45stamelen: S. Thomas citeert in de S. Theol. I, Q. 4, art. 1, ad 1 St. Gregorius' woord: ‘Balbutiendo, ut possumus, excelsa Dei resonamus’.
46Onnoembaer: God heeft geen eigen naam, vgl. vs. 520, 573 en Lucifer, vs. 321; Genesis, XXXII, 29 en Spreuken, XXX, 4; ontkleet: in zijn wezen, onmiddellijk kenbaar.
*[Randschrift:] en reden van deze onmogelijckheit.
48Gelijck de schepsels: God zoó van nabij en onmiddellijk te kennen als de schepsels; spruit uit reden: heeft zijn reden.
49Versta: tusschen het schepsel en zijn werk bestaat als tusschen causa en effect van dezelfde beperkte orde een analoge verhouding.
50-53bepaelt: begrensd; de blijck: het zinnelijk waarneembare blijk van God, zijn scheppingswerk. Versta: de verhouding van God tot zijn werk is geheel ongelijk, omdat God oneindig en zijn zichtbaar werk eindig is.
53evenredenheit: verhouding, vgl. Besp. I, 318.
54ontzeit: ontzegt, onthoudt.
55Zijn werck: zijn schepping; percken: grenzen.
57al wat uit Godts wezen straelt: Gods eigenschappen.
61‘per modum eminentiorem’.
63niet en: oude ontkenningsvorm.
64hem zijn wieroock weigeren: God niet willen aanbidden, vgl. Lucifer, vs. 1266, 1291.
62-65Deze ascetische reden, waarom God den mensch in zijn volkomenheid beperkt heeft, klinkt vreemd en is bij St. Thomas ook niet te vinden; wellicht werkt bij Vondel zijn Lucifer na.
65ontzeggen: negare; toe-eigenen: affirmare.
66naer ons begrijp: naar 't vermogen van ons menschelijk begrip; 't ontzegh: de ontkenning, de via remotionis.
68den schepsele: aan het schepsel.
69een ongeschapenheit: met klemtoon op den eersten lettergreep; ongeschapenheit is een woord van ontzegh, een negatief woord, dat Gods positieve eigenschap zijner vanzelfheid door ontkenning van geschapen zijn uitdrukt; vgl. Besp. I, 366, 1344.
56-76Vondel volgt hier de beschouwingen van St. Thomas, die in de S.c. Gent. (Lib. I. cap. XXX) nagaat, in hoever de volmaaktheidsaanduidingen der schepselen op God kunnen worden toegepast. ‘Quia omnem perfectionem creaturae est in Deo invenire, sed per alium modum eminentiorem (vs. 61), quaecumque nomina absolute perfectionem absque defectu designant, de Deo praedicantur et aliis rebus sicut est bonitas, sapientia, esse, et alia hujusmodi (vs. 72) ... Possunt ut Dionysius docet, hujusmodi nomina et affirmari de Deo et negari’ (vs. 65).
71-76Juister benoemen wij God door ontkenning van onvolmaaktheden dan door toekenning van volmaaktheden, die voor ons begrip nooit de menschelijke maat te boven gaan, terwijl toch Gods volmaaktheid alles oneindig overtreft en dus zelfs door de scherpzinnigste geesten ( d'allersnelste pennen) niet kan worden uitgedrukt.
76Godts streeck en voorgang: de vleugelslag waardoor God alles vooruitvliegt en niet is in te halen; naer: na.
*[Randschrift:] Godt kan niet laeten te zijn:
78dat Godt kon laeten niet te zijn: dit laeten heeft hier een andere beteekenis dan in de Kantt.; hier beteekent het toelaten; in de Kantt. nalaten.
80ontstaen, nl. uit zich zelf.
81Of konde worden: en kon niet worden, niet beginnen te zijn.
77-82Vondels volgen van St. Thomas is hier niet duidelijk: ‘Omne id in cujus substantia admiscetur potentia, secundum id quod habet de potentia potest non esse, quia quod potest esse, potest non esse. Deus autem secundum se non potest non esse, quum sit sempiternus. In Deo igitur non est potentia ad esse’ (Lib. I, cap. XVI ‘Omne enim’); God moet dus noodzakelijk bestaan, of Godt kan niet laeten te zijn (Kantt.).
82zonder endt: zonder beperking.
83d'oirzaeck: nl. iedere oorzaak van Gods wezen.
85Maer: atqui; uit zich: a se, vgl. vs. 426 en I, 449; zoo: ergo; dit bescheit: deze uitkomst.
83-86Dit argument gaat weer terug op St. Thomas in het aangeh. art.: ‘Id quod est per se necesse esse, nullo modo est possibile esse; quia quod est per se necesse esse, non habet causam. Omne autem quod est possibile esse, habet causam. Deus autem per se est necesse esse. Nullo igitur modo est possibile esse. Nihil ergo potentiae in sua substantia invenitur’ (‘Item’).
86bestandigheit: eeuwig en noodzakelijk bestaan.
*[Randschrift:] Godt is geene stof.
86-87St. Thomas l.c.: ‘Materia non fit causa alicujus in actu nisi secundum quod alteratur et mutatur’ ( bootseeren, verkeeren). De rest van Thomas' betoog, dat God onveranderlijk is en dus geen stof kan zijn, ligt in Vondels twee vss. opgesloten; De Godtheit is geen stof: vgl. vs. 305.
89-90St. Thomas ib.: ‘Materia non est agendi principium’; die, nl. de werker of causa gaat aan de materie vooraf, ‘unde efficiens et materia in idem non incidunt’; daarom kan God, die eerste oorzaak is, geen stof zijn; 't werckstuck: het effect; op zijn spoor: volgens zijn wil en ontwerp.
91Dat God en de (eerste) materie niet 't zelfde zijn betoogt St. Thomas ib. verder tegen David van Dinant uit 't begrip van hun verscheidenheid (diversitas).
92-93Hiermee gaat Vondel weer op St. Thomas' eerste argument over Gods onveranderlijkheid terug.
94verslimt: minder wordt; bestormt: bestrijdt.
95Zijn louterheit: zijn ongemengdheid; God is actus purus.
87-96Hier smelt Vondel drie argumenten van St. Thomas uit het onmiddellijk volgend ('t XVIIde) hfdst. van S.c. Gent. ‘Quod Deus non est materia’ samen.
95-96Het samensmelten van oorzaak en stof ziet ook op Spinoza, vgl. Besp. I, 525-26; die smet: en die materie bezoedelt God als actus purus.
*[Randschrift:] Godt is niet t'zaemen gevoeght:
98dat wijt van Godt verschilt: hetgeen verre van God verwijderd is, nl. dat in Hem een eerder of later zou zijn.
99smilting: samensmelting.
97-100‘Omne compositum posterius est suis componentibus. Primum ergo ens quod est Deus ex nullis compositum est’; lijdt: verdraagt; koppeling: samenvoeging.
97-104Voor dit betoog, dat God niet samengesteld is, kiest Vondel van St. Thomas' argumenten in cap. XVIII. (‘Quod in Deo nulla est compositio’) er twee.
101-104St. Thomas ib.: ‘Omne compositum est potentia dissolubile. Quod autem est dissolubile est in potentia ad non-esse; quod Deo non competit, quum sit per se necesse esse’.
*[Randschrift:] Begrijpt niet strijdighs noch onnatuurlijcks in zich.
105lijdt: nl. geweld lijdt.
106de vriendschap: de harmonie der onderlinge deelen (v. Lennep); eerst in 't volgend cap. spreekt St. Thomas van litis ( strijdigheit) en amicitia ( vrientschap).
108gelijckaerdigheit: evenals evenaerdigheit van 't volg. vs.: gelijkheid van aard, connaturalitas.
113Met gedachte aan het scholastiek adagium: omne ens conservat suum esse.
114bezwaert: bemoeilijkt.
105-16Van St. Thomas' volgend hfdst. (‘Quod in Deo nihil est violentum nihilque praeter naturam’, cap. XIX, vgl. de Kantt.: Begrijpt niet strijdighs noch onnatuurlijcks in zich) neemt Vondel eigenlijk alleen den titel over; op Thomas' redeneering uit de simplicitas van God komt Vondel terug in vs. 341-46.
*[Randschrift:] Godt is geen lichaem.
117-18‘Omne corpus compositum est et partes habens. Deus autem non est compositus; igitur corpus non est’; heelheit: ondeelbaarheid, indivisibilitas.
121het: nl. het veronderstelde lichaam van God; beweeght: bewogen, vgl. vs. 137.
122het: als in vs. 121; louter: ongemengd, dus niet bestaande uit substantie en accidens.
123Den toeval: accidens, vgl. vs. 140, 151; I, 548, 617 en Altaergeh., I, 1226; die geen enz.: elk wiskundig lichaam heeft het accident van hoegrootheid enz.
119-24‘Si Deus est corpus oportet quod sit aliquod corpus naturale. Nam corpus mathematicum non est per se existens, eo quod dimensiones accidentia sunt. Non autem est corpus naturale, quum sit immobilis. Omne autem corpus naturale mobile est. Deus igitur non est corpus’.
125is bepaelt: heeft een beperkten vorm; 't gekant: hoekig.
127begrijp: begrip, verstand.
125-28‘Omne corpus finitum est, quod tam de corpore circulari quam de recto probatur. Quodlibet autem corpus finitum intellectu et imaginatione transcendere possumus. Si igitur Deus est corpus, intellectus et imaginatio nostra aliquid majus Deo cogitare possunt. Et sic Deus non est major intellectu nostro, quod est inconveniens. Non igitur est corpus’.
128dees vaste grontvest: de wet nl. dat ieder lichaam begrensd is; spatten: uit elkaar springen.
130bezielt wort: levend is.
129-34‘Quolibet corpore non vivente res vivens est nobilior. Quolibet autem corpore vivente sua vita est nobilior, quum per hoc habeat supra alia corpora nobilitatem. Id ergo quo nihil est nobilius, corpus non est. Hoc autem est Deus. Ergo non est corpus’.
133-34Wat schijn Verbloemt: welke schijnreden verzint.
137onbeweeght: onbewogen; vgl. vs. 121; draeit: actief beweegt.
138De hemelronden: de concentrische hemelsferen.
139beweeght: andere beweegt.
135-40Het argument van St. Thomas uit Gods bewegingsoorzakelijkheid, nl. dat God geen lichaam kan zijn, omdat actief bewegen ieder lichaam accidenteel en God als eersten beweger toekomt, vat Vondel heel kort samen. St. Thomas heeft: ‘In omni motu sempiterno oportet quod primum movens non moveatur neque per se neque per accidens. Corpus autem coeli movetur circulariter motu sempiterno; ergo primus motor ejus non movetur neque per se neque per accidens. Nullum autem corpus movet localiter nisi moveatur, eo quod oportet motum et movens esse simul. Et sic corpus movens moveri oportet, ad hoc quod sit simul cum corpore moto. Nulla etiam virtus in corpore movet nisi per accidens moveatur; quia moto corpore movetur per accidens virtus corporis. Ergo primus motor coeli non est corpus neque virtus in corpore; hoc autem ad quod ultimo reducitur motus coeli sicut ad primum movens immobile est Deus. Deus igitur non est corpus’ (‘Item’.)
140Door toeval: nietnoodzakelijk; het heeft de beweegkracht nl. van buiten af; toeval: vgl. vs. 123, 151; maer enz.: toeval bestaat in God niet.
142bij den tast: onzeker tastend.
145al de vier: de vier elementen.
146De draaiende sterrenhemel.
148maelden hem een mensch: beeldden Hem af als een mensch.
117-50In zijn betoog, dat God geen lichaam is volgt Vondel St. Thomas' volgend hfdst. (‘Quod Deus non est corpus’, cap. XX) vrijwel op den voet en geeft zijn argumenten even juist als beknopt weer.
141-50Het laatste argument, dat God geen lichaam is of heeft, geeft St. Thomas op 't eind van zijn uitvoerig hfdst., waar hij de lichamelijke Godsvoorstellingen van heidenen en ketters bestrijdt: ‘Qui non ponebant nisi causas materiales, ut ignem et aquam ... et eadem vocabant deos ... Ipsi etiam ponebant Deum esse compositum ex quatuor elementis ... solem, lunam, terram, aquam et hujusmodi ... Excluduntur etiam ... qui Deum corporalibus lineamentis figurabant’.
150zuivre en loutre eenvouwigheit: pura simplicitas, vgl. vs. 161.
*[Randschrift:] In Godt is niet toevallighs.
151eigentlijck geensins: volstrekt niet.
152voltrocken: geheel voltooid.
153-55In de geschapen dingen voegt het accidens aan het zijn ( wezen) alleen een zekere modaliteit toe.
158volkomendom: volkomenheid, vgl. vs. 793.
159De toeval wordt aan het wezen (de essentie of de existentie) toegevoegd, veronderstelt dus nog een zekere onvolkomenheid.
161Godts loutre eenvouwigheit: vgl. vs. 130.
162ter noot: nauwelijks, in 't geheel niet.
163-64In Godts wezen: versta: In Gods wezen of zijn (esse) is alleen Gods wezenheit (essentie), of, zooals St. Thomas zegt: Deus est sua essentia.
165In Deo idem est esse et essentia.
166eenwezenheit: ongedeeldheid, met 't oog op St. Thomas' ontkenning van alle compositie in God, in cap. XXI.
167stant in grijpt: voorkomt.
168Een accident komt en gaat (inesse et non inesse).
169toegepast: toegeschreven.
170wisselbaer: veranderlijk; lijdt-last: wordt vernietigd.
171ongoddelijck: strijdig met Gods natuur.
167-72Het betoog: in God is niets toevalligs volgt St. Thomas letterlijk: ‘Cuicumque inest aliquid accidentaliter, est aliquo modo secundum suam naturam mutabile; accidens enim de se natum est inesse et non inesse. Si igitur Deus habet aliquid accidentaliter sibi conveniens, sequetur quod ipse sit mutabalis’, cap. XXIII, Adhuc.
172zelfstant: het op zich zelf staande, bij die niets dan substantie is, God.
174toegeval: het toegevallene, toeval.
175steunzel: het subject, waar het accidens op steunt.
173-78Ook deze vss. zijn vertaling van St. Thomas: ‘Cuicumque inest aliquid accidentaliter non est quidquid habet in se; quia accidens non est de essentia subjecti. Sed Deus est quidquid in se habet. In Deo igitur nullum est accidens’; ib. Amplius.
178iet dat geen Godtheit raeckt: iets ongoddelijks, vgl. vs. 171.
180natuurlijck: volgens Gods natuur.
184eigentlijck: in eigenlijken, volstrekten zin, proprie.
185‘Deus est sua essentia, quidditas seu natura’, S.c. Gent. cap. XXI.
186eenvouwigheit: simplicitas, onsamengesteldheid; St. Thomas: ‘Nullus simplex habet in se aliquid additum’, o.c. cap. XIX.
151-88Voor zijn bewijzen, dat in God niets toevalligs of accidenteels is, houdt Vondel tot vs. 166 slechts terloops rekening met de twee volgende capita van St. Thomas: ‘Quod Deus est sua essentia’, cap. XXI en ‘Quod in Deo idem est esse et essentia’, cap. XXII; van vs. 167 af sluit hij zich weer nauwer aan bij hfdst. XXIII ‘Quod in Deo non est accidens’.
179-88Weer letterlijk St. Thomas: ‘Ipsum esse non potest participare aliquid quod non sit de essentia sua; quamvis id quod est possit aliquid aliud participare; nihil enim est formalius aut simplicius quam esse [vs. 184]. Divina autem substantia est ipsum esse; ergo nihil habet quod non sit de sua substantia; nullum ergo accidens ei inesse potest’, ib. Ipsum enim.
*[Randschrift:] Godt is louter wezen.
189dit ontzeggen: het ontkennen van iets bijkomstigs in God, vgl. vs. 65, 67.
192de louterheit: de pura simplicitas.
189-94Deze vss. vatten Thomas' cap. XXI: ‘Quod Deus est sua essentia’ samen, hoewel de kerngedachten daaruit reeds in de onmiddellijk voorafgaande vss. zijn verwerkt.
194eigenen: toeeigenen, toekennen; ontzeit: weigert.
*[Randschrift:] Het is noo digh Godt in zijne eigenschappen dieper te bespiegelen.
195't eenvouwighste: ondeelbaarste.
197-98Versta: God door het menschelijk verstand te zien voorgesteld als met onderscheidene eigenschappen. St. Thomas spreekt t.a.p. van het intellectus ratiocinantis: het onderscheidende verstand van den mensch.
200vermengen: onderscheiden.
201Een mengsel: een samenstelling; rechtuit: vlak weg, duidelijk, vgl. Altgeh. I, vs. 975.
202dit verwijt: nl. dat wij God in eigenschappen deelen en Hem dus als iets samengestelds voorstellen.
204eene: met klemtoon; uit te spatten: af te glijden.
208buiten 't perck van reden: buiten ons geheele menschelijke bevattingsvermogen; wij zouden over God niet eens kunnen spreken.
209toe te treên: in te gaan.
211Te grijpen dus beknopt: zoo onderscheiden en overzichtelijk samen te vatten.
212form en stof en anders: wezensform, materie en accidenten; t'zamenhingen: samenhangen.
214werckstuck: zijn werk, zijn schepsel.
215En 't zienelyck heelal: de heele zichtbare schepping, 3e nvl. behoorend bij ingeplant; in zoo verscheide stucken: met zooveel verscheidenheid.
216Versta: om wat simplex is in God veelvuldig aan en door de schepselen kenbaar te maken.
213-17Vgl. St. Thomas: S. Theol. I. Q. XIII, art. 4: ‘Intellectus noster cum cognoscat Deum ex creaturis, format ad intelligendum Deum conceptiones proportionatas perfectionibus procedentibus a Deo in creaturas. Quae quidem perfectiones in Deo praeexistunt unite et simpliciter; in creaturis vero recipiuntur divise et multipliciter’.
218kenbaerhêen: middelen om Hem te kennen; inderdaet: in werkelijkheid, realiter of de facto, vgl. vs. 278.
195-220In de S.c. Gent., welker eerste hoofdstukken Vondel tot hier toe vrij geregeld heeft gevolgd, behandelt St. Thomas de quaestie, hoe wij den ondeelbaren God vele eigenschappen toeschrijven, niet; in de S. Theol., I, Q. XIII, art. 4 raakt hij dit vraagstuk aan, maar in de Sentent. I, Dist. II, Q. 1, art. 3 spreekt hij er over met zinsneden, die Vondel voor den geest moeten hebben gestaan: ‘Ista pluralitas rationum ( verscheidenheên van dingen, vs. 200) contingit ex hoc quod res quae Deus est superat intellectum nostrum. Intellectus enim noster non potest una conceptione ( eene wijze en blick, vs. 204) diversos modos perfectionis accipere .... unde cum Deus secundum unam et eandem rem sit omnibus modis perfectus, una conceptione non potest [homo] integre perfectionem ejus apprehendere .... et ideo oportet quod diversas conceptiones de eo habeat’.
220nimmermeer: nooit; vgl. vs. 129-20 met Onderw. der H. Dryeenheit, vs. 227-28.
*[Randschrift:] De talrijckheit van veele wezens wijzen naer een eenvouwigh wezen.
224't wezen van natuur: den aard der natuur, het wezen der dingen.
225gesticht: maaksel, schepping.
226De wijzen: de goede wijsgeeren tegenover den waanwijs van vs. 230.
232Genaeckte niet: naderde met zijn geest niet; ontdekte niet.
234-36Hier wendt Vondel zich weer tot Spinoza.
236deze wenteltrappen: met deze draaiende redeneering, met bijgedachte aan het draeien van Besp. I, 533.
241In werkelijkheid zijn Gods wezen en zijn eigenschappen identiek.
221-42Zonder op bepaalde teksten te steunen geeft Vondel hier zelfstandig weer, wat hij over den oorsprong van den godsdienst en zijn afwijkingen in Lactantius' De Ira Dei en Divinae Institutiones alsook in Vossius' De Theologia Gentili, Lib. I, Cap. I en II gelezen had.
242simple eenvouwigheit: volkomen ondeelbaarheid.
*[Randschrift:] Godts eigenschappen staen eerst te bewijzen buiten den bijbel, door het licht van natuure en reden.
243-48Vondel zal niet uit de Openbaring maar enkel uit de natuurlijke rede redeneeren.
250Des schemerenden: van hem, die als in schemering, dus onduidelijk en daarom gedeeltelijk verkeerd ziet; ten eerste: terstond; zoo hoogh: nl. in den glans der Openbaring.
252De nimmer faelbre blaên: de onfeilbare bijbel.
253God is de schrijver van de H. Boeken; de auteurs zijn alleen Gods werktuigen, zooals een hand een pen gebruikt, vgl. Ps. XLIV, 2.
254Zooals een blinde door een stok wordt geleid.
255't glas der oogen: de bril; ook dit toespeling op Spinoza? Vgl. noot op Besp. I, 534.
256versteecken: verstoken.
*[Randschrift:] Alle wijzen schrijven Gode zijne eigenschappen toe.
262Ook Vossius legt den nadruk op het Godsbegrip in de overlevering der volkeren, vgl. De Theol. Gent. I, cap. I.
263Oock zulx: zelfs zóodanig; zij: met klemtoon.
264't gemeen besluit: de algemeene opvatting, vgl. vs. 267; den dootschen onweg: den ten verderve voerenden dwaalweg.
265woestijne, en wildernissen: met bijgedachte aan de doornestruiken, dus aan Spinoza? Vgl. noot op Besp. I, 1376; onnut: nutteloos, schadelijk.
266Een Heidensch slag: de oude heidensche schoolleeraren, nl. de in Besp. I, 147-48 genoemden, waar volgens Vondel Spinoza feitelijk op terug gaat.
267Het algemeen besluit: De algemeene opvatting, vgl. vs. 204; melt: onthult.
268De Rijnsburger Collegianten?
269Geen een en twee telt dry: twee plus éen is niet langer drie; zij weerspreken het evidente; is het voorbeeld een ironische terugslag op Descartes' geometrische, door Spinoza gevolgde methode? Vgl. noot bij Besp. I, 533.
270Versta: terwijl zij zelf suffen, half slapen in de schemering (vgl. vs. 250) beschuldigen zij het oog van den niet-slaper dat 't verkeerd ziet.
272halssterck: halsstarrig, koppig.
*[Randschrift:] Godts wezen is eenvouwigh, en ongemengt.
273gemoetme: ontmoet mij, komt mij te gemoet; en zweeft vooruit: nl. voor alle andere eigenschappen.
274stip en louter: letterlijk en volstrekt.
275t'zamensmilting: vereeniging, compositio; Petavius wijst er t.a.p. op, dat simplicitas het tegendeel van compositio is. St. Thomas bewijst in de S.c. Gent. I, cap. XVIII ‘Quod in Deo nulla sit compositio’, waar Vondel van vs. 311 af weer bij aanknoopt.
277-78Al het geschapene bestaat uit vele componenten, die niet alleen door ons verstand maar ook in der daet (realiter) van elkander onderscheiden zijn; in God echter is alles één.
279scheelen: van elkaar verschillen.
281verscheiden: als onderscheiden.
282buiten dat: maar buiten ons verstand, dus in God zelf.
283Versta: beantwoordt aan die onderscheiding geen bij God interne realiteit.
279-85Vondel komt hier terug op de terloops al aangeraakte vraag (vgl. 195-198), hoe wij eigenschappen in God kunnen onderscheiden, wanneer Hij volstrekt éen en ondeelbaar is. Het antwoord uit St. Thomas luidt, dat die onderscheiding niet in God, maar in het brein van den redeneerenden mensch (intellectus ratiocinantis) zit, hoewel, voegen de latere theologen erbij, cum fundamento in re; Vondel komt er op terug in vs. 603-608 en 637-40.
285louterheit: onvermengdheid; reuckloos: roekeloos, onnadenkend; sluit: redeneert.
286wat gedroght: wat onmogelijkheden.
273-88De eerste eigenschap, die Vondel God toeschrijft, is de simplicitas ( eenvouwigheit), die ook bij Petavius in zijn behandeling van Gods eigenschappen het eerst komt ( De Deo Dcique Proprietatibus (Opus, I, bl. 172).
287-88Gods hoogste volmaaktheid wordt terstond onvolmaakt, indien wij zijn louterheit, ondeelbaarheid, eenvouwigheit prijs geven.
289eigentlyck: in eigenlijken, strikten zin.
291lijden: ondergaan, vgl. vs. 753.
293deelachtigh: iets van een ander verkrijgend.
294accidens, forma, materia, substantia.
295Aanvullend moeten wij verstaan, dat God ook niet bestaat door een uit- of inwendige oorzaak; God is nl. niet causa sui.
296Omschrijving van de pura simplicitas, vgl. Onderw. der H. Dryeenh. vs. 227.
298dees godtsspraeck: deze theologische bespiegeling, deze theologie.
301van 't sterflyck pack ontslagen: hoort bij ons van vs. 302; dees gordijn: de belemmering van het aardsche; S. Paulus gebruikt in Hebr. XI, 16 velamen.
289-302Dit gedeelte is zoowel samenvatting van het tot dusver betoogde als inleiding op de beschouwing van Gods verdere eigenschappen.
299-302Vrome verzuchting van inkeer.
303Van hier af sluit Vondel zich weer trouw by St. Thomas' S.c. Gent. aan; wercker: bewerker, schepper; kost niet wezen: kon of kan niet anders zijn.
305Godt geen stof, vgl. 87.
307onbewogen: onveranderd en onveranderbaar.
309stofwijs: materialiter.
304-10‘Materia non fit causa alicujus in actu nisi secundum quod alteratur et mutatur. Si igitur Deus est immobilis, nullo modo potest esse rerum causa per modum materiae’, c.c. cap. XVII: ‘Quod Deus non est materia’, Item 2 o; d'eerste stoffen: de materia prima.
310steun: subjectum, vgl. steunzel van vs. 175.
311Wil: kan; lijbre maght: potentia passiva, door St. Thomas in cap. XVI van God ontkend.
312Als God geen potentia passiva heeft, kan niets aan zijn esse purum worden toegevoegd.
313mengsel: samenstelling; een: tot éen gemaakt.
314verknocht: verbonden; te zamen in 't gemeen: tautologie.
316een t'zamenhechter: componens.
318Versta: deze redeneering gaat niet op; haegemunt: valsche munt, Kiliaen: numisma reprobatum.
319stoffescheider: chemicus.
320mengelklomp: corpus mixtum.
scheitsman: scheider, stoffescheider.
322gebroken: vul aan: zijnde; leght: ligt.
311-24‘Omnis compositio indiget aliquo componente; si enim compositio est, ex pluribus est. Quae autem secundum se sunt plura, in unum non conveniunt, nisi ab aliquo componente uniantur. Si gitur compositus esset Deus haberet componentem; non enim se ipsum componere posset, quia nihil est causa sui ipsius’, o.c. cap. XVIII: ‘Quod in Deo nulla sit compositio’; Amplius.
328meer beneepen: geringer.
332doof gescheenen: verdoofd.
334't eenigh: de onvermengdheid.
aenstoot: aanval; wrijt: tegenspreekt.
335versteecken: berooven.
325-36‘In omni composito bonum non est hujus vel illius partis, sed totius; et dico [ Ick spreeck, vs. 327] bonum secundum illam bonitatem, quae est propria totius et perfectio ejus. Nam partes sunt imperfectae respectu totius .... Si ergo Deus est compositus perfectio et bonitas ejus proprie invenitur in toto, non autem in aliqua ejus partium. Et sic non erit in eo pure id bonum quod est proprium ei; non est ergo ipse primum et summum bonum’ o.c. cap. XVIII, Praeterea.
336De beeldspraak van dezen fraaien regel is wat vreemd om uit te drukken, dat Gods ondeelbaarheid alle minderwaardigheid uitsluit.
337't meervouwigh: het meervoudige; het veel: de veelheid.
338Versta: bekleeden vele eenheden hun plaats.
339die 't eerst van al is: die aan alle deelen voorafgaat.
337-40‘Ante multitudinem oportet invenire unitatem. In omni autem composito est multitudo. Igitur oportet id quod est ante omnia, sc. Deum, omni compositione carere’, o.c. cap. XVIII, Item.
340't ongemengelt een: de onsamengestelde eenheid.
341-42Versta: God, die zijn noodzakelijk bestaan uit zich zelf heeft, geeft tegelijk de noodzakelijkheid aan zijn eigenschappen, m.a.w. aangenomen dat God bestaat, moet Hij ook de eigenschappen van goedheid, wijsheid enz. bezitten. Thomas' violentum schijnt Vondel als noodwendig te hebben verstaan.
343't mengsel: de samenstelling.
345Eenvouwigheit verworpt de veelheit: simplicitas en multitudo sluiten elkaar uit; houdt stant: blijft bestaan.
341-46Op St. Thomas' hfst. over de afwezigheid van samenstelling in God, dat Vondel vrij getrouw weergaf. volgt er een over de afwezigheid van het gewelddadige (violentum) in God (cap. XIX). Vondel behandelt dit niet, maar het schijnt, dat hij deze niet bijzonder duidelijk vss. schreef onder den invloed van Thomas' woorden: ‘Omne id in quo aliquid violentum invenitur, aliquid sibi additum habet ... nullus autem simplex habet in se aliquid additum, ex hoc enim compositio relinqueretur’.
346Terwijl veelheid ontbonden wordt zoodra het bindmiddel wordt weggenomen.
*[Randschrift:] Godt is volkomen.
350uit en munt: oude ontkenningsvorm.
351deze: de volkomenheid. Wie Gods volkomenheid loochent, loochent God zelf.
356een voncksken: in Uitv. v.M.v.d. Vondel: een sprengkel, vs. 14.
357Verbeelt u eens: vgl. vs. 665.
358Godt is enckel oogh en oor: Petavius (ed. Barri-Ducis, 1864, I, bl. 96) haalt Plinius' uitspraak aan, dat God is ‘totus visus, totus auditus’.
360in een schijn en klanck: Op aarde zien wij God alleen in den weerschijn van zijn schepselen en hooren wij Hem in de klanken der natuur; wellicht met zinspeling op I Cor. XIII, 12; dien volbouden toren: Gods volkomenheid.
362pen: vleugel; yst: terugdeinst.
363-65Zelfs hij, die nauwelijks den laagsten trans van den toren van Gods volkomenheid heeft bereikt, wordt al verblind.
365onderwint: onderwinden, poging.
366zijn alle starren blint: verbleekt het schitterendste.
367Begrijp beknopt: vat in éen bundel samen.
369zy steunt niet buiten zich: zij heeft geen steun buiten zichzelf, vgl. Lucifer, vs. 285-86.
371haer: nl. van de Godheid.
372bepaeltheit: beperktheid.
373bepaelt: zijn grenzen geeft.
374deught: kracht, vermogen.
375de toppen: het beeld van den toren (vs. 360) wordt vastgebonden.
376stort neder: dit w.w. is hier transitief.
378-79De geschapen dingen heeten meer of minder volkomen naar de mate God hun van zijn volkomenheid meedeelt; uitgift: mededeeling.
380De volkomenheid van God zelf ( 's hemels tinne en daecken) kan door geen aardsche volkomenheden bereikt worden.
381-82Versta: Wie de verschillende graden van volkomenheid met elkaar vergelijkt.
383't meeste goet: zelfs het hoogste aardsche goed; in dees schimmen: in onze wereld van duisternis en afschaduwing.
384dan baet enz.: we zullen er nooit Gods hoogte door bereiken.
385't allerhooghste: de toren van vs. 360.
386volstaet: lees: vòlstaat; scheepsterm voor bol zeil, zonder rimpel, dus volkomen.
387deught: macht of vermogen.
391evenaerdigheit: analogie, d.w.z. gelijkenis met inachtneming van de verhoudingen; St. Thomas zegt in S. Theol., I, Q. XIII, a. 5: ‘Dicendum est quod nomina dicuntur de Deo et de creaturis secundum analogiam, id est proportionem’; deughden: krachten; zweemen: gelijken van verre.
390-93Doordat al het goede in het schepsel deelgenootschap is van Gods volmaaktheid, moet er een zekere gelijkenis zijn tusschen het schepsel ( 't endigh) en God ( 't volkomen, zonder endt).
393Ook hier heeft Vondel blijkbaar 't oog op St. Thomas: ‘Omnem perfectionem creaturae est in Dea invenire, sed per alium modum eminentiorem’, S.c. Gent. I, cap. XXX; oneindelijck: oneindig.
395noodige: noodzakelijke.
396Gods wezen is noodzakelijk, omdat het niet kan niet-bestaan; zulcks: zóodanig.
398Zoo de goddelijke essentia het zijn niet bezat; Vondels spel met driemaal hetzelfde woord in éen regel. Vgl. Besp. II, 1249.
400zulck een' Oceaen: Petavius (o.c. I, bl. 107) haalt de uitdrukking van St. Gregorius Naz. over God aan: ‘immensum quoddam essentiae pelagus’ vgl. vs. 567, 688; Dit volkomen: dit volkomene, God.
403zadtheit, en genoegen: volledige voldaanheid.
404mangelt niet: ontbreekt niets.
408kloot: bolvormig lichaam.
412Vgl. ontheiliging, en schennis, Lucifer, vs. 319.
413stamelt: vgl. vs. 45; de schildergeest: het schildergenie, de grootste schilder, vgl. vs. 1191.
*[Randschrift:] Godt, is een enckel, en alleen:
347-416St. Thomas' hfdst.: ‘Quod Deus est universaliter perfectus’ ( S.c. Gent. I, cap. XXVIII) volgt Vondel bij zijn betoog over Gods volkomenheid alleen naar den titel.
421form en stof: forma substantialis en materia, vgl. noot op Besp. I, 313.
422in 't breecken van den draet: bij de ontbinding van het ding.
423eenigheit: hetzelfde als enckelheit, vs. 429; in de Kantt.: God is een, enckel en alleen.
424al wat hangt verbonden: al het samengestelde.
425adel: innerlijke waarde.
427-29Waaruit de afzonderlijke dingen voortkomen ( een enckelheit ontfingen) en waar ze naar teruggaan; vgl. Besp. I, 923-25.
431in alle deelen: voor alle deelen.
434de wezens: de dingen, 3de nvl.
436het enckle wezen: het eenige Wezen, God; enckle: met klemtoon.
437deze eenigheit: Gods eenheid; klemtoon op eenigheit:
429-38Het is mogelijk, maar niet heel duidelijk, dat Vondel deze redeneering: de verscheidenheid der dingen eischt een éenheid in God, geput heeft uit dit argument van St. Thomas: ‘In unoquoque genere videmus multitudinem ab unitate procedere; et ideo in quolibet genere invenitur unum primum, quod est mensura [ maet, vs. 429] omnium, quae in illo genere inveniuntur. Quorumcumque igitur invenitur in aliquo genere convenientia [d.w.z. de eigenschappen en bijkomstigheden, die een ding vraagt, vgl. vs. 430], oportet quod ab aliquo uno dependeat.’ S.c. Gent. I, cap. XLII, Amplius. Vondel vertaalt dezen passus nogmaals in vss. 477-88.
432-38en naerdemael enz.: Versta: daar zoowel de veelheid (of verscheidenheid) als de eigenheid ( eenzelfheit) der dingen uit God komen, moet Gods eenheid er de oorzaak van zijn.
438In 't wezen, op zichzelf: in het wezen, dat op zichzelf bestaat, God; in eenen vasten stant: onwankelbaar, onloochenbaar.
439den oppersten: God; gebreecken: ontbreken.
441d'enckle eenigheit: vgl. vs. 417; 't en waer: tenzij.
442volkomenheên: volkomenen.
443beschaemt zich zelf: spreekt zich zelf tegen; de troongenooten: medeheerschers, de mede-goden; in Onderw. der H. Dryeenh. vs. 275 spreekt Vondel van stoelgenooten.
445Versta: te midden van ons dispuut over 't onderscheid dier meerdere goden, zouden ze door de onvolmaaktheid of onmogelijkheid van allemaal even volmaakt te zijn, al vervallen.
439-47Het argument voor Gods eenheid uit zijn hoogste volkomenheid heeft Vondel blijkbaar uit deze woorden van St. Thomas: ‘Ostensum est Deum omnino perfectum esse, cui nulla perfectio deest. Si igitur sunt plures dii, oportet esse plura hujusmodi perfecta. Hoc autem est impossibile; nam si nulli eorum deest aliqua perfectio, neque aliqua imperfectio ei admiscetur, non erit in quo ab invicem distinguantur. Impossibile est igitur plures Deos ponere’, S.c. Gent. I, cap. XLII, Praeterea.
447mangel: gebrek; sprengkel: spot, smet; elders prevaleert de beteekenis spat of vonk, vgl. noot op vs. 356 en zie Onderw. der H. Dryeenh., vs. 224.
451-52Zoowel Petavius (o.c. I, bl. 74) als Vossius ( De Theol. Gent. I, bl. 5) halen den tekst van Lactantius aan, dat de heidenen bij hun gebed niet een menigte goden maar slechts éen God aanroepen, Div. Inst. II, cap. I (Migne, P.L., VI, 255) en St. Thomas spreekt aan 't slot van cap. XLII over de heidenen ‘multitudiaem deorum confitentes quamvis plures eorum unum deum summum esse dicerent, praecipue ratione gubernationis’.
454scheelt: verschilt, nl. in macht.
455naerdien zy evenmoedigh draven: in hun recht van spreken loopen ze parallel; Vondels woordkeus schijnt door de gedachte aan twee paarden in éen gareel bepaald te zijn.
456Versta: en den gemeenschappelijken last van besturen in gelijke mate dragen.
457in dit gebied: in deze heerschappij, bij dezen regeervorm; Thomas spreekt van monarchia sive regnum.
459zal nu de staetbant klemmen: als nu het aldus gevormde bestuur gezag wil hebben.
460dees gedeeltheit: die verdeeling van macht; zoo gelt' er overstemmen: lees: overstèmmen en versta: dan moet er één den doorslag geven.
461Versta: en ieder afzonderlijk (van die vele goden) moet voor de algemeene regeeringsopvatting wijken.
453-64Het is mogelijk, maar alweer niet duidelijk, dat Vondels redeneering uit de noodzakelijkheid der monarchy op Thomas' argument in altijd nog 't zelfde cap. XLII van S.c. Gent. I teruggaat, waar ook over de monarchia gesproken wordt: ‘Ac per hoc evidenti signo apparet, ei cui convenit principatus unitatem deberi’.
466Een: in dit en de volgende vss. heeft een den klemtoon.
465-69Deze voorbeelden geeft Lactantius in De Ira Dei: cap. XI (Migne, P.L., VII, kol. 110) aldus: ‘Non possunt in hoc mundo multi esse rectores, nec in una domo multi domini, nec in navi una multi gubernatores, nec in armento aut grege duces multi, nec in uno examine multi reges. Sed nec in caelo quidem multi soles esse potuerunt, sicut nec animae plures in uno corpore’.
471Op dat ick oversla: om niet te spreken van. Deze twee voorbeelden van het uurwerk en de bijen heeft Vondel blijkbaar zelf bedacht; den koning van de byen: Tegenwoordig spreken wij van de koningin, maar Vondel houdt zich hier, evenals in zijn vertaalde Landgedichten (IV), aan Virgilius die van rex spreekt.
477-78Versta: Dat waar veel dingen in overeenkomen, spruit uit éen beginsel en die overeenkomst moet noodzakelijk door een eenheid veroorzaakt worden.
479Nu zien we hoe in elk genus ( geslacht) de veelheid teruggaat tot een eenheid, die de maat der afzonderlijke velen bepaalt.
481't meervouwigh: de veelheid, multitudo.
481-82maer d'overeenkomst enz.: maar dat waarin alle dingen overeenkomen is het zijn ( het wezen).
482-84hierom kan enz.: Daarom kan alleen het éene zijn ( het een) het beginsel van alle dingen wezen.
485Het eigen wezen: het eigenlijke zijn.
487Alleen zijn wezen is: God is zijn eigen zijn, Gods essentie is zijn existentie, vgl. vs. 184, 190; St. Thomas zegt onmiddellijk vóor het geciteerde: ‘Divina natura est potissime habens esse, est igitur in ea maxima unitas’.
477-88Deze niet heel duidelijke verzen, die Gods eenheid willen bewijzen uit de veelheid der dingen, geven voor de tweede maal (vgl. vss. 429-38) Vondels begrip weer van deze woorden uit de S.c. Gent: ‘In unoquoque genere videmus ( nu zien we in elck geslacht) multitudinem ab unitate procedere; et ideo, in quolibet genere invenitur unum primum ( een eenigh), quod est mensura omnium ( 't welck de veelen Een maet verstreckt), quae in illo genere inveniuntur. Quorumcumque igitur invenitur in aliquo uno genere convenientia ( overeenkomst, vs. 477, 481) oportet quod ab aliquo uno dependeat. Sed omnia in esse conveniunt. Oportet igitur esse unum tantum, quod sit rerum omnium principium; quod est Deus’ (I, Cap. XLII, Amplius).
489-90ordens - orden: rangen rang.
492zoo deelen ze in haer' staet enz.: zoo moeten ze hun macht gelijk verdeelen en kan de een zich niet boven den ander verheffen.
493Versta: want door de onderlinge verdeeling hangen zij van elkaar af.
494En zoo komt ieder in heerschappij te kort, daar de een geen macht over den ander heeft; heerlijckheit: in de oude beteekenis van heerenrecht; Kiliaen geeft: dominium, potestas, jurisdictio enz.
495voltrocken, en volkomen: volledig.
497volkomenheit: volmaaktheid.
498't enckel een: de loutere eenheid.
500Dan zou ze minder zijn dan de Fenix.
501in onzen dagh: in het daglicht.
502bromt: praalt; naerdien: omdat.
503Terwijl: lees hem van vs. 505 achter dit terwijl.
506zulck een regenboogh: de stoet meevliegende kleurige vogels.
507Zonnestadt: Plinius spreekt van Panchaia ‘solis urbs’, Hieropolis in Beneden-Egypte, vgl. 515.
489-510Dit bewijs van Gods eenheid uit zijn volmaaktheid en noodzakelijke alleenheerschappij is bij St. Thomas noch in de Summa Theol. noch in de Summa c. Gent. te vinden. Waarschijnlijk steunt Vondel op het betoog van Lactantius in de Div. Institutiones, die in Lib. I, cap. III de vraag, of de wereld door éen of meer goden geregeerd wordt o.a. beantwoordt met: ‘Si plures sint dii, minus valebunt, aliis tantumdem in se habentibus ... Deus vero, si perfectus est ut esse debet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia; Migne, P.L. VI, kol. 123.
499-510Dit voorbeeld van den fenix, den door Vondel zoo vaak bezongen vogel (vgl. War. der Dieren, CXXIII; Joz. in Dothan, vs. 1113 vv.), is van den dichter zelf, maar wellicht gaat hij uit van het ‘avis unica Phaenix’ ( den eenigen, vs. 506) in het gedicht op den Phaenix, dat aan Lactantius werd toegeschreven, Migne, P.L., VII, kol. 277; ook de beschrijving van Plinius, Hist. Natur. X, 2 moet Vondel bekend geweest zijn.
511Trismegist: Over dezen fabelachtigen leeraar der Egyptenaren, die als de halfgod Thoyth (Toth, vgl. Sofompaneas, vs. 551-62) bij hen vereerd werd, volgens Cicero met een der vele Mercuriussen van de Grieksch-Rom. mythologie werd vereenzelvigd, in de oud-chr. literatuur herhaaldelijk opduikt als Hermes Trismegistus of Termagnus en bij Vondel wel vijftig maal (zegt v. Lennep) voorkomt (in Besp.: III, 1137; IV, 1094; V, 69, 1455 en zie verder de opgaven in Dl. VII, bl. 387, r. 78 en 87), heeft Vondel zich hier laten voorlichten door Lactantius, hfdst. VI: ‘De divinis testimoniis et de Sibyllis’ van Div. Inst. I, (Migne, P.L. VI, kol. 138).
512‘Aegyptiis leges ac litteras tradidit’, Lact., vgl. Sofompaneas, vs. 561.
514‘adeo ut ei multarum rerum et artium scientia Trismegisto cognomen imponeret’, Lact.
515Zonnestadt: vgl. vs, 507.
518ajuin en loock: Vossius deelt alleen mee, dat de Egyptische priesters zich van uien onthielden, l.c. bl. 202.
516-19De vele goden der Egyptenaren behandelt Ger. Vossius uitvoerig in De Theol. Gentili (ed. 1668) bl. 101 vv. en 634 vv.
520-21‘Ne quis nomen Dei requireret ἀνώνυμον esse dixit Trismegistus eo quod nominis proprietate non egeat ob ipsam scilicet unitatem. Ipsius haec verba sunt: 'Ο δέ θεὸς εἰς, ὁ δε είς ὀνοματος οὐ προσδέεται: ἐστι γαρ ὁ ὠν ἀνωνυμος’, Lact. l.c. kol. 139-40; vgl. vs. 46, 573.
523-24Dit leeren enz.: In hetzelfde hfst. VI spreekt Lactantius van de getuigenissen der Sibillen, wier aantal hij op tien stelt; kol. 141.
525De wijste wijzen enz.: Lactantius laat aan de Sibillen de groote dichters en wijsgeeren der Oudheid voorafgaan met hun getuigenissen over éen God, l.c. cap. V ‘De testimoniis poëtarum et philosophorum’; Bestemmen: belijden; eenen: met klemtoon.
531onwegh: verkeerden weg, vgl. vs. 264.
535Godeloos: zooals doorgaans bij Vondel voor goddeloos.
538naer den stijl, de staetzucht ten geval: volgens de grillen van de mode en de politiek.
539-40Roekeloos weet men geen middenweg te houden tusschen geen God of vele goden.
541Dees - geen - die: alle met klemtoon; veel hondert aan een rist: de oude hekelaar Vondell; rist: ris, rij.
417-542Vondels betoog over de één- en éenigheid van God sluit zich wel aan bij de leer van St. Thomas: ‘Quod Deus est unus’, S.c. Gent. I, cap. XLII, maar de argumenten, daar ontwikkeld, geeft hy slechts sporadisch en vaag weer; eerder heeft hij met name in vs. 417-18 en in vs. 423-26 het art. ‘Utrum Deus sit unus’ van de S. Theol. I, Q. XI, 3 op 't oog, waar Gods eenigheid wordt afgeleid resp. uit zijn simplicitas ( eenvouwigheit) en zijn perfectio essendi ( volkomenheit ... ick ben 't alleen, Die uit my zelve ontsta), vgl. vs. 85
527-42Vondel volgt hier Lactantius' klacht aan 't slot van zijn hfdst., dat een door valsche meeningen verdwaasde gewoonte die oude wijzen toch feitelijk tot afgoderij heeft gebracht, kol. 137.
542Dit - dat: met klemtoon.
*[Randschrift:] Godt is onendigh.
543vv. Bij zijn betoog over Gods oneindigheid komt Vondel weer op St. Thomas terug, die in de S.c. Gent., I, cap. XLIII bewijst ‘Quod Deus sit infinitus’; Thomas' argumenten zijn echter moeilijk bij Vondel terug te vinden.
544schat: acht; hoegrootheit: St. Thomas merkt op, dat bij God niet van stoffelijke, alleen van geestelijke grootheid (spiritualis magnitudo) sprake kan zijn.
549in ontstaen: zijn asseitas, vanzelfheid, vs. 552, 593 en vgl. Besp. I, 449; II, 77, 83, 426; en wezen onbepaelt: in zijn onbegrensd wezen, nl. zoowel zijn essentie als existentie die identiek zijn.
548-50Hiermee vat Vondel de bij St. Thomas direct volgende capita over Gods begrijpen èn van zich zelf èn van de dingen buiten Hem samen: cap. XLIV-LIX.
551al 't volkomen: alle volmaaktheid der schepselen.
552uitgenomen: uitgelezen, voortreffelijk; in vs. 555 uitneemende: uitnemend, uitmuntend.
559onvoorzien van zulck een prachtigh wapen: die het goddelijk wapen (herald.) der oneindigheid niet vertoonen kan.
560Hoewel 't ontzeght: hoewel het schepsel aan God niet toekent; vgl. vs. 65, 76, 189.
561Bepaelt: begrenst; onbegrypzaems: onbegrijpbaars.
563d'Atheensche wijsheit: de Grieksche wijsgeeren.
564Pan, of d'Alheit: niet de herdersgod, maar de benaming van God als éen met de natuur het eerst ingevoerd door Xenophanes: ἐν και πᾶν, het al-zijnde; vgl. Besp. I, 523-24 en de noot.
566Verbeelt u endeloos: als tusschen haakjes te lezen: stel u alles voor wat ge kunt.
567Der dingen Oceaen: zoo noemt ook de Grieksche bisschop St. Gregorius van Nazianze God πέελαγος τῆς οὐσίας (Petavius, l.c. I, bl. 107), vgl. vs. 400, 688.
572eerste en endt: uitgangspunt en doel; begin en einde.
574Over de namen Gods (vgl. Jerem. XXXII, 18) handelt St. Thomas in de S. Theol. I, Q. XIII en in S.c. Gent. I, cap. XXX.
577In zijnen ommetreck: in den omtrek of de voorstelling, die wij ons van Hem maken.
577-78in de school Van Griecken: in de school der Grieksche wijsgeeren, Plato bijv. vgl. Lactantius' aanhalingen uit hem, dat niemand volkomen kan zeggen wat God is, Div. Inst. I, cap. VIII en De Ira Dei, cap. XI (Migne, P.L. resp. VI, kol. 153 en VII, kol. 113).
578een zon teekenen met kool: nl. met houtskool, vgl. Op den Edipus, vs. 59.
579-81Als ons menschenverstand God in zijn oneindigheid zou willen begrijpen, zou God zelf zonder tusschenmiddel ( van zelf) in dat verstand moeten komen, wat natuurlijk niet kan.
582in 't eindigh: in de eindige, zichtbare, geschapen wereld.
583Versta: van die menschen, die lang als slapenden hun oogen voor Gods kenbaarheid gesloten hielden.
584-86verdiepen - verhoogen: schilderstermen, in verband met Vondels aan de schilderkunst ontleende beeldspraak, vgl. Besp. I, 785; verdiepen heeft betrekking op den achtergrond, verhoogen op den voorgrond; hier in verbinding met van ket licht en duisternis der schepselen schijnt Vondel te bedoelen: het op- en ondergaan, de wisseling der natuurverschijnselen.
587noch ter tijt: tot den tijd; de ziele ontbonden: aan de ontbonden ziel.
592Dat lochende: zou men daardoor loochenen.
593wezen, en ontstaan: Dit is de derde maal dat Vondel in kort bestek deze uitdrukking gebruikt, vgl. vs. 549, 552.
593-94Vrijwel hetzelfde als vs. 545-46.
596geduurigh zal geleiden: eeuwig zal bijblijven.
597-98Versta: wat men ook uitdenke, om Gods eigenschappen als formeel van elkaar onderscheiden voor te stellen; monsteren: op een rij zetten voor 't overzicht.
599Vgl. vs. 182, 184, 195, 280.
601Vereedlen: den adel doen uitkomen; dit: dit wezen.
602Niet: nergens; uitstekend: klemtoon op uit.
603byzonder: afzonderlijk; in 't brein: vgl. vs. 281, 638.
608met blijck: klaarblijkelijk.
609-14Versta: Hij die louter form is zonder onderscheid van eigenschappen steekt boven al het geschapene uit, dat mèt onderscheid van beperkte eigenschappen, aan dit goet, nl. aan God, in 't algemeen ( in 't gemeen) deelachtig is; van formen en van reên: van eigenschappen in onderlinge verhouding, vgl. vs. 618.
615-20Ware er onderscheid tusschen Gods eigenschappen en zijn wezen, dan verloor God ( 't oneindigh schoon) deze excellentie ( kroon) en werd zijn wezen ingekrompen tot een samenstelling van verschillende eigenschappen ( een snoer van perlen).
627by zich: uit zich zelf.
628geschapenheit: het geschapene.
630zoo leent het iet: dan ontvangt Gods wezen iets.
633Versta: indien Gods eigenschappen niet hetzelfde zijn als zijn wezen.
634in der daet: werkelijk, realiter.
635Dit verstaat men 't beste zoo: dan worden ze aan Gods wezen toegevoegd.
636zulck een kluwen: langs dien weg, met toespeling op het kluwen garen, waarmee Theseus door Ariadne uit het doolhof geleid werd.
638in 't brein: in het onderscheidend verstand, vgl. vs. 281, 600, 604.
641Daar deze onderscheiding geen werkelijke onderscheiding maakt in God.
646Eenvormigh op het hooghste: een hoogste forma substantialis; schuw van: onvatbaar voor.
647stuckwijze: bij gedeelten, met onderscheidingen; onvoltogen: onvolmaakt.
648evenredenheit: analogie; vgl. Besp. I, 318, 773; II, 53.
651Versta: want als Gods eigenschappen in eigenlijken zin van elkaar onderscheiden waren.
653blick op blick: in verschillende aspecten.
in allen schijn: evident.
654Zou God verscheidener zijn dan de regenboog.
656sluiten: insluiten; benijpen: omknellen.
657in der daet: werkelijk.
658in top van zijn staet: in zijn volle volmaaktheid.
659onachterhaelbre pennen: op niet in te halen vleugels, vgl. vs. 76 en Besp. I, 1097.
660door kennen en niet kennen: door affirmatie en negatie? Vgl. 65-66.
662Beknopt: Virtualiter eminenter.
663-64Ten minste voor zoo ver ( naer de kracht) Hij, die altijd werkend is ( eeuwigh zwanger), zich in den tijd heeft meegedeeld.
665Verbeelt u eens: vgl. vs. 387.; eenen: met klemtoon.
671dwerrelt: dwarrelt, draait; Epikuur: éen der voornaamste atomisten, vgl. Besp. I, 147 en noot aldaar, 855 vv. en noot; 't begrijp: de inhoud, het heelal; weerelt: aldus in de 1e uitg., terwijl het rijm werrelt vereischt, zooals Vondel ook in zijn Kinderlijck, vs. 15 schreef.
675vezelen: de atomen, waaruit volgens de Epicuristen het heelal gebouwd is, vgl. Besp. I, 661-vlg.; 790-91; die drijven: die onvermengd blijven.
676Of kleven: zich aan elkaar voegen; een ruimte ... En ledigheit: de eindelooze ruimte: spatium summai totius omne, Lucr. I, 984.
673-77De oneindigheid naar duur en uitgestrektheid van het heelal leert Lucretius in De Rerum natura, I, vs. 921-1109.
678Lucrees: Lucretius, de dichter van De rerum natura, vgl. Besp. I, 148 en de noot; sneegh: snedig: vernuftig; over de bewondering van Lucretius voor Epikouros, wiens atomistische natuurleer hij bezong, zie Besp. I, 855 en noot.
*[Randschrift:] Godt is onmeetbaer.
679-81onmeetbaerheit - oneindigheit - overalheit: Ook Petavius spreekt in De Deo Deique proprietatibus, lib. III, cap. VII samen over Gods aeternitas, immensitas en ubiquitas; vs. 679 duidt er op, dat Vondel dit tractaat gelezen had: Aeternitati comes adjungenda est immensitas ( geeft - 't geleide), hoewel wij verder weinig raakpunten vinden; ook schijnt Vondel aeternitas als oneindigheit te verstaan, terwijl hij Gods eeuwigheid verderop (vs. 873-vlg.) pas behandelt; S. Thomas echter behandelt in de S. Theol. I de alomtegenwoordigheid (Q. VIII) terstond na de oneindigheid (Q. VII), zonder de onmeetbaarheid van God te noemen.
682De latere theologen wijzen er op, dat de onmeetbaarheid een absolute, de overalheid een hypothetische eigenschap Gods is, in zoover nl. de eerste geen, de andere wèl schepselen veronderstelt; Vondel moet hier dus de onmeetbaarheid bedoelen, waarover hij tot vs. 709 doorgaat.
684Bestemt: toestemt, toegeeft; d'andre: de onmeetbaarheid; alsins: van alle kanten, onafwijsbaar.
685begrijpt: omvat; Vondel schijnt met vs. 685-87 te bedoelen, dat Gods onmeetbaarheid zijn wezen, zijn eigenschappen en zijn macht betreft.
687't vernuft: het menschelijk verstand.
688Oceaen der wezens: het alles omvattende wezen, God, vgl. vs. 400, 567; zijne baeren enz.: dan bemerkt het vernuft, dat God geen grenzen heeft.
690een bare zee: één bare zee, niets dan zee; een enckel element: éen enkele watervlakte.
691Een eenigh aengezicht: vgl. Ad. in Ball. vs. 216, hoewel de beteekenis daar anders is.
692ongrondigh: grondeloos, zooals in Lucifer, vs. 282.
693spongie: spons, vgl. Besp. I, 723; dit prachtige en zeer juiste beeld is van Vondel zelf; bij de multiplices similitudines, door Petavius uit Bijbel en Vaders aangehaald (lib. VII, cap. IX) komt het niet voor.
695De kracht en 't wezen der Godtheit: Gods krachtig wezen.
696d'allerminste stip: het kleinste ding.
697-98S. Thomas leert in S. Theol. I. Q. VIII, art. 3, dat God overal is 1 o door zijn essentie ( wezen), nl. door de mededeeling van zijn zijn aan het schepsel; 2 o door zijn presentie ( alziende oogh) vlg. vs. 1095, wijl niets Hem verborgen blijft, en 3 o door zijn potentie ( maght), wijl Hij alles bestuurt.
700Ontschuilen: verbergen zich.
701In 't hart zit: doordringt tot in het hart; van 't oog der ziel de nevels vaeght: alle geestelijke onklaarheid wegneemt.
699-702Vgl. Ps. VII, 10; Wijsheid, I, 6; Rom. VIII, 27;
702hartekenner: Vgl. Maria Stuart, vs. 1262; Harpz. VII, vs. 55; XVIII, 89 en XXV, 19.
704alomwezenheit: Vgl. vs. 709, evenals overalheit van vs. 681 en alomheit van vs. 727 vertaling van het scholastiek ubiquitas.
704-05ongemeeten Hoegrootheit: onmeetbaarheid, immensitas; is hier: blijkt hier, nl. in het kennen der harten.
706wezentlijck: essentialiter; eigentlyck: in eigenlijken zin, proprie; gantsch: geheel, totaliter.
707propt: vult, vgl, Besp. I, vs. 600-601.
708Zoowel binnen het heelal als daarbuiten, nl. in het empyreum, dat als de woonplaats van God (het grondelooze licht) zich buiten de buitenste sterrensfeer bevindt.
*[Randschrift:] Godt is wezentlijck overal tegenwoordigh.
710zelfstandigh: secundum substantiam of essentiam.
711geschapenissen: schepsels, vgl. vs. 1319, elders geschapenheid, Harpz. XXXII, vs. 36 en Besp. II, 1082 en III, 525.
712Noch wortze niet getast: toch valt Gods tegenwoordigheid niet onder den tastzin; noch hoeft enz.: en ook kan zij Gods zuiverheid niet bezoedelen, vgl. verder vs. 740-43.
714nl. door de erfzonde; zielen: bezielen, animare.
715plaetseloos: zonder plaats in te nemen, niet localiter; daar God geen lichaam heeft kan Hij ook niet stoffelijk of plaatselijk ergens tegenwoordig zijn; plaetseloos: vgl. Altaergeh. I, vs. 878; alsins: zonder twijfel.
716kan doordringen: voor: doordringt.
717En blijven enz.: en tegelijk in zijn wezen onbesmet, onbezoedeld blijft; wydt: ver.
719Zijn zuiver wezen is ontoegankelijk voor besmetting door de minderwaardige dingen, waarin Hij door zijn zelfstandigheid tegenwoordig is; er is nl. geen stoffelijk contact.
TEKSTKRITIEK: De 1e ed. heeft in vs. 728 en ontbintbaer, wat als kennelijke drukfout door v. Lennep veranderd is in onontbintbaer. - De 1e ed. heeft in vs. 743: het zy dan grove zinnen, en in vs. 746 achter leckerny een vraagteeken.
720verre en dicht: veraf en nabij; bijeen en uitgegoten: in zich zelf en meegedeeld.
721of: ofschoon; op een endelooze wijs: op een goddelijke, onachterhaalbare wijze.
722hij behaelt enz.: hij blijft de hooge, onaantastbare Godheid.
723Reeds in het Onderw. der H. Dryeenheit, vs. 69 had Vondel uit Fernelius Plato's meening over God als de ziel der weerelt aangehaald, zie Dl. VIII, nl. 741, noot op vs. 67.
726's hemels lichaemen: de hemellichamen, de sterren; tastelijcke stof: tastbare materie.
727De diamantknoop: de even vaste als verheven verbinding van Gods alomheit (vgl. Harpz. XCV, vs. 26, waar het Gods volmaaktheid aanduidt) met zijn onbegrensdheid ( eindeloosheit); alsins vintbaer: waardoor God overal te vinden is, vgl. Ps. CXXXVIII, 7-8.
731Daer 't wezen wezen blijft: terwijl het ontbonden ding in wezen blijft; deze: nl. Gods alomheit en zijn eindeloosheit.
732ongodt: de ontkenning van God. Vondel bedoelt, dat God eerder zal ophouden te bestaan dan dat wij zijn alomheid van zijn eindeloosheid zouden kunnen scheiden.
733knot: te kort doet, tegenspreekt.
734Lees: ontkent zoowel de oneindigheid als de volkomenheid in God.
735De groote Trismegist: vgl. vs. 511 en noot; bestemt de vaste gronden: stemt het onwankelbare wezen der Godheid toe.
736-37Deze voorstelling (vgl. Besp. I, 1073-74) heeft Vondel inderdaad van Trismegistus, volgens 't citaat van A. Kircher in zijn Obeliscus Pamphilius (1650, bl. 209, 400); ‘Deus cujus centrum ubique, circumferentia nusquam’.
738-39Petaviuts haalt in 't begin van zijn tractaat over Gods onmeetbaarheid en alomtegenwoordigheid het gevoelen aan van hen, die zeiden, dat God niet overal tegenwoordig kan zijn, omdat Hij dan door de minderwaardige dingen besmet zou worden; onder deze tegenstanders noemt Petavius Conrad Vorstius en Erasmus, allebei door Vondel hoog vereerd, maar niet vrij van heterodoxe, resp. vreemde denkbeelden (lib. III, cap. VII, ed. Barri-Ducis, 1864, tom. I, bl. 287); vgl. vs. 712-vlg.; d'onreden: de onredelijkheid voor: zij die tegen het gezond verstand in redenereen; dit: de meening van Gods alomtegenwoordigheid; lasterlijck: godslasterlijk.
740-43Petavius weerlegt het bezwaar met citaten uit oude chr. schrijvers: ‘Quandoquidem sol lutulenta loca sua luce perfundit neque quidquam laeditur, multo magis divinum numen commaculetur neque labis aliquid inde concipiat’ (l.c. bl. 303).
*[Randschrift:] Godt is onveranderbaer.
748houdt een aengezicht: houdt één stand.
750De vaster schepsels: Vondel volgt hier St. Thomas, die in zijn art. 2, l.c.: ‘Utrum esse immutabile sit proprium Dei’ betoogt, dat al zijn de hemellichamen (corpora caelestia) en de onstoffelijke substanties (de engelen, de ziel) onveranderlijk van wezen, zij toch in hun voortbestaan van God afhankelijk zijn; vaster schepsels zijn dus, naar middeleeuwsche opvatting, de sterren en de geesten, die als simplicia niet, gelijk de composita, kunnen ontbonden worden, maar wèl vernietigd.
753buiten lijbre maght: in God is geen potentia passiva, God kan niets ondergaan of ontvangen, vgl. vs. 817, 851; scheit: vul aan: van staet, en eigendommen (wezen en eigenschappen) van vs. 755.
757St. Thomas: ‘Deus, cum sit infinitus, comprehendens in se omnem plenitudinem perfectionis totius esse, non potest aliquid acquirere’, S. Theol. I. Q. X, art. 1;
758Versta: Wat altijd in bloei staat wordt door niets bedreigd, m.a.w. in God is geen enkel gemis, dus geen een reden voor verandering.
759onverknochtheid: onsamengesteldheid; wat niet samengesteld is, kan niet ontbonden worden, dus niet veranderen, welnu: ‘in Deo nulla est compositio, sed est omnino simplex’, S. Theol. ib.,
760Goud is het beeld van God om zijn duurzaamheid, vgl. Altaergeh. I, 437-43; Besp. III, 581-82.
761fenixerts: vereerende naam voor het goud als het edelste metaal; kankrigh nat: invretend vocht.
*[Randschrift:] Tegenworpinge; of dit niet met Godts vryen wille strijt.
747-63Ook St. Thomas behandelt in de S. Theol. I, Q. X de immutabilitas Dei onmiddellijk na zijn ubiquitas; Petavius doet het eenige hoofdstukken eerder (lib. III, cap. I-II).
763Versta: deze onveranderlijkheid ( onverzetbaerheit) van God, die zoo mooi wordt voorgesteld.
765willekeur: vrije wil; ontweldigen: ontrooven.
766-67Versta: want als God onveranderlijk is, dan wordt daardoor de keur van zijn wil beperkt.
768Versta: en als Gods wil evenals zijn wezen één is en dus geen wisseling ( verschillen) kent.
*[Randschrift:] Dit wort wederleght.
771in 't hemelsch: in God.
772't vrije willekeuren: het kiezen van den vrijen wil.
773Naerdien: omdat; in een' blick: in één blik; voorzichtigh: vooruitziend.
776heeneglyen: voorbijgaan, passeeren.
777gebeurzaemheit: niet-noodzakelijkheid, vgl. Besp. I, 465, 467.
778naer het lot enz.: naar het iedereen door God beschikte levenslot.
779noch inwendigh, noch daerbuiten: Door de veranderlijkheid der dingen wordt noch Gods onveranderlijkheid, noch zijn vrijheid, noch zijn wereldplan aangetast.
782d'Alweeter: den Alweter, 3de nvl.
784In 't grondelooze diep: in de grondelooze diepte van zijn voorwetenschap; van boven tot beneden: van 't grootste tot het kleinste; dit hoort bij vs. 783.
771-86Het antwoord op de opwerping luidt, dat God onveranderlijk blijkt èn tegelijk zijn vrijen wil behoudt, omdat Hij alles wat gebeurt heeft voorzien en vastgesteld.
786Versta: God, die alles vooruit kent, hoeft geen proeven te nemen of af te wachten en heeft dus geen oorzaak tot veranderen.
787lotgenoten: deelgenooten.
789meetbaer: dus beperkt.
790gestalte, en perck: in uiterlijk en in macht.
793het volkomendom: de volmaaktheid.
794Versta: door zijn wezen, dat zich bij al zijn eigenschappen aansluit.
795wissling: verandering.
796Versta: en uit hun zelfstandigheid, of wezen, zooals zij het vrijwillig van Gods kant hebben gekregen.
798Godts invloet: de toevloeiing van Gods zijn; vgl. Besp. I, 557.
799Versta: het schepsel bezit dus niets anders dan wat hem door God gegeven wordt.
787-800Deze vss., dat de onveranderlijkheid alleen God en geen schepsel toekomt, groeiden uit St. Thomas' art. 2, reeds aangeduid in noot op vs. 750. Vondel gaat alleen in op de woorden: ‘solus Deus est omnino immutabilis, omnis autem creatura aliquo modo est mutabilis’.
801onverandertheit: onveranderbaarheid.
805nootwendigh in bestaen: de noodzakelijkheid van Gods bestaan kwam al ter sprake in Besp. I, 459-76 en II, 77-86; die van Gods inwendigh werck, en kracht: krachtige innerlijke werking behandelt Vondel in het Onderwijs der h. Dryeenigheit: vs. 175, 182; Vondel bedoelt hier, dat God niet anders kan zijn dan Hij is, vgl. de Kantt.
*[Randschrift:] Godt is nootwendigh het geen hy is.
808wezenloos: het best te verstaan, als: zonder wezen, zonder existentie, hoewel dit in II, 77-vlg. al behandeld is.
811Bestaet bij zich, door zich: est a se, vgl. Besp. I, 449; II, 77-85; 426; 829; 950 ontleent geen steun van buiten: vgl. Lucifer, vs. 285-86.
812Versta: dus kan men met Gods noodzakelijkheid alle gepraat over Gods overbodigheid weerleggen.
813-14God is niet alleen volmaakt, maar moet ook de hoogste volmaaktheid bezitten.
815Als Gods majesteit in zijn onveranderlijke eenvormigheid ( simpelheit, simplicitas) bestaat, is het ongerijmd Hem de noodzakelijkheid van wezen te ontzeggen.
817-18Als God op geen manier een potentia passiva ( lijbre maght, vgl. 753, 851) heeft, heeft Hij ook van niemand of niets een aanval te vreezen, waardoor Hij zou kunnen veranderen.
819Hij, die God durft berooven of verstoken durft verklaren van zijn noodzakelijkheid; tusschen durf en versteecken leze men een komma.
822Versta: en ontkent al de volmaaktheden, die in den éenen schat (éen trezoor) van Gods noodwendigheid liggen opgesloten.
*[Randschrift:] Alle natuurlijcke werckinge is eenpaerigh, en eenerhande:
823Godts werck: in vs. 805 aangekondigd; Vondel komt in vs. 1059-76 op Gods in- en uitwendige werking terug.
825werckt hier tegens niet: verzet zich niet tegen dezen natuurdrang.
826als: wanneer, of misschien: bijvoorbeeld dat; God, die zich zelf ziet (begrijpt) is de Vader, die den Zoon voortbrengt; God, die zichzelf bemint, is de Vader en de Zoon, waaruit de H. Geest voortkomt.
827Gods begrijpen en beminnen, waardoor Hij zich zelf uitdrukt, noemen wij de Drieëenheid, vgl. Onderwijs der h. Dryeenigheit, vs. 197-98; 245.
828Versta: Men kan dus aan Gods inwendige werking de natuurnoodzakelijkheid niet ontzeggen.
829van zich ontstaet, vgl. vs. 811 en noot; werreckrijck: werkend.
830zich zelven is gelijck: blijft zich al werkend altijd gelijk. dus werkt altijd.
831En oock nootwendigh: en daardoor noodzakelijk.
Al wat uit natuurdrang werkt, werkt volgens een vaste orde, regelmatig door, dus noodzakelijk; St. Thomas heeft: ‘Quidquid est Deo naturale est necessarium’, S. Theol., I, Q. XIX, a. 3 en vgl. Onderwijs, vs. 175.
*[Randschrift:] maer betoomt Godts vryen wil in uiterlijcke werckinge, niet.
834Staat zijn opperste volmaaktheid niet in den weg.
835naerdien: omdat; dit: die noodwendigheid komt niet voort uit dwang van buiten af; God immers is liber a coactione.
836Maer uit natuurbedwang: in vs. 843 natuurdwang: uit dwang of drang van Gods eigen natuur.
838-39sta geboeit, en ingetoomt, en stil In wercking: gebonden is of ingeperkt of in zijn werking wordt opgeschort.
839buiten Godt en Godts natuur gesloten: buiten Gods natuur zou vallen, m.a.w. dat God geen vrijen wil zou hebben.
840gebeurzaem: toevallig of accidenteel; in Gods natuur is niets accidenteel; alleen de effecten van dien wil naar buiten zijn accidenteel, kunnen zijn of niet zijn.
841-42uitwendigh - Inwendigh: beide om de tegenstelling met klemtoon.
823-44De bedoeling van deze vss. is, aan te toonen, dat van de tweevoudige werking Gods de eerste of inwendige (operatio ad intra), waardoor God zich zelf kent en bemint (vs. 826) natuurlijknoodzakelijk is en daarom, zooals de Kantt. zegt, eenpaerigh, en eenerhande: altijd aan zich gelijk of hetzelfde; de tweede of uitwendige werking (operatio ad extra), waardoor God de dingen naar buiten voortbrengt, is niet natuurnoodzakelijk maar vrij, vgl. Kantt. St. Thomas heeft in zijn S.c. Gent. I, twee hfstn. (cap. LXXX en LXXXI), waarvan de bedoeling hetzelfde is: ‘Quod Deus de necessitate vult suum esse et suam bonitatem’ en ‘Quod Deus non de necessitate vult alia a se’, maar de bewijsvoering anders.
844laet zich van buiten mercken: is in de uitwendige effecten aan te wijzen.
*[Randschrift:] Godt is onsterfelijck, en 's levens oirsprong.
845-46de tweede strael uit d'onverandertheit, d'Onsterflijckheit: de tweede straal of beek, uit Gods onveranderlijkheid afgeleid; de eerste was de noodwendigheid, vgl. vs. 803-06.
847's levens oirsprong: God; de handvest: het voorrecht.
848het geestendom: aan de geesten, de engelen.
849dat geen van haer bederft: dat geen ziel of geest ten onder gaat, sterft; de onsterfelijkheid van de geestelijke substanties is een gave van God, vgl. 750.
851lijbre maght: potentia passiva, de geschiktheid om iets te ondergaan, vgl. vs. 753, 831; niet gemengt: onsamengesteld, simplex, vgl. 97-104.
852-52noch gegoten enz.: God is niet samengesteld uit substantie en accidens, forma en materia, dus kan Hij niet ontbonden worden; vgl. vs. 161-66; 273-88.
854Zijn eerste eenvouwigheit: Gods simplicitas, die aan alle substantiae simplices (de engelen en de zielen) voorafgaat, en in alles overtreft.
859de vaegh des levens: de leefkracht; vgl. vs. 888.
861in dien geschapen kring: binnen den kring, den omtrek van het geschapene, al het geschapene.
859-63Door Gods leefkracht leeft alles wat leeft buiten Hem, en stelt Hij ook zijn inwendige werkingen.
863louterheit: zuiverheid, eenvouwigheit
865in 't spieglen houden aen: bezig blijven met bespiegeling, met het begrijpen van Gods eigen wezen.
866roerloos: in Onderw. der h. Dryeenigheit: onbeweeght, vs. 195 en gerust in vs. 196 en 869.
867't spits van alle punten: op het hoogste van alles, Gods wezen zelf.
872Uit dezen regel blijkt weer, dat Vondel ook de leer van Spinoza op 't oog heeft, die immers de schepping als een noodzakelijke emanatie van God voorstelt, vgl. Korte Verhandeling, I, cap. IV (ed. v. Vloten en Land, IV, bl. 23).
*[Randschrift:] Godt is eeuwigh.
873-vlg.In de vss. over Gods eeuwigheid keert Vondel weer tot St. Thomas terug. Evenals de S. Theol. zegt: ‘aeternitas immutabilitatem consequitur’ (I. Q. X, art. 3) en de eeuwigheid van God onmiddellijk na zijn onveranderbaarheid behandelt, laat Vondel ook zijn betoog over Gods eeuwigheid over dat van zijn onsterfelijkheid heen uit de beschouwing van Gods onveranderlijkheid voortvloeien. Bovendien valt uit zijn vss. op te maken, dat hij de argumenten uit de S.c. Gent. (I, cap. XV: ‘Quod Deus est aeternus’) kende.
877-78‘Omne quod incipit esse vel desinit, per motum vel mutationem hoc patitur’, l.c.,
880‘Illa sola tempore mensurantur quae moventur, eo quod tempus est numerus motus’, l.c.
881beurt van niet en iet te wezen: en op het beurtelings niet-zijn en zijn.
881-82‘Igitur in ipso [Deo] non est prius vel posterius accipere; non ergo habet esse post non-esse, nec non-esse post esse potest habere’, l.c.
of van iet enz.: of het wezen iets te zien terugkeeren ( smilten) van iets tot niets.
883-84‘Ostensum est autem Deum esse omnino immutabilem, est igitur aeternus’, l.c.; onverwisseling: onveranderlijkheid; in staet gebleven: altijd in denzelfden staat of toestand gebleven.
887evenvrolijck: altijd vroolijk.
888-89Een - Een enz.: met klemtoon; vaegh: vgl. vs. 859.
890Een tegenwoordigheit: het nunc aeternitatis van de Scholastieken, vgl. vs. 932; hierachter leze men een komma.
Versta: hij, die in 't verleden eeuwig was (zonder begin), moet ook als eeuwig in de toekomst erkend blijven.
896te grof gesponnen: al te dwaas gefantazeerd.
891-98Vrij letterlijke vertaling van St. Thomas: ‘Si Deus aliquando non fuit et postmodum fuit, ab aliquo eductus est de non-esse in esse: non autem a semetipso, quia quod non est non potest aliquid agere. Si autem ab alio, illud est prius eo. Ostensum est autem Deum esse primam causam; non igitur esse incepit; unde nec esse desinet, quia quod semper fuit habet virtutem semper essendi. Est igitur aeternus’, l.c., Adhuc.
898van vore: dit behoort bij eeuwigh van vs. 900. Vondel bedoelt: Ook kan men naast God geen schepsel eeuwig van voren (a parte ante, zonder begin) noemen; verbloemen: schijnschoone redeneering.
901Verweeren: verdedigen.
902Manicheen: de Manicheën, een secte uit de IVe eeuw, stelden twee eeuwige, aan elkaar geoppareerde beginselen, een goed en een kwaad vgl. vs. 1126-28; evene: gelijke.
904drift: doldriftige meening; eenen: met klemtoon.
905de waenwijs: iedere aanhanger van het atomisme, dat de materia prima ( d'allereerste stof, vs. 906) eeuwig noemt.
910-11Versta: dat brengt een lange reeks dwaze consequenties mee, die zoowel tegen de natuur van God als tegen het gezond verstand indruischen.
912draeven hoogh: worden ver overschat.
919deze eerste kroon: nl. dat al het zijnde voor God onderdoet.
923warren: verwarren, dooreenhalen.
924De vaste hemel: de onveranderbare hemel, God; kan geen voor noch na gehengen In d'eeuwigheit: verdraagt niets dat voòr of nà Hem in de eeuwigheid zou deelen.
925Gods eeuwigheid wordt alleen door zichzelf gemeten.
*[Randschrift:] Onderscheit tusschen tijt en eeuwigheit.
928een' stam: lees: één stam; eeuwigheid en tijd spruiten allebei uit God.
929tegens een gekant: elkanders tegendeelen.
930Het eene: de tijd; 't ander: de eeuwigheid.
931recht door: altijd. De tijd is de maat der beweging, dus beweegt mee.
932Het nunc aeternitatis, vgl. vs. 934 en 890; het schocken: het voortspringen van oogenblik tot oogenblik.
935-36De tijd wordt door de hemellichamen gemeten.
937De eeuwigheid verleent den duur aan de hemellichamen.
938uit zijn ring: uit den ring der eeuwigheid; de ring, die begin noch eind heeft, is het symbool van de eeuwigheid, vgl. Altgeh. I, vs. 1303-04 en Besp. II, 954, 965.
927-42Bij Gods eeuwigheid bespreekt St. Thomas het verschil van eeuwigheid en tijd ( S. Theol. I, Q. X, art. 4); de eerste is heelemaal tegelijk (tota simul), de tweede bij opvolging (successive); Vondel heeft Thomas' abstracte uiteenzetting met behoud van de grondgedachte dichterlijk overgezet.
942Tot dat de tijd zal ophouden en de eeuwigheid alleen overblijft; de Tijt is hier voorgesteld als de gevleugelde god Kronos of Saturnus.
*[Randschrift:] Ongerijmtheit in 't lochenen van Godts eeuwigheit.
943-46Versta: Wil nu de ongodist Gods eeuwigheid loochenen door te gewagen van Gods oorzaak, waardoor Gods eeuwigheid van zelf zou vervallen, omdat de oorzaak eerder moet zijn dan het effect. Ook dit schijnt tegen Spinoza te gelden, die in zijn Korte Verhandeling, I, cap. VII (ed. cit. IV, bl. 33) uitdrukkelijk leert ‘dat God oorzaak is van zig zelfs’ (vgl. ib. bl. 7), waar Vondel in vs. 946 even nadrukkelijk tegen ingaat.
949Godts wezen is Godt zelf: S. Thomas: ‘Deus est sua essentia’, S.c. Gent. I, cap. XXI; hangt: afhangt.
950bij zich zelf bestaet: bij, door, van zichzelf bestaat, ens a se, vgl. noot bij vs. 811.
953Een onderworpen Godt: een God, die een ander onderworpen is; een aenhangeling: iemand die van een ander afhangt.
954-55den ring Der eeuwigheit: vgl. vs. 938; met reden eerst te kennen: alleen door gezonde redeneering te achterhalen.
958een - een - een: met klemtoon.
*[Randschrift:] Hoe heerlijck Gods eeuwigheit is.
963voor onze uuren: voòr onzen tijd.
964-65geen begin enz.: die begin noch einde kent; verduurt: in duur overtreft; binnen zijnen ring: binnen den ring van Gods eeuwigheid, vgl. vs. 938.
959-67Let op Vondels prachtig spel met het woord duur en zijn afleidingen.
973Al teffens: alles tegelijk; op een punt: op éen punt, op éen moment; eenen: met klemtoon; Vondel doelt op het nunc aeternitatis, vgl. vs. 890, 932 en 988, en heeft waarsch. ook 't oog op de scholastieke definitie van de zaligheid: ‘Interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio’; S. Theol., I, Q. X, art. 1.
976dien molshoop: minachtend voor de onbeduidende, vergankelijke wereld.
978-79schoonheit, die verrot, En uit de graven stinckt: een toespeling op of herinnering aan den Triomfo della Morte van het Campo Santo te Pisa zal hier wel niet onder zitten; toch doen deze vss. daar terstond aan denken.
978-81Achtereenvolgens doelt Vondel op des menschen neigingen tot hebzucht, zingenot en zelfoverschatting.
982voor 's lijfwachts helbaert vreest: vreest dat de lijfwacht zelf hem met zijn hellebaard (lans met piek) zal aanvallen; vgl. Palamedes, vs. 1407-09.
985en: heeft hier de beteekenis van maar; reede op: gereed voor.
986U aenzie met den neck: u den rug toekeert; vgl. Rembrandts ets van 1633 van den Tegenspoed.
987in eenen stant gebleven: die onveranderlijk is.
988 vgl.vs. 973; nimmerzatte: nooit verzadigde.
990spat: uitglijdt; schranckt: mank gaat.
991hier: nl. in den Hemel.
| |
vorige