auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller, B.H. Molkenboer, J.F.M. Sterck, L.C. Michels, C.G.N. de Vooys, C.C. van de Graft, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.G.N. de Vooys, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn., L. Simons, C.C. van de Graft, L.C. Michels, J.D. Meerwaldt en A.A. Verdenius (eds), De werken van Vondel. Negende deel 1660-1663. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1936
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | | | | | |
Bespiegelingen van Godts Wercken
Het derde boeck.
Gelijckwe 's avonts noch, in 't groeien van de schimmen, *1
Den glans van d'avontzon, gedaelt beneên de kimmen,
Zien schijnen door de zee, en 't schuimend pekelzout,
Met straelen geschakeert, en purpergloet, en gout,
5
Getuigen van het licht, dat, nauwelijx verdweenen, 5
De weerelt heeft verquickt, gekoestert, en bescheenen;
Zoo zullen wy nu Godt, en d'oppermajesteit
Bespiegelen in 't werck van zijn voorzienigheit;
Dewijl onze oogen niet die zon van alle zonnen
10
In haeren vollen glans en dagh verdraegen konnen. 6-10
Den sterfelijcken is een perck en maet gestelt,
Waerop hun kennis stuit, die van verlangen smelt, 12
Om eenmael Godt te zien, in zijn volkomen wezen,
Van geen begrijp volkent, van geene tong volprezen. 14
15
Wy slaen dan hier van verre alleen Godts stappen ga, *15
En volgen hem bevreest, als in zijn schaduw, na.
Men hoorde en zagh van outs hoe razende ongodisten 17
De Godtheit lochenden, en logentael vernisten 18
Met een geverfde grijns van waerheit, die nochtans 19
20
Niet naliet door 't bedrogh te straelen met Godts glans: 20
Een andre school, terwijl verlegen, en verlaeten, 21
| | | |
Verzaeckte, om dat dit klonck te godtloos, en verwaten,
Zoo stijf de Godtheit niet, als Godts voorzienigheit,
En wert de mont gestopt met reden en bescheit.
25
Haer nasleep evenwel, godtvruchtigheit ontwassen, 25
Durf Godts voorzienigheit noch lastren, en verbassen, 26
Gelijck van outs Lukrees, op 't spoor van Epikuur, 27
Die geen voorzienigheit wou kennen dan natuur,
Of 't reuckeloos geval, en stof der vezelingen, 28-29
30
Als oirzaeck van 't heelal, en groot gevaert der dingen, 30
Voorheene met bewijs getoomt, en wederleit. 31
Het wort dan tijt dat wy nu Godts voorzienigheit,
[Gelijckze in 't scheppen blijckt, en hoeden, en regeeren
Van 's hemels schepselen,] hanthaeven, en verweeren, 34
35
Op dat elck ongodist, verstomt door breeder blijck, 35
Zijn godelooze vlagh, Godts kroon ter eere, strijck'. 36
Dat scheppen heerelijck vooruitdraeft in de wercken *37
Van Godts voorzienigheit, is ons getoont in 't stercken
Der reden, die haer eert, als oirzaeck van 't heelal 39
40
Der weerelt, en geensins natuur of wilt geval 40
Dit toeschrijft, buiten Godt, aen 't schepsel, tegens reden;
Gelijck d'Epikureen, en die hun duisterheden 42
Noch eeren, boven 't licht van reden en bescheit. 43
Geen dwaelzieck neuswijs kan ons deze zekerheit 44
45
Berooven, zoo het blijckt en blijft onoverstreden 45
Dat door een vast besluit en raetslot al de leden 46
Van 't weerelsche gevaert gepast zijn op de leest 47
| | | |
Der wijsheit, als het lagh in Godts alwijzen geest 47-48
Met zijn omstandigheên begreepen, om te micken 49
50
Op 't wit en eindt, waertoe de schepper dit wou schicken. 50
Oock blijckt dit, naerdemael elck schepsel is gewent 51
Te wercken voor zich zelf, tot een byzonder endt,
Waertoe het wert geschickt: dewijlze oock alle poogen 53
Eendraghtelijck Godts eer en glori te beoogen;
55
Dus merckt men merckelijck in ieder wezen iet, 55
Dat door zijne orden en bequaemheit ooght en ziet 56
Op 't voorgestelde wit. uit dees geregelde orden 57
Kan Godts voorzienigheit heel klaer bewezen worden,
Als uit een merck, dat zy den schepsele inneprint, 59
60
Op dat men aen het kroost de moeder kenn' van 't kint. 60
De schepsels kregen elck in 't scheppen stant en steden, *61
Hun krachten, eigenschap, en hun hoedanigheden,
Gemaetightheit, gestalte, en orde, wight, en maet, 63
En tal, als ieder past, naer zijnen plicht en staet,
65
Om 't eindt, waerop het ooght te beter te bereicken; 65
Gelijck dit helder blijckt, by menigh schijnbaer teiken. 66
Dit ordineeren, dit welschicken van elck ding 67
Tot zijn rechtmaetigh eindt, in 's weerelts ronden ring,
Melt dat voorzienigheit, eer zich de tijt quam reppen, 69
70
In haeren raet besloot dit wonderwerck te scheppen. 70
De werckelijcke maght, die zich heeft voorgezet 71
Een zeker heilzaem eindt, waerop zy mickt en let,
Ziet wijsselijck vooruit, en wort in 't werck geprezen,
Dat uit voorzichtigheit zijn' oirsprong schept en wezen. 74
75
Zoodaenigh is het werck der schepping, die men ziet *
Dat allesins haer eindt en oirbaer wit beschiet: 75-7676
Want scheppen is een werck van Godt, den eersten wercker,
Die 't al om 't uiterste endt, de Godtheit zelf, die stercker 78
Dan iet elcks heil beooght, uit niet heeft voortgebroght,
80
En tot zijne eigene eer voltrocken, en volwrocht;
| | | |
Dies Godts voorzienigheit, in haeren raet gezeten,
[Daer alles wert gewickt, getelt, en net gemeeten,
En tot zijn eindt geschickt,] de weerelt heeft gebout,
Tot zulck een groot gevaert, gelijck men dit aenschout, 84
85
En zijn ontelbaerheên, hoedaenigheên, vermogen,
Gestalte, en staet, en plaets, en tijt, gewelf, en bogen,
Verscheidenheên, en orde, en maet, met treck begaeft,
Of tegenheit, gelijck het rust, of heenedraeft, 87-88
En drijft, en ommedraeit in ongelijcke kringen,
90
Ter eere van Godts oogh, de schiltwacht aller dingen. 90
Ick laet den spiegelkloot der groote weerelt staen, *
En zie vooreerst den mensch, de kleene weerelt, aen,
In Griecken met dien naem verheerlijckt, en verheven, 93
Dewijl men hier in 't kleen afmeeten kan naer 't leven
95
Wat in dit groot heelal, in 't groot, bespiegelt wort;
En Godt zich in den mensch beknopt heeft uitgestort, 96
Als stedehouder van den nimmermeer gezienen, 97
En onder wiens vernuft alle andre schepsels dienen. *91-98
Wie uiterlijck den mensch, van top tot teen beziet,
100
Wat lidt ontbeert zijn ampt, bewaert zijn' hoefslagh niet, 99-100
Daer 't past? en wie het minste in 't lichaem wou hervormen,
Herstellen, zou hy niet de voeghlijckheit bestormen, 101-02
De Godtheit in haer beelt onteeren, daer geen man, 103
Al waer 't Prometheus zelf, iet in berispen kan? 104
105
Der leên gedaente en stant de domsten leert op mercken; 105
De voeten, reedt ten gang, de handen om te wercken,
| | | |
Het hooft gelijck een hof, voor 't rijck verstant gebout;
Dat, uit dien hoogen trans, door d'oogen schiltwacht houdt, 107-08
Deur d'ooren hoort al wat zich openbaert van buiten.
110
De mont ontfangt de spijs. de tong door klanck kan uiten
Wat in den boezem schuilt, naer eisch van elcke zaeck;
Terwijl geen ander dier begaeft is met de spraeck.
Hoe blinckt het aengezicht, vol goddelijcke zwieren, 113
Ten hemel opgebeurt, terwijl alle andre dieren
115
Ter aerde gaen gebuckt! wat al verscheidenheên 114-15
Van tronien bestaen in zulck een eng en kleen
Begrijp als 't aenschijn is, om menschen t'onderscheiden! 115-17
Hoe weeligh gaet de neus door alle geuren weiden!
Hoe dertel krult het loof van 't blonde hair om 't hooft,
120
Natuurlijck als een kroon, die kroonegout verdooft! 119-20
En wat gestaltenis kan d'oogen meer gevallen 121
Dan 't hooft, zoo rontheit is d'uitnemenste van allen, 122
Gelijck een hemelwelf, dat, kunstigh ront gebout,
De krachten van de ziel in zich besloten houdt,
125
Waeronder d'andre leên zich onderlinge roeren, 125
Om, 't hooftgezagh ten dienst, hun plichten uit te voeren. 126
Stont eerbaerheit het toe, men kon niet rijck genoegh 127
Uitdrucken welck een zorgh d'alwijze vader droegh,
Om menschen door den mensch te planten, en ontfangen, 129
130
Te koesteren, te voên: maer schaemte verft de wangen, 127-30
Dies wy bequaemheit, form, en stof, en stant van elck
Byzonder teellidt nu bedecken, en de melck 131-32
Zien springen uit de borst en bronaêr van de moeder.
Waer toonde zich natuur voorzichtiger en vroeder,
135
In 't queecken van de vrucht, die, na de baerens smart,
Het bloet der kraemvrou zuight, en aftreckt van het hart: 132-36
Terwijl de liefde schijnt de moeder te verrucken,
| | | |
En zy niet laeten kan het kint aen 't hart te drucken,
Te kussen, reis op reis, als of zy 't moorden wou 139
140
Van vrientschap, zonder maet, vervoert van gunst en trou!
Wat wist Godts wijsheit niet al vonden uit te vinden
Om d'aenteelt van den mensch met banden te verbinden! 142
Hy heeftze, knoop op knoop, verzekert, en bewaert, 143
Oock tegens snede en stael van Alexanders zwaert. 144
145
Laet gift, laet moortgeweer zich matten, en vermoeien,
Het menschelijck geslacht vereeuwight zich in 't groeien, 145-46
Tot dat de jongste mensch den draeiboom sluiten zal 147
Van zulck een endeloos aenwassende getal.
Indienwe man en vrou, zoo schoon als ergens blaeckten
150
Van onbesproke minne, aenschouden, deze naeckten 150
Beschaemen 't schoonst van vee en vogel, dat op 't ruim
Der aerde en lucht braveert, gekleet in vel, en pluim.
Hier zwicht Apelles kunst, al heeft hy al zijn leven
Getekent, en de verf op 't levenste verdreven, 154
155
En licht, en schaduwen, en hoogh en diep gezocht; 155
Noch staen de beelden stom, en dootsch, en onvolwrocht. 156
Praxiteles besterft, en geeft den moedt verloren, 157
Schoon hy geluckigh leeft in 't snijden van yvoiren: 158
En Fidias, die tijt en marmersteen verklinckt, 159
160
Verdriet het dat geen strael uit Venus oogen blinckt, 160
Terwijl hy om de kunst zijn' yver pooght te koelen;
't Verdriet hem dat zijn hant geen' aderslagh kan voelen,
Geen lidt zich rept, en roert. wat oogh zijn werck beviel,
Het leefde alleen in schijn, en zonder geest en ziel.
165
Hoe zou Godts werckstuck dan voorzienigheit ontbeeren, 165
Die alle kunst verdooft, hoe kloeck de meesters leeren! 166
Indienwe dieper met des ledesnijders hant
| | | |
En mes doorsnuffelen 't geheim van 't ingewant,
En ieders wettigh ampt, wat vint men in die holen 169
170
Al wijsheit, en vernuft, en overlegh gescholen! 170
Hoe vlieten d'aders hier, als beecken, door het lijf! 171
Wat winckels dienen hier den mensch niet tot gerijf! 172
De maegh schaft dranck en spijs, en koockt voor al de leden. 173
De lever levert bloet. de galleblaes beneden 174
175
Ontfangt de geele gal, die vaeght het lijf van slijm,
En andre vuilicheên, by wijlen taey, als lijm. 175-76
De long schept lucht, en is een blaesbalgh onder 't woelen, 177
Om 't hart, de bron der hitte, in zijnen gloet te koelen. 178
De milt, een stanckriool, verzwelght de zwarte gal, 179
180
En loutertze doorgaends, al 't lichaem ten geval. 167-80
Maer om niet al te diep in kelders te verdoolen, 181
Laet vry Vezaels verstant dit onderzoeck bevolen, 182
Die vierigh zijnen geest en 's levens tijt versleet,
Terwijl hy lijck by lijck aen snipperlingen sneedt, 184
185
En klaeghde dat het brein van d'allergrootste kloecken
Noch sufte in menigh lidt op 't scherpste t'onderzoecken; 186
Het zy geraemte, en spier, en zenuwen, en aêr,
Het brein in 't beckeneel, een mengsel, wonderbaer 188
| | | |
Beslagen, als ciment, om onversuft te vatten 189
190
De reden, het verstant, den wil, de ry der schatten
Van ons gedachtenisse en slaep: ick zwijgh 't gezicht, 191
Daer d'ooghkunst om verdwaelt, in 't zoecken van dit licht; 192
Het riecken van den neus; den galm en klanck in d'ooren;
Den smaeck, de spraeck, op 't bladt der gladde tong herboren;
195
't Gevoelen, dat zich spreit, en weit van top tot teen; 185-95195
En hoe de ziel alom gaet waeren door de leên,
Geheel in ieder lit, en uitmunt door haer vonden, 197
Tot 's levens draet geknipt, zy endtlijck wort ontbonden. 198
Indien het mooghlijck waer met verwen en penseel *
200
De redelijcke ziel, des menschen waertste deel,
En form, gelijckze leeft, naer 't leven af te maelen, 201
O welck een Godtheit zoude uit dezen omtreck straelen!
Maer heur onzichtbaerheit, waer doorze Godt gelijckt, 202-03
Haer oirsprong, laet niet toe dat iemant dieper kijckt,
205
In 't binnenste geheim van zulck een hemelsch wezen,
Uit zijne werckingen bespiegelt, en geprezen: 205-06
Want even als ons oogh op d'aerde en aen 't gewelf
Des hemels, alles ziet, maer nimmermeer zich zelf,
Zoo gaet het met de ziel, die kan zich zelf niet kennen, 209
210
Noch volgen in de vlught de snelte van haer pennen. 210
Het oogh ziet eenighsins zich zelf in kristalijn: 211
Zoo wort de ziel in 't werck alleen, als in een' schijn 212
Gezien: gelijck de form des zeilsteens zich laet mercken 213
Door haeren treek, gekent in veelerhande wercken.
215
Wat taey een bant de ziel en 't lichaem t'zamenbint, 215
Een paer al t'ongelijck van aert, oneens gezint, 216
't Welck, jaeren lang gehuwt, zoo noode komt te scheiden;
Dat's een geheimenis, waerop de wijsten beidden, 218
Zoo lang de weerelt hing, en ruste alleen op Godt:
| | | |
220
Maer geen van allen vont den sleutel van dit slot,
Al schreef men van dien bant geheele stapels bladen, 221
Het raetsel blijft, gelijck de vryheit om te raeden, 222
Tot dat het wezen van de ziele, klaer, en puur, 223
Gekent wort, buiten 't werck en merck van haer natuur, 224
225
Gelijck de Godtheit haer, gansch louter, zonder smette,
Te voorschijn broght uit niet, en eerst in 't lichaem zette. 226
De ziel [van Godt begaeft met reden, die den mensch
Van dieren onderscheit] opstijgende aen de grens
Des hemels, boven 't licht der starren en haer kringen, 229
230
Vergeefme dat ick haer een poos vergeete in 't zingen, 230
Tot dat mijn zanglust flus de snaeren hooger treckt, 231
Daer zy van 't lijf geslaeckt, geen form des menschen streckt. 232
De kleene weerelt wijckt voor d'aenkomst van de waerde *233
Der groote, het begrijp van hemel, lucht, en aerde, 234
235
Dat loutre wonderen in zijnen kloot besluit, 235
Hoegrootte, ontelbaerheit, schakeersel, krachten, uit 236
d'Almogentheit geschept, oock schoonheit, en wat stucken 237
Een' opgetogen geest van 't aerdrijck opwaert rucken
Naer Godt, waerme 't gemoet vereent, van boven ziet
240
Hoe alles, buiten Godt, verdwijnt in enckel niet. 240
Het aerdtrijck is zoo groot, dat niemant, hoe bevaeren, *
In vijftigh eeuwen en noch dry paer hondert jaeren 242
Den ganschen aerdtkloot heeft doorwandelt, en bezocht;
Al schijnt de zeilkunst nu in haeren top gebroght, 244
245
En Tichoos leerling, Blaeu, om dit begrijp te weeten, 245
| | | |
Dien kloot, op 't Hollantsch strant, zoo net heeft afgemeeten,
Dat hy veele ouden streeft in hemelmaet voorby, 246-47
Ter eere van de stadt, die zich verheft aen 't Y: 248
En noch is 't aertsch gevaert, by 't hemelsch te gelijcken, 249
250
Een enckel punt in 't oogh, verlieft op starrekijcken: 250
Want wanneer d'aerdtkloot recht de starren staet in 't licht,
Dan snijt die kloot geen punt uit 's hemels aengezicht. 251-52
Is elcke star zoo groot als d'aerdtkloot in haer rijzen, 253
Of grooter, naer 't besluit van alle starrewijzen, 254
255
En schijnenze evenwel, hoe wijdt zy staen van een,
Dus klein op ons gezicht; wie kan van hier beneên
Met zijn gedachtenis het hemelsch ront bepaelen, 257
Daer zoo veel duizenden van diamanten praelen
Aen dien doorluchten ring, gepast als aen de hant 259
260
Van Godts onmeetbaerheit, die oost en west bespant? 253-60260
Is d'aerdkloot nu zoo groot, gelijck de meeters sluiten, 261
Hoe groot is dan 't gewelf der hemelen van buiten! 262
Nu peilt de hooghte van den hemel, zoo gy kunt,
Tot 's aerdtrijx navel toe, of 's afgronts middelpunt: 263-64264
265
Heeft deze grootheit noch haer eindt en zekre paelen, 265
Wie kan d'oneindigheit van Godt dan achterhaelen?
En wat is dit heelal, indien men Godt beschou,
In grootheit meerder dan een druppel morgendou!
Men daege Euklides hier, den vorst der rekeningen, *269
270
Om ons d'ontelbaerheit van alle schepselingen 270
Te tellen, drup voor drup, gestort van 's hemels kruin,
En al het stuivend zant, gewaeit langs zee in duin. 271-72
| | | |
Maer dit voorbygerent, de kostelijcke waerde 273
Van allerley metael, gesteente en schat, in d'aerde
275
Begraven, en ontdeckt, terwijl den gierigaert 275
Zijn moeders ingewant en boezem nimmer spaert, 276
Wort nimmer volwaerdeert. wat teelen Godts landouwen 277
Al kruiden, planten, ooft en vruchten, onder 't bouwen 278
Des slaefschen ackermans, die klay en klonte breeckt,
280
Daer 't kouder is, of daer de zon van hitte steeckt!
Wat teelen zee en lant al visschen, vogels, dieren,
Die by hun element, of aerde, of water tieren, 282
Of zweven in de lucht; terwijl elck nesten bout,
In steenrots, hol, en bosch, of weiden zich onthoudt, 284
285
Zijn jongen worpt, en broet, en aenvoedt, zonder ende!
En schoon de mensch, door vier, en water, en elende
Van pest, en hongersnoot, en oorlogh, wort vernielt;
Men ziet hoe d'ommeloop der wijde weerelt krielt 288
Van menschen, zonder tal, op datwe nu niet dringen 289
290
In 't rijck van 't geestendom, genoemt verstandelingen 290
By d'oude Atheensche school; een schrickelijck getal, 290-91291
Dat niemant rekenen, noch oit voltellen zal. 292
Hoe kan d'ontelbaerheit der dingen ons verstommen, *293
Als Godts volkomenheên in alle wezens brommen,
295
En 't endeloos getal, verscheiden uitgespreit,
Ons in de kennis voert van d'eenige enckelheit! 296
Noch wonderlijcker blijckt de Godtheit in 't schakeeren
Zoo veeler schepselen, die hunnen schepper eeren,
Als door den horen, vol van overvloet gestopt, 299
300
Met allerhande vrucht, en tot de keel verkropt, 300
Gevult, en opgehoopt, waer door de woeste wiltheit 301
De Godtheit kennen kan, in haeren schat en miltheit, 302
Zoo rijck en uitgestort: want druckt een' zegelring
Alleen een eenigh beelt en wapen in een ding,
305
En kan een druckvorm slechts een zelve boeckstaef drucken; 305
| | | |
Wie twijfelt dan dat Godt, in endelooze stucken, 306
Door 't scheppen zijne maght en miltheit heeft getoont,
En in dit wonderwerck zijn majesteit gekroont?
Ick sla verscheidenheên in zoo veel dingen over.
310
Hoe rijck schakeert hy plant, en kruit, en bloem, en lover,
En geur, en kleur, en smaeck, en sappen, en gestalt!
Schoon Zegers bloempenseel het vorstenoogh gevalt, 312
Zijn verf is zonder ziel, en geur, en kracht, en leven: 313
En Chinaes bloempenseel moet lof den schilder geven, 314
315
Die zulck een' regenboogh en krans van bloemen maelt, 315
In paeu, en papegaey, en fenixveeren praelt,
En levende festoen, gewasschen aen de boomen,
Daer 't water naer Peking, door d'aders van de stroomen, 318
Het oostersch hof bevloeit, waerin de Tarter pronckt, 319
320
Met zonnegout gekroont, aen 't morgenlicht ontvonckt,
Dat rijzende uit den daeu, in roozen opgeloocken,
Dien rijcksmuur ziet gesloopt, zijn noortstar ingebroken. 322
Indienwe gadeslaen het wilt en tam gediert,
Dat in de golven zwemt, of in de wolcken zwiert,
325
Of in de beemden weit, woestijnen, en waeranden,
Moet Snijders het penseel niet worpen uit zijn handen, 326
En roepen: al ons kunst is niet bespieglens waert.
Hier is verscheidenheit van onnavolghbren aert. 328
Heeft Rubens niet geklaeght, in 't schilderen en strijcken 329
330
Op zijn panneelen, dat hy naulijx twee gelijcken
In alle tronien van 's konings Neêrlant vont? 331
Ick zwijgh van elcks natuur. oock melt ons d'avontstont
Hoe alle heiren, die in 't gulden harnas speelen, 333
En monstren aen de lucht, in hunnen glans verscheelen: 334
335
Waeruit men zeker sluit en sterckt, in allen schijn, 335
| | | |
Dat dees verscheidenheên in Godt oneindigh zijn;
Dewijlze alleen uit hem, die noit verwelckt in 't bloeien,
En zijnen rijcken schoot, en vollen boezem vloeien.
De kracht der schepselen verheft ons in den dagh *339
340
Van d'allerhooghste kracht en maght, die 't al vermagh.
Waer staen natuur en kunst voor stil, om uit te wercken
De wondren, daer Godts maght zich levende in laet mercken,
De bron en oirsprong van natuure en weetenschap?
Men zet op aerde in zee en lucht en vier geen' stap, 344
345
Daer Godts almaghtigheit en kracht ons niet bejegen,
Als d'elementen zich beroeren en beweegen, 346
En scheuren uit hun lijck. schoon zee en aerde slaept, 347
De lucht en hitte u streelt; zoo dra het aerdtrijck gaept, 348
En d'afgront, en de zee; de wint begint te blazen,
350
De lucht te donderen, te blixemen, te razen,
Te regenen, wat blijft van menschen of van vee,
Of bosch, of lant, of stadt gerust op zijne ste! 352
Wat wort van hagelsteen en donder niet geslagen!
Wat steenrots stort niet in! waer treffen 's hemels plaegen
355
Op steên, en rijcken niet! wat steenen beer, wat strant 355
Beschut voor inbreuck bergh, en duin, en 't platte lant!
Men ziet de vloot op zee dan steigeren, dan vallen,
Gelijck, op een rancket, te rugh gekaetste ballen 358
Afstuiten in den baen, en volgen haer geval. 359
360
Verzamel eens 't geslacht der reuzen overal, 360
Oock 't gruwzaem ongediert, de leeuwen, tigers, beeren,
De stier en elefant, den walvisch in de meeren 362
En noortschen Oceaen, den draeck, de krokodil, 363
De slangen, onder 't gras gedoken, loos, en stil;
365
Wat stapelenze een' bergh van krachten! eene plante,
Een worm vermoort een' helt. een steeckende tarante
Berooft den mensch zijn rust en slaep. hy weent en schreit,
Of danst, en lacht zich doot, ten zy het evel scheit, 366-68368
| | | |
Door kracht van tegengift: en om van kunst te spreecken, 369
370
Zet Archimedes eens uit 's weerelts ronde en streecken; 370
Hy licht den aerdtkloot met een' hantboom uit zijne as. 371
Ick zwijgh van 't bussekruit, een' oogenblick, die ras 372
Den muur van Mechele verplette aen gruis en mortel, 373
En Delff, 's lants hooftstadt, scheen te rucken van haer' wortel. 374
375
Van starren rep ick niet, noch oock van zon en maen,
Zoo sterck van uitstrael, schoonze oneindigh van ons staen. 376
Bereken nu uit elck Godts krachten in 't byzonder,
En telze al teffens op: wie zwicht niet voor dit wonder!
Nu openbaert zich hier de schoonheit van 't heelal, *
380
Die my voor 't voorhooft slaet. aen welcke leden zal
Ick 't schoone lichaem van de weerelt best beginnen
t'Ontleden? wie verruckt mijn' geest, verstant, en zinnen,
In 't openschuiven van dit goddelijck tooneel,
En Godts vertooningen? ô weereltsch lustprieel!
385
O lantschap, daer natuur zich zelf aen heeft gequeten, 384-85385
En elck om 't rijckst volwrocht, voltrocken, niets vergeeten! 386
Wat ordineerder heeft die vonden uitgezocht,
En elck zoo wel geschickt, en op zijn plaets gebroght, 388
Den voorgront, achterdocht, dat flaeuwen, en verschieten; 387-89389
390
Hier bosch, daer korenvelt, gins weiden, elders vlieten,
En ope lucht, en bron, die uit den heuvel springt?
Gins blaeut geberghte, en rots: hier quinckeleert en zingt 392
De nachtegael in 't wilt. wat vliegen daer al vogels
By vlughten door 't geboomte, of drijven op hun vlogels
395
Bezadight in de lucht, of over 't effen meer! 395
De vrolijcke landou, verquickt door 't schoone weêr,
| | | |
Aen 't groeien, dat men 't kruit en groene gras hoort piepen. 397
Apelles volght natuur met kunst na, in het diepen 398
En hoogen op zijn maet. hy starooght, en verdrijft 398-99
400
Zijn verwen liefelijck. wie suft, en achterblijft, 400
Hy volght zijn leitsvrou kloeck en wenscht haer in te stappen, 401
En leght den geest te weicke op aert en eigenschappen 402
Van 't leven, en gelijck men elck in 't leven vint.
Hy ziet zich aen de zon en haeren opgang blint,
405
In alle speelingen van water licht en wolcken,
En purperglans en gout. hier wort de koey gemolcken. 406
Daer steeckt de visschers pinck om verschen visch in zee. 407
Hier rijt een heele vloot voor ancker op de ree, 408
En ginder schoeit de jaght op 't spoor der hazewinden. 409
410
De bracken snuffelen, om 't vlughtigh hart te vinden. 410
Het nest, vol oievaêrs, in top van slot en borgh, 411
Verwacht met open beck het aes, door 's vaders zorgh 412
In 't groene velt gevischt. wie kan de schoonheit noemen,
Die zich in 't weeligh vee, en ooft, en zaet, en bloemen,
415
En starren, zonne, en maene, en wolcken openbaert!
Hoe schoon schakeert natuur de tulpen, schatten waert,
Gewogen tegens gout, verheven tot Augusten, 417
De schoonste en dierste bloem, waerop oit byen rusten! 404-18418
De schoonheit van de vrou, die 't al te boven gaet *
420
Op aerde, en nimmermeer het hart en oogh verzaet, 420
Ontvonckt de leeuwen zelfs, ontdeckt zich hier in 't leven, 421
Zoo schoon als Godt haer schiep, om aen den mensch te geven
Een proef van weelde en lust, die, eeuwigh uitgestort,
In Godts bespiegelinge alleen genooten wort. 424
| | | |
425
Het aenzien en genot der schoonheit van de vrouwe,
Een zaligheit geschat, heeft duizenden in rouwe
En schipbreuck van hunn' staet gezontheit lijf en ziel
Gedompelt over 't hooft. de wijste en sterckste hiel 428
En boeideze, gelijck haer slaeven aen de keten
430
Van 't blond en hangend hair. zoo raest geen dier, bezeten
Betovert van het spoock, als d'overdwaelsche mensch, 431
Die blindling op dit aes der schoonheit, ieders wensch,
En wellust, aenbijt, Godt en naem en faem en stammen 433
Ter zijde zet, om zich in 's vleisters minnevlammen
435
Te smilten, als het ys, of wassen beelt in 't vier.
Dat kan een wulpsch misbruick der schoonheit, en zoo dier,
Zoo dier bekoopt een dwaes dit schijngoet, 't welck genooten 437
Noch naulijx, of berou komt schichtigh toegeschooten,
En treet het misbruick van Godts schepsel op de hiel.
440
Elendigh was hy dan, die in haer stricken viel,
Gevangen, en gesmoort, om eenen blick der oogen,
Een vreught, in eenen droom, gelijck een damp, vervlogen.
Wat eischt dees schoonheit dan? wat was Godts wit en endt,
In 't scheppen van dit beelt, dat maght van zielen schent?
445
Hy wil het hart des mans aen haere trou verbinden,
En leeren in dit schoon een grooter schoonheit vinden,
Een wellust, die de ziel in Godt gemeten zal,
Die d'opperschoonheit is, en weelde, en 't eenigh Al.
Gy zoudt in dit gezang de vrou nog schooner hooren,
450
Maer 'k vrees door dees meermin een' Heiligh te bekooren, 450
Indien bevalligheit en deught, en gunst, en geest
Van boven valle en zwiere in 't lichaem, schoon van leest. 451-52
De jeught, die hart en oogh besnoeit, en spaent van 't minnen, 453
Verdooft de dappren, die een gansche weerelt winnen,
455
En ondertusschen staen ten dienst van 't vrouwenbeelt, 455
Dat dickwijl met hun kroone en scepter heeft gespeelt,
Zoo menigh treurspel voerde op bloedige stellaedjen, 457
Noch roockende van moort der grootste personaedjen.
Wie twijfelt, zoeck niet verre om klaer bescheit en blijck:
460
De schouburgh waeght hier van, en zekerste kronijck. 460
| | | |
De zichtbre weerelt sterckte in 't algemeen de reden, *461
Die Godt in 't schepsel zoeckt: nu haer voornaemste leden 462
Bespiegelt in deze aerde, in water, lucht, en vier; 463
Vier broeders, t'eener draght geboren, om ons hier 464
465
Te dienen tot gerijf, zich onderling te mengen, 465
En door hun wisseling veel mengsels voort te brengen, 466
Naer elcks verscheiden aert, die lest of allereerst 467
Of min of meer regeert, en in het mengsel heerscht. 465-68
Aldus bestaet ons bloet uit geele en zwarte galle, 469
470
En bloet en slijm. de zwarte is d'onderste van alle, 470
Als aerdtsch uit zijn natuur, van 't natte slijm omvloeit, 470-71471
Als water, kout en vocht. de geele galvlam gloeit 472
In top, gelijck het vier, en geeft alle andren 't leven. 473
In 't midden zweeft het bloet, gelijck de lucht gedreven. 469-74474
475
Zoo lang elck mengsel houdt een evenredenheit, 475
Is 't lichaem op zijn kracht: maer heerscht'er onbescheit, 476
Door 't springen uit den bant, en regel te verkeeren, 477
Zoo rijst 'er oorelogh, als in een strijt van heeren. 478
Dees overgang van vocht en droogh en heet en koudt, 479
480
Of een gemaetigheit, of woesten baiert brout, 480
En is de Proteus zelf, die, borlende uit de vlieten, 481
| | | |
Zoo veele grijnzen en gedaenten aen kan schieten. 482
Dit 's d'eenige oirzaeck van het wassen en vergaen 483
Der wezens, die alleen uit element bestaen, 484
485
En wisselen van staet, gestorven, of herboren. 485
De stof behoudt haer' duur: de formen gaen verloren. 486
Zoo lijdt het weecke wasch, en blijft een zelve ding,
Verandert naer het merck van 's konings wapenring. 487-88
Zoo hoort men een geluit met ongelijcke toonen 489
490
Den vader van 't heelal in d'elementen kroonen, 490
Terwijl hy alles hier beweeght en ommedrijft,
En, eeuwigh onbeweeght, in staet en wezen blijft. 492
Nu geeft zich d'aerde bloot, die schoonze, laegh gezoncken, *493
De minste hooftstof schijnt, en aen den hals verdroncken, 494
495
z'Is evenwel niet min dan 't water, en verdooft
Elck element in waerde, en ziet het over 't hooft. 496
Houdt Godt daer boven hof met zijn verstandelingen, 497
En zuiver geestendom; de vader aller dingen 498
Schonck 't menschdom het palais der aerde tot een leen, 499
500
Daer hem het schoon gewelf des hemels overscheen;
Bezaeit met zonne, en maene, en mindre flonckervieren; 501
Hy d'aerde leven ziet van kruiden, boomen, dieren,
En glinstren van metael, en kostelijck gesteent; 502-03
Terwijl het water slechts met visschen is beleent,
505
Het element van lucht en vier schier ledigh bleven,
Als armer uit hunn' aert, ten dienst van 's menschen leven.
Het aerdtrijck steunt op Godt, en op zijn tegenwight, 507
Omvangen van de lucht, terwijl zoo menigh licht 508
Rontom den aerdtkloot draeit, voltreckende zijn ronden, 509
| | | |
510
En schiltwacht, d'Oceaen, met d'aerde in vre verbonden, 510
Haer in zijne armen vat, de lippen kust van 't strant. 511
Door deze vastigheit der aerde, in haeren stant,
Betreet de mensch den gront, en arbeit op zijne uuren,
Of slaept en rust, gelijck alle andere natuuren,
515
Die met vijf zinnen, als de menschen, zijn begaeft,
En 't leven, dat op d'aerde in 's levens renbaen draeft, 516
Die hunne voester is, en kruiden teelt, en aeren,
En vruchten, om het al wat ademt te bewaeren.
Zy levert stoffen uit, tot allerley gebruick,
520
Op dat de mensch in hutte en huizen schuile en duick', 520
Zich van metaelen diene, en reetschap om te bouwen 521
Den acker van de zee, en steden, en landouwen.
Nu ren den aerdtboôm door, en hoor en zie u moe,
En tast, en rieck, en smaeck, de Godtheit straelt u toe,
525
Bejegent u alsins in haer geschapenheden; 525
Al Godt wat gy verneemt, van boven tot beneden. 526
Waer vint men nu een' mensch, die elcks vernuft verkloeckt, 527
En Godt niet vinden kan, indien hy 't onderzoeckt?
Dat monster magh vermomt, als mensch, den gront betreden,
530
De klaeu verraet het dier, veraert van Godt en reden. 529-30
Wie zich van artseny wil dienen, dat hy ga, *
En 't wijs natuurboeck, vol geheimnis, open sla,
Doorsnuffle mijnen, stof, en steenen, planten, dieren;
Dan blijckt hem hoe natuur het alles weet te stieren
535
Tot eenigh heilzaem ende, en elcks behoudenis, 535
Waer van 't aeloudt gebruick een ondervintster is, 536
Oock zulx dat dootelijcke en moordende vergiften 537
Van akonit en slang door louteren en schiften 538
Verlaeten hunnen aert, en steeckende venijn,
540
Door kunst en weetenschap verkeert in medecijn. 540
| | | |
De diamant, de vorst der kostelijcke steenen, *
Verdrijft zwaermoedigheit van 't harte, en stilt het weenen. 541-42
De vrolijcke smaragd ontwringt vergift zijn kracht, 543
Zet 's gramschaps oploop neêr, heeft uit zijn' aert de maght 544
545
Om zwindelinge in 't hooft en evel in te toomen, 545
En ons geheughenis te stercken, en te vroomen. 546
De blaeuwende saffier het vel en vlies geneest, 547
Verquickt het aengezicht, herschept den droeven geest. 548
De gloeiende robijn verteert vergifte treken, 549
550
En bluscht den geilen brant, door Venus vier ontsteecken.
Een hyacint verdrijft den damp, die 't brein verbluft,
Stilt dronckenschap, en wet de stompheit van 't vernuft. 551-52
De groene jaspis stulpt de bloetbron van de vrouwe,
Verstercktze in baerens noot, en slaeckt het hart van rouwe. 553-54
555
De hemelsche turkois verheught gezicht, en moedt. 555
De deught des bloetsteens blinckt in 't stulpen van het bloet: 556
De kracht des zeilsteens treckt vijf ringen aen elckander, 557
En volght den noortschen Beer en zuid-as, fix en schrander,
| | | |
Geleit de hulck in zee, dan voor dan in den wint:
560
Want zonder zeekompas zijn oogh en starren blint. 541-60560
Om door al 't ingewant der aerde niet te dringen, *561
Quickzilver, zwavel, zout, gemengt in 't hart der dingen, 562
Te scheiden, en de klay, van allerhande verf,
Te graeven uit de mijne, en Plutoos duister erf, 564
565
Tot heelzaemheit en dienst des menschen; noch te daelen 565
Op 't middelpunt; mijn zang d'onedeler metaelen 566
Van yzer koper tin en loot, en hun gebruick
Vergeet, om 't edel gout en zilver, in den buick
Der aerde, van natuur zoo hellediep verborgen, 569
570
Door Godts voorzienigheit, en vaderlijcke zorgen,
Om rampen te verhoên. ô gierigaert! ô smart! 571
Men zeght, toen 't bloot geweer gezet wiert op het hart
Van 't zilver, in zijn jeught begaeft met roode kaecken, 573
Verschoot die jeught haer verf, van dootschrick wit als laken. 572-74574
575
Al heeft de goutzucht lang en fel op 't gout gepast, 575
Het gout behielt zijn kleur, dat eeuwigh is, en vast, 576
Oock drinckbaer door de kunst, die noch, in alle hoecken, 577
Niet rust, uit slechter stof, de ziel van 't gout te zoecken, 578
Die maght van zielen moort, en dompelt in een' vloet
580
Een zee van traenen en vergoten menschenbloet.
De duurzaemheit van 't gout behoudt nochtans haer waerde,
En wijst op d'eeuwigheit van Godt, die noit veraerde, 581-82
Maer schepper blijft van 't gout. de stoffescheider raest, 583
| | | |
Die leven tijt en stof om 't gout in roock verblaest, 584
585
En waent het gouden vlies, in 't grimmen van de draecken,
Door hulp der toverkunste en haere min, te schaecken. 585-86
De roos, de koningin der bloemen, sterckt het hart *
In flaeute, en koelt den brant, in 's krancken koortse, en smart. 587-88
Narcis, die bronnen mint, verdrooght en vaeght de wonden. 589
590
Het brein, de lever, 't hart, van zwaricheên ontbonden,
Bedancken voor haer deught de troostende melis. 590-91
Het hooft, zoo dra de damp in 't brein verdreven is,
Dat eerst benevelt was van koude vochtigheden,
Bekent 's levenders trou, betoont aen d'eer der leden. 592-94
595
Saffraen verheught den geest. de roosmarijn versterckt 595
Geheughenis, en brein, dat als voorheene werckt.
De heilige laurier verdubbelt onze krachten,
Verwarmt het ingewant, schept vrolijcke gedachten. 597-98
De hysop ruimt de borst van kille vochtigheên,
600
En als de ruime lucht den adem valt te kleen,
Ontsluitze flux de long, en al wat lagh gesloten. 599-601
Met mankop wort de slaep in 't beckeneel gegoten. 602
Peoni helpt de nier, en toomt de razerny. 603
Rabarber vaeght de gal. de wijnruit, altijt bly 604
| | | |
605
Van verwe, reckt den tijt des levens, jaeght de pesten,
En bluscht het vier der lucht in brandende gewesten. 604-06
Sint Jans kruit heelt en streelt de zenuw, die, verwarmt
En opgedrooght, de kracht gevoelt, die haer beschermt. 607-08
Verstramde zenuwen, van koude dootgevroren,
610
Genezen van den vos, verquicken, als herboren. 587-610610
De beveroli sterckt de zenuw, die verdrijft
Den stormwint, die in 't oor, vol onweêrs, ruischen blijft. 611-12
De pierworm sust de leên, die van beroernis beven. 613
Hartshoren weckt het lijck, dat doot lagh, en vergeven. 614
615
Het scorpioen verwarmt, en drijft het water neêr. 615
De slincken elantsklaeu, een dier, van geest zoo teêr,
Biet Herkles knods het hooft, en heelt en helpt het evel 617
In 't hooft, wanneer het, dol van pijne, raze en revel'; 616-18618
Dus heeft voorzienigheit een tegenmaght gestelt,
620
Die 's menschen jammeren met heelzaemheên vergelt. 609-20620
Behalve dat ons plant en kruit en dier genezen, *
Kan elck uit haeren aert en eigenschappen lezen
Een leering voor 't gemoedt. de braeve dadeltack,
By Duitschen palm genoemt, bezwijckt niet onder 't pack, 624
625
Maer heft het hooft om hoogh, en leert in tegenspoeden
Volharden, en getroost de scha met baet vergoeden. 623-26
De kuischeit wederstreeft, gelijck de lauwerier,
De vlamme, en slaet geluit in 't heiloos minnevier. 627-28
De wijngaert, om den olm gevlochten met zijne armen, 629
630
Leert man en vrou uit liefde elckandre trou beschermen.
| | | |
De zwangre korenaer, die, zegenrijckst van zaet,
En allervolst, haer hooft ter aerde hangen laet,
Leert ootmoedt aen den rijcke, en adel, en geleerde.
De zonnebloem, die noit zich van de zonne keerde,
635
Vermaent ons 't oogh te slaen naer aller lichten bron,
En 't aengezicht van Godt te kennen in de zon. 636
De kuische weduw volge in eenzaemheit de tortel,
Op haeren dorren tack. Arachne leert al stil 639
640
De huisvrou haere hant te slaen aen wol en spil, 638-40
De zyworm desgelijcks. de stomme en stille kraenen, 641
Met kaien in den beck, tot zwijgen ons vermaenen, 642
En waecken op de wacht. de zwaluw, d'ojevaêr,
Elck roept: een ieder neem' saizoen en tijden waer. 643-44644
645
De wackre veltmier leert by tijts den nootdruft spaeren: 645
En d'arbeitzaeme bie leert winnen, en vergaeren, 646
Oock onderdaenigheit aen 's konings majesteit; 647
De fiere leeu gena, de hont getrouwicheit, 648
De slang voorzichtigheit. de schiltpadt leert de vrouwen, 649
650
Als huisvrou, onder 't dack, haer huis en drempel trouwen: 650
En d'arent, die zijn nest leert vliegen in de lucht,
Den oudren wijst het spoor van strenge kindertucht. 638-52651-52
De hooghste wijsheit en voorzienigheit van boven *
Is van geen schepselen in 't schepsel te volloven, 654
655
Veel min te lochenen, naerdienze ons alsins blijckt, 655
En krachtigh tegenstraelt, en nergens in bezwijckt. 656
Wy zagen dit ten deel voorheene in 's menschen leden, 657
Gepast op hun gebruick, van boven tot beneden: 658
| | | |
En zoo men in een dier of plante iet wraeckt, en scheit, 659
660
Verandert, of verstelt, dat is wanschapenheit. 660
Een ieder ding voorzien, en staende als op zijn hoede, 661
Getuight dat d'oirsprong vloeide en afquam van een vroede 662
Verstandige natuur, die 't geenze teelt en baert,
Gelijck een moeder, streelt, in windelen bewaert. 664
665
De schors bekleet den boom, gelijck de schel de vruchten. 665
De bloem luickt op en toe, naer d'ongelijcke luchten. 666
De stam behoudt zijn vaegh in wortel, en in pit. 667
Het wilt verdadight zich met klaeuwen, en gebit.
De vogel is ter vlught voorzien met taeie pennen; 669
670
Het wilt ter jaght gesterckt met pooten om te rennen;
Het aerdtrijck, door en door, met aderen gelaeft; 671
De kille noorder as met bosch en hout begaeft; 672
De strant met duin bezorght, of schrickelijcke rotsen, 673
En bergen, om 't gewelt des Oceaens te trotsen.
675
Het hol bewaert den vos. de vogel bout zijn nest. 675
De wint verdrijft de lucht, en zuivertze van pest.
Het vee den acker mest, als danckbaer voor zijn voeder.
De Godtheit baert en voedt, getrouwer dan een moeder.
Nu volght het water d'aerde onscheitbaer, even als *679
680
Een vryer, die zijn lief blijft hangen om den hals, 680
Aen d'eene en d'andre zy. het water met zijn plassen
Kan d'aerde zuiveren, en alle vlecken wassen.
Het bluscht den brant des viers, wanneer de zwavel woelt, 683
En alle hitte wort gemaetight, en gekoelt
685
Door 't water, dat zich mengt met veel geschapenheden, 685
Haer onderling vereent, en helpt te zamenkneden. 686
Het water lescht den dorst, bestelt den menschen dranck.
Het springt ter bronaêr uit, en gaet gezwint zijn' gangk, 688
Schept ademtoght, en loopt door d'aders van de beecken,
690
Tot dat het stroomen baere, en koome in zee gestreecken, 690
| | | |
En bruis', van zee in zee, tot in den Oceaen,
Waeruit het wiert geschept, en opsteegh naer de maen, 692
Van waer het, door de zon geloutert, neêrgestegen
In 't aertrijcks open schoot, gelaeft met daeu en regen,
695
Verschiet van vruchten teelde, en baerde, jaer op jaer. 695
Het water levert visch uit stroom, en zee, van waer
De vlooten 's weerelts oogst in alle havens sleepen,
Zoo lang als d'Oceaen op zijnen rugh de schepen
By heele bosschen draeght, den menschen tot gerijf. 699
700
Dus dienen alle leên der weerelt 't gansche lijf
Tot 's levens onderhoudt, en wijzen ons in 't zingen, 701
Op Godts voorzienigheit, de voestervrou der dingen. 702
Hoewel het element der lucht, in 't eerste boeck, *703
Ons naer de Godtheit wees, dees schoolvrou is te kloeck, 704
705
In 't onderwijzen van leergierige schoolieren,
Om vruchteloos en stil haer school voorby te zwieren.
Terwijl de lucht de long der dieren adem geeft,
Bewaertze en onderhoudtze in 't leven al wat leeft:
Terwijlze dient de tonge, en oogen, en alle ooren,
710
Kan ieder spreecken, zien, en klanck en stemmen hooren,
En zonder haeren dienst, die deze leden stut,
Waer ieder stom, en blint, en doof, en gansch onnut. 709-12
't En zy de levenden hier lucht en adem scheppen,
Kan geen der levenden zich roeren noch verreppen: 714
715
Zy staen al teffens doot, als beelden op een ry, 715
In marmer, en metael, en wasch, en schildery.
Zy kunnen spijs en dranck een wijl in kommer derven,
Maer moeten zonder lucht en aêmtoght, daetlijck sterven: 717-18
Want ingeboren gloet eischt koelte, oock wint, en lucht, 719
720
Die 't bloet ontvonckt, eer 't vier den geest geef met een' zucht. 720
| | | |
De lucht verquickt en voedt de levendige vieren
Der geesten, die door bloet en aêr en zenuw zwieren. 721-22
De lucht treckt hitte en kou by beurten uit en aen,
Waerby alle aenteelte en opvoedingen bestaen. 723-24
725
De dunte van de lucht met recht leert vraegen hoe men 725
Haer best en eigentlijck begrijpen zal, en noemen,
Een lichaem, of een' geest, of iet, dat, tusschen tween 727
Gehangen, element geheeten wort, of geen. 728
Zy hoeft een groot begrijp, om zich geheel t'ontvouwen: 729
730
Noch is haer dunheit niet te voelen, noch t'aenschouwen;
Als hadze die met geest en zielendom gemeen, 731
Of met de Godtheit zelf, die noit het oogh verscheen.
Noch wonderlijcker is 't, dat dit verdunde wezen,
Een lichaem in der daet, terstont, gelijck genezen, 734
735
Te zamenrunt, hoe fel het iemant klieft, en deelt. 735
't Gescheurde lichaem wort op staenden voet geheelt. 736
Geen web van spinnekop of Kamerijckse draeden 737
Na'et scheuren wort hernaeit, men ziet de scheur, en naden.
Hier zeilt dees hooftstof nu de spin en wevery
740
Van menschelijck vernuft, als lagh het stil, voorby. 740
Oock kan de glori van Godts wijsheit nimmer sterven, 741
Daer 't zelve luchtpunt grijpt en maelt ontelbre verven, 742
Op eenen oogenblick, als 's nachts, by helder weêr,
En klaeren maeneschijn, verschijnen, tot Godts eer,
745
De starren aen de lucht, om laegh de landeryen,
Vol vruchten, vol geboomte, en vee aen alle zijen,
In eene zelve lucht, die voor onze oogen hangt,
En daer de spiegel van 't gezicht dien schijn ontfangt, 748
Gelijck de spiegelkloot, waerin gedaenten speelen, 749
750
En wat natuur schakeert, om d'oogen me te deelen 750
| | | |
Der dingen zichtbaerheên. nu wil ick by de maen
En maeneschijn my op een' heuvel zetten gaen,
Of op een' bergh, in 't groen, daer duizent schelle keelen
Van nachtegaelen vroegh mijn oor met wiltzang streelen, 754
755
De levenwecker vast in eicke en beucke ruischt, 755
De zuider zee op strant met zachte baren bruischt, 756
Gezang van jofferen, en blijde muzikanten,
En fluitgalm opwaert rijst, uit telge, en teere planten: 751-58758
Hier vang ick te gelijck gezicht en zoet gerucht 759
760
Van verf en klanck en glans, in eene zelve lucht;
Terwijl het morgenroot my toebloost uit den oosten,
Een morgenzon belooft, die 't flaeuste hart zal troosten,
En schijnen in den daeu, op 's aerdtrijcks ronden ring,
Zoo levendigh en schoon als zy te water ging.
765
De dunte van de lucht kan draegen, en vervoeren
Van plaets in plaets wat zich beroert en niet kan roeren, 766
Geruster dan de kiel, gevoert door 't schuimend groen; 767
Dewijl de waterbergh voor boegh, en galioen, 768
De kromme steven, rijst. hoe lastigh valt het roeien 768-69
770
Den stroom op, dat zelfs ros en winden kan vermoeien! 770
En rijt men over bergh en steenrots, of een baen,
Van langer hant gebaent, op hoe veel arbeits staen
De kortste wegen zelfs! hoe zweeten en hoe hijgen
De muil en wagenaer om op den top te stijgen! 774
775
Maer 't luchtige element schenckt vogel vee en mensch
Een licht en open padt en doortoght, naer hunn' wensch,
Genegen om den mensch te helpen, en te dienen,
En, in des menschen dienst, den nimmermeer gezienen. 765-78778
Nu door de lucht gestreeft, om hoogh in 't luchtendom, *779
780
Dat, by betrocken weêr, de hemelen alom
| | | |
Vermomt voor 't aengezicht des aerdtrijcks, en de volcken, 781
Dan min, dan meer, naer 't zwerck, en d'overdrift der wolcken 782
Zich spreiden op ons oogh. hier houdt de donder huis, 783
De blixem, hagel, ys, en vreesselijck gedruisch
785
Van winden, regen, daeu, en staertstar, als gezanten, 785
Om tegens godtloos bloet Godts veltbanier te planten; 786
Of 't lant te zegenen, zoo minzaem en getrou,
Als of de hemel daelde op d'aerde, zijne vrou,
Haer' boezem streelde, op dat zy zwanger, alle jaeren, 788-89
790
Op elck gezet saizoen, hem vruchten quam te baeren, 790
Te laven aen haer borst, te koestren in den schoot,
Waeruit gewas, en ooft, en bloem, en koren sproot.
De wolcken in de lucht zijn waterige dampen,
Om hoogh gevoert, door kracht van 's hemels goude lampen, 794
795
Van waerze op ons gezicht zich spreien, gins, en hier, 795
Geschildert, geschakeert van water, lucht, en vier,
En heet, of koudt, gelijck het mengsel valt in 't wrijven. 797
Dus wil de regenboogh zijn verf om hoogh verdrijven 798
In 't schijnsel van de zon. zoo dreight de roode roe 799
800
De trotse koningen. zoo blinckt een kroon ons toe. 800
Zoo schijnt een snelle star by duister voort te schieten. 801
Zoo zuight de hoos het vee, of berst aen meer en vlieten, 802
En roept, dat eene maght het al regeert, en stiert,
Der menschen moedtwil toomt, of 't quaet den breidel viert. 804
805
Dan daelt het eene hof, het ander klimt, en klavert: 805
De zee verdrinckt haer strant: het aerdrijck schud en davert:
De brandende Etna staet in gloet, en zwavelvlam: 807
De steden storten in, eer iemant merckt hoe 't quam.
Wanneer de Godtheit niet te roer zit, stadt, noch muuren,
810
Noch torens, bergh, noch rots Godts wint, en weêr verduuren.
Indien ick 't luchtendom, dat grof is, vliegh voorby, *811
| | | |
Naer d'allerfijnste lucht om hoogh, wil d'adem my 812
Begeven: want zy kan noch pen noch adem draegen, 813
Is louter, ongesteurt van buien, damp, en vlaegen, 812-14814
815
Een nabuurin des viers, dat mijnen geest ontsteeckt 815
Met eenen verschen gloet, waeruit de Godtheit spreeckt,
En Nimrots tempel dreight, en zijn Chaldeeusche steden, 817
Daer 't vier bewieroockt wiert, geviert, en aengebeden. 811-18818
Al is het aerdtsche vier maer schijn van 't element 819
820
Des viers, dat hemelhoogh niet schijnbaer wort gekent, 820
Noch kan ons vier om laegh brantstichten, en beschermen,
Is gout- en yzersmidt, kan koocken, en verwarmen, 822
Genezen door artsny. het toetst oprechte stof, 823
Scheit louterheit van 't valsch, en schift het fijn en grof, 824
825
Is oirsprong en de bron van roeringe en beweegen, 825
En, zonder 't heil des viers, het menschdom zat verlegen.
Op dezen grontslagh stack men outervieren aen,
In Asie, en Euroop, voor Vesta, en Vulkaen. 827-28
Maer 't lustme hooger aen, in 's hemels blaeuwe tenten, *829
830
Door alle kreitsen heene, en boven d'elementen, 830
Den goddelijcken dagh, uit Godts geschapen licht, 831
Te scheppen, daer geen zwerck noch wolcken mijn gezicht 832
Verbieden ga te slaen het uurwerck, dat de tijden 833
Der weerelt onderscheit, en, onder 't ommeglijden
835
Van zoo veel raden naer de hant wijst, die gewis
Bewijst dat Godt alleen den albeweger is. 835-36
Hoe flaeu verschiet nu d'aerde! ick benze quijt van onder. 837
| | | |
Al wat mijn oogh verschijnt, is wonder boven wonder.
Wat grootheit, schoonheit, maght, en rijcke ontelbaerheit
840
Ontvout zich in 't gestarnte; een schooner majesteit
Dan immermeer de paeu kan schildren, en schakeeren,
Wanneer hy voor zijn ga, met zijne ontvouwe veêren,
Den staert vol oogen praelt, en blint van hoovaerdy
Met zijne vleugelen haer kraeckend streeft voorby. 841-44
845
Het groen en blaeu, met gout besprengkelt, geeft te kennen
Wat rijckdom vrou natuur te kost hing aen die pennen.
Ick zie den hemel aen, gelijck een' bruidegom 847
Van d'aerde, zijne bruit. hy hangt een' mantel om,
Vol steenen geborduurt, gezoomt met goude zoomen, 848-49
850
En perlen, elck om 't schoonst. zy blaeckt, en ziet hem komen
Dus uitgestreecken, en ontfangt, met stercker gloet 851
Van liefde, in haeren arm den vorst, die haer gemoet. 852
Het lustme hier den dans van vaste en losse starren, 853
Die nimmer onderling verdwaelen, noch verwarren,
855
t'Aenschouwen, in de vreught van 't hemelsch bruiloftsfeest.
Hoe blinckt die schoone riem des bruigoms, daer mijn geest 856
De twalef tekens merckt, waerdoor de zon de ronden 857
Voltreckt om ieder jaer. het schijnt hy wort bewonden 858
Van dry paer lichten, die, met eenen schoonen zwey 859
860
Ten dans rondom hem gaen; terwijl de bruiloftsrey
Van zoo veel duizenden, met hant aen hant te gader, 861
Den ronden dans besluit, en aller glanssen vader 862
Van verre tegenjuicht, en danckt voor 't rijcke licht,
Dat in elx oogen schijnt, en straelt uit zijn gezicht,
865
En zonder 't welck de lucht en aerde en hemel duister,
Vergingen, zonder glans, en levendige luister.
Wat zet de hemel hier al schiltwachts uit by nacht! 867
De duisternis verleent de starren gloet, en kracht.
Hoe wort de bruit dan heel dan half dan niet bescheenen! 853-69869
| | | |
870
Hier moet Hevelius geen' verrekijcker leenen, 870
Om sproet en vleck en licht, in 't aenschijn van de maen,
Te zoecken met den bril, en aerde en Oceaen 872
In zijne maenekaert te maelen, en de deelen 873
Der onderweerelt, rijck van bloedige krackeelen, 874
875
En arm van veiligheit, eendraghtigheit, en pais,
Die hier ten reie gaen, in 't hemelsche palais. 876870-76
O schepper van de zon, waerby wy adem haelen!
Verlangt het al wat leeft, des morgens, naer de straelen
Van 't allerschoonste licht, dat gy geschapen hebt;
880
Hoe komt het dat de mensch zich zelven dus misschept, 880
Noch redenloozer dan de wilden, en verblinden;
En hun verwanten wreet verscheuren en verslinden 882
Met tanden van metael; berockenen geen quaet 883
Te gruwzaem, uit een zucht tot overgang van staet, 883-84884
885
En heerschlust, zonder 't oogh te slaen op 't ongeschapen; 885
Geen licht noch Godtheit zien noch kennen dan hun wapen,
En 't glinstren van een kroon, die, krenckbaer door gewelt, 887
In eenen blick, als sneeu, gelijck hun leven, smelt? 877-88888
Wat is 't een wonder, dat de hemel weet te passen 889
890
Elck etmael juist ront om te drijven op zijne assen,
Te monstren 't hemelsch heir, in aller menschen oogh, 891
Van oosten naer het west! wat veltkortou, wat boogh 892
Kan kogel, ofte pijl; wat blixem straelen schieten 892-93
Zoo snel door lucht en zwerck! wat watervallen vlieten
895
Zoo snel ter steenrotse af! en evenwel bewaert
De losse star, van 't west in 't oost, haer streeck en vaert, 896
| | | |
Of snelst, of traeger, naer den hoefslagh, daer de zeven 897
Een hooge of laeger wijck en wachthuis wiert gegeven, 898
Veel hondertduizenden van mijlen wijt van een; 899
900
Om van geen vaste star te reppen, als met geen 900
Vernuft noch starreboogh te schieten, noch te meeten,
Hoe arbeitzaem by nacht, de starrekijckers zweeten; 902
Terwijl Kopernicus het stargewelf houdt staen,
En om zijn eigene as den aerdtkloot om leert gaen. 903-04
905
O welcke lichaemen van lichten, welcke ronden 905
Verstommen hier vernuft en starrewijze vonden,
In 't gadeslaen wat Godt, om hoogh gerust en stil,
Ons slechts van verre toont door 't glas van oogh en bril! 908
Hier noemt de reden Godt den oirsprong van 't beweegen,
910
Die, buiten vrou natuur en haer gewoonte en zegen, 910
De starren ommedrijft alleen door zijne hant, 911
En niet door eene form haer wezen ingeplant: 912
Want al wat van natuur bewogen wort, moet rusten 913
Op zijnen stoel, gezet van Godt, den albewusten:
915
En ruckt men het van daer, het zoeckt den ouden staet,
Zijn eigen element, waer buiten het vergaet. 915-16
Geduurigh draeien dwaelt onendigh van 't volkomen. 917
Zoo lang de starren dan het rusten wort benomen,
| | | |
Is 't zeker dat natuur des hemels loop niet spoeit, 919
Natuurlijck pooght elck ding zijn ende te bereicken,
En eigen nut, geensins een anders: dit's een teiken
Hoe niet natuur, maer een verstandige oppermaght
De starren ommedrijft, die 't menschelijck geslacht
925
En d'onderweerelt wou door haeren invloet stercken, 925
Verleenen vaegh, en groey, en leven, geensins wercken 926
Ten beste van zich zelve, uit kennisse, en vernuft. 921-27
Hier staet nu d'ongodist verbystert, en versuft; 928
Terwijl de Godtheit hem bestraelt met 's hemels zegen,
930
Langs onnatuurelijcke en ongewoone wegen, 930
En hy zoo zegenrijck dien overvloet ontfangt,
Door 's hemels loop, die van den albeweger hangt, 932
Gemaetight wort, en volght het eeuwige behaegen, 933
Zoo lang de hemel 't licht der dwaelenden zal draegen, 934
935
En d'achtenveertigh vast op hunne schiltwacht staen, 935
Die met den achtsten kreits eendraghtigh ommegaen,
En, in d'ontelbaerheên, om ieders wijck te mercken, 937
Verdeelen al den kloot in zoo veel starrepercken. 938
Wie uit het starreboeck de Godtheit kennen leert, 939
940
En nimmer in 't misbruick der starren haer onteert, 940
Door blinde afgodery, of starrewichleryen,
Die 's menschen vryen wil, en Godt hierin bestryen; 942
Heeft in ontelbaer licht het eenigh licht gezien, 943
| | | |
Dat eerst de zon ontstack, waervoor de nachten vliên. 944
945
Nu wenschte ick mijne keel te spannen, om te zingen
Hoe Godt zich in de zon, het schoonst van alle dingen,
t'Aenschouwen geeft, gelijck de levendige schijn
Des hemels zich laet zien in spiegelkristalijn: 947-48
Maer onvermogen zal mijn' wensch en wil verschoonen; 949
950
Naerdien de kreitsen zelfs al juichende hun toonen
In ongelijcken klanck vereenigen om hoogh, 950-51951
En my het zielendom hier boven heeft in 't oogh. 939-52952
Ick schey van 't lichaemdom, en zweve op fijner pennen, *953
Om Godt in 't aengezicht van 't zielendom te kennen,
955
Dat naer de Godtheit zweemt, waerby op onzen dagh, 955
Geen ander schepsel, in gelijckheit, haelen magh.
Al schijnt dees waerheit vreemt, zy zal uit reden blijcken,
Indienwe Godt en ziel elckandre zien gelijcken.
De ziel is geest, geen lijf, uit aerdtsche stof gebootst, 959
960
En Godt is lichaemloos, en geest, doch allergrootst, 960
Een ongeschapen geest: zoo zweeft de ziel met reden 961
Noch hooger dan de zon, daer zellefstandigheden 962
Van geesten legeren, en naderen Godts troon. 962-63
De ziel is onverknocht, en draeght hierom de kroon 964
965
Van Godts onsterflijckheit, een' titel, in dit leven, 965
Den onvernuftigen en stommen noit gegeven, 966
Die met hun lijf vergaen; terwijl de ziel, in staet
Van duuren, door Godts hant gehanthaeft, niet vergaet, 967-68968
En danckt den eeuwigen, uit wien zy wiert geboren.
970
Wat is de ziele al lichts van kennisse beschoren, 970
Die door de zinnen vat al wat zich openbaert
Van buiten, en in zich vergadert en bewaert 971-72
| | | |
Een' onwaerdeerbren schat van alle weetenschappen,
Tot datze Godt genaeckt, langs zijn geschape trappen, 974
975
Door redenkavelen van d'oirzaeck tot het werck, 975
Van 't werck tot d'oirzaeck toe, zoo hemelsch, boven zwerck, 976
En lucht, en element, en flonckerende vieren, 977
Oock flaeuwer licht, gemaelt als beeldewerck, en dieren. 978
Aldus gemoetze Godt, het oogh, dat alles ziet. 979
980
De Godtheit kent het al, en redenkavelt niet. 980
Wat tegenwoordigh is, wat was, wat noch zal worden,
De Godtheit ziet het al, een ieder op zijne orden: 982
De ziel behoeft den bril, terwijlze in 't lichaem quijnt, 983
En haer een nieuwe star, dan hier dan daer, verschijnt. 984
985
De vrye wil, de ziel des menschen bygebleven, *985
Verheftze in waerdigheit, om naest aen Godt te zweven 986
Met al het geestendom, dat door den hemel vlieght.
Hier wortze in 's lichaems schors gequeeckt en opgewieght, 988
Tot aenwas van 't gebruick der redelijcke krachten. 989
990
Zy wort niet afgezet, als bloemen, uit geslachten 990
In d'afkomst, maer ontspringt uit Godt, haer' stam, en wit, 991
Beheerscht het gansche lijf, is heel in ieder lidt, 992
Doch heerlijcker in 't een, en donckerder in 't ander. 993
Zoo grenzen Godt en ziel nabuurigh aen elckander. 994
995
Ontfingze niet van Godt d'onsterflijckheit te leen,
Zy had dees majesteit met haeren Godt gemeen, 995-96
| | | |
Die blijft nu eigenaer, en leenheer. alle rancken 995-97
Van zielen moeten hem voor 't hemelsch leengoet dancken. 997-98998
Maer om d'onsterflijckheit der ziele alleen door 't licht *
1000
Van reden en natuure, als in een veergezicht,
Te toonen aen 't verstant; dewijl des menschen oogen
Het wezen van de ziel geensins aenschouwen mogen;
Zoo zal een heusche my verschoonen, dat ick hier 1003
Beknopt ben in 't bewijs, om niet dit zielpapier 1004
1005
Met klancken te beslaen, die krachteloos verdwijnen,
En meer scherpzinnigheên dan grontbewijzen schijnen. 1006
De reden is te grof, die laegh langs d'aerde kruipt, 1007
Het grontbewijs te dun, dat door de vingers druipt: 1008
De middelmaet houdt stant. in 't stercken van een waerheit 1009
1010
Zoo noodig, dient gelet op bondigheit, en klaerheit; 1010
Behoudens naer den aert der stoffe: want indien 1011
Men hier de wiskunst eischt, om toonbaer te bediên, 1012
Door maeten en getal, den eigen aert der zielen,
Die noit, als 't lijf, in 't lot der sterflijckheit vervielen;
1015
Dat waer een onbescheit. men eisch' geen' klaerder dagh 1015
Van reden dan de zaeck natuurlijck geven magh, 1016
En dit vernoeght een hart, dat niet, als ziende blinden, 1017
Een tastbre reden eischt, die hier niet is te vinden. 999-10181018
Een zelve grontbewijs en evenredenheit
1020
Getuight d'onsterflijckheit van d'oppermajesteit 1019-20
En 's menschen ziele, [is 't vry by Godt haer te gelijcken?] 1021
Uit beider werckingen, die voor de zinnen blijcken, 1022
| | | |
En wijzen ons verstant op 't geen onzichtbaer is. 1023
De wijze Atheensche school, al schietze zomtijts mis
1025
In wijze en vonden van d'onsterflijckheit te stercken, 1025
Begreepze nochtans klaer uit al de schoone wercken 1024-261026
Der ziele, die hier in de stommen overtreft, 1027
En, elementsch noch aerdtsch, zoo hemelsch zich verheft; 1028
Terwijl het lichaem hier verstuift in stoffe, en aerde,
1030
Daer zy, geslaeckt van 't pack der aerdtsheit, naer heur waerde, 1030
Den hemel zoeckt, van waer de geest zijn' oirsprong nam,
Die niet uit grove stoffe en aerde spruiten quam,
En eerze weder streeft naer boven met haer pennen, 1033
Als eene godtheit, uit haer wercken zich laet kennen. 1034
1035
Indien des lichaems form in 't wercken niet bestaet *
By 't lichaem, zoo bestaet haer wezen in der daet
By 't lichaem allerminst; want werck en wezen hangen
Vermaeghschapt, en verknocht; dies gaet de form de gangen 1035-38
Van 't sterflijck lichaem niet, wanneer dit wort vernielt, 1038-39
1040
't Welck van de ziel, zijn form, geformt wiert, en gezielt. 1040
Maer dat de ziel haer werck kan buiten 't lichaem wercken, 1041
Zal onze reden klaer door kracht des wezens stercken, 1042
Dat 's lichaems form versterckt, waeruit dus onvermoeit
De wercking van het lijf, als uit haere ader vloeit. 1044
1045
Het wezen van de ziel dan, by zich zelf bestaende, 1045
Kan duuren buiten 't lijf, wanneer dees schors vergaende, 1046
Den gast verhuizen ziet, dien zy gehuisvest hadt,
| | | |
En zijnen oirsprong zoeckt, langs 't vry en open padt. 1048
De ziel verkeert van staet, maer niet van haer natuure: 1049
1050
Want, als de form van 't lijf, of buiten 't slaen der uure,
Gescheiden uit haer hut, zy met een onderscheit 1051
Haer' staet te kennen geeft door werckinge, en beleit. 1050-52
Als form des lichaems wercktze, in 't brein en al de leden; 1053
Als lichaemloos en vry, zy hooger aen gaet treden,
1055
Doorzweeft het geestendom, en tuight en melt alom 1055
Al staeckt de ziel haer werck in 's lichaems ledemaeten,
En 't lijck, als zy verhuist, en 't lichaem leght verlaeten, 1058
Zy leeft nochtans in staet en wezen. 't wercktuigh schort 1059
1060
Zijn werck door haer vertreck: de smidt, zoo 't vier hem wort
Benomen, smeedt niet meer. geen wan kan koren wannen 1061
Of ziften, zonder hant. als 't paert is uitgespannen,
Dan staet de wagen stil. de ziel kan nietemin
Noch wercken, buiten 't lijf, haer werck, dat lidt, noch zin, 1064
1065
Noch beckeneel vereischt. hoewel de zieleschenners 1065
En haer onsterflijckheits beschimpers en ontkenners
Dit mooghlijck achten, noch ontkennenze wel stijf 1067
Dat een verhuisde ziel blijft wercken buiten 't lijf.
Zy waenen wat men vat wort eerst in brein begreepen
| | | |
1070
En zinnen: geen verstant, hoe scherp, hoe fijn geslepen, 1070
Kan wercken dan op 't geen in 's menschen harssens speelt,
Verschijnt, en door den zin 't begrijp wort ingebeelt. 1072
Wy stemmen oock met hun dat onze ziel de schatten 1073
Van al 't verstaenbre hier wel stofwijs op kan vatten
1075
Door haer verbeeldingen; maer sluiten evenwel 1075
Dat zy niet stofgewijs hierop haer oordeel vell';
Naerdienze dickwijl stemt, gelijckze zelfs belijden, 1077
De dingen, die rechtuit met 's menschen zinnen strijden: 1078
Gelijck wanneer verstant of reên een star vergroot,
1080
Veel grooter dan de ring van 's aerdtboôms ronden kloot; 1080
Of stoffeloosheên weet van stoffen t'onderscheiden, 1081
En verwen, en gedaent, waerin de zinnen weiden, 1082
Van haere stoffen scheidt. oock beelt de wil dit uit,
Die buiten het verstant de weelde en wellust stuit
1085
Om reden, en omhelst, naer voorval van de tijden 1085
Of zaecken, rampen, die met zin en neiging strijden. 1057-86
Indien 't verstant alleen op aerdtsche wellust zagh,
En wat de zinnen noodt, in 's weerelts blijden dagh,
Op 's weerelts ydelheit, vergangklijckheit, en feesten;
1090
Hoe zou des menschen ziel, in 't lichaem, met de geesten 1090
Zich mengen, en by Godt verzaemen in gespreck? 1091
Waeruit ontspringt haer lust en goddelijcke treck? 1092
Want blinde en dooven, of door toeval, of geschapen, 1093
Aen verwen nochte klanck zich binden, en vergaepen:
1095
Nu leeft de ziel alleen zoo zaligh nergens niet
Dan daerze 't hooghste goet bespiegelt, en doorziet,
De Godtheit, die door 't licht van schoonheit en vermogen,
De krachten van de ziel kan houden opgetogen,
In 's hemels hooghsten trans. nu haecktze naer 't bescheit 1099
1100
Der wijzen, om den glans van haere onsterflijckheit
t'Aenschouwen, eerze ontboeit, in d'allervolste klaerheit,
| | | |
Beklaeght de lochnaers van deze onfaelbre waerheit.
Voor zoo veel werckingen, die 't eeuwigh zielendom
1105
De vierschaervan 't gemoedt verdaghvaert goddeloosheit *1105
En overtuightze, en straftze om d'overtuighde boosheit.
Hoewel de dwingelant te recht zit in zijn zaeck, 1107
Hy velt zijn vonnis zelf, gegeesselt van de wraeck. 1108
In 't sterven lochent hy met sidderen en beven 1109
1110
Dat vromen, hier gedruckt, de schelmen, in dit leven
Gezegent, met de ziel verrotten in het graf,
En Godt geen deughden kroone, en geene boosheit straff'. *
Indien de ziel, een geest, geen' strijt voelt, als de leden, 1113
Een' strijt van hooftstoffe en al haer hoedaenigheden, 1114
1115
Een strijt, die d'oirzaeck is van 't rotten en vergaen,
Zoo kanze buiten 't lijf en op zich zelf bestaen: 1116
En is de dierscheit hier slechts krenckbaer, en bederflijck, 1117
Zoo treft de ziel haer ende, en duurt, en leeft onsterflijck. 1118
En zoo de hooftstof blijft, alleen verkeert van staet, 1119
1120
Wie droomt dat d'eedle ziel, die hooger draeft, vergaet? 1113-201120
Men ziet door ouderdom des menschen kracht bezwijcken,
De zinnen, traegh en stomp, de jongkheit minst gelijcken, *
In werckingen, en kracht, gehoor, het snel gezicht,
De reuck, de tast, en smaeck ontbreecken in hunn' plicht,
1125
Als d'oude rijst in top, bezaeit met grijze haeren, 1125
En d'afgeleefde steent, om 't overwight der jaeren, 1126
Terwijl hy reede gaet met eenen voet in 't graf:
Dat melt den ondergang des stervers, door den staf 1128
| | | |
En krucken onderstut, en hoe die krachten hangen 1129
1130
Aen elementen, daer zy leven van ontfangen: 1130
Doch zoo het oordeel en verstant, ons ingestort,
Door 't wassen van den tijt geensins vermindert wort,
Maer aengroeit, dat's een merck, en een onfaelbaer teken 1133
Hoe 's menschen ziel, wanneer het lichaem is bezweecken,
1135
Niet afneemt, als die niet aen 't lichaem hangt gehecht, 1135
En buiten 't lijf bestaet, door een onsterflijck recht. 1121-361136
Het drymael groot vernuft, in alle Egyptsche steden, *1137
Om zijn hooghdraeventheit en wijsheit, aengebeden,
Getuight hoe Godt den mensch uit twee natuuren mengt,
1140
En teffens sterfelijck en nimmer sterflijck brengt 1140
In 's weerelts ronden ring, als tusschen twee natuuren, 1141
d'Onsterflijckheit van Godt, en 't geen veraert in 't duuren, 1142
Verandert, en versterft; op dat de mensch getrou 1143
Hier alle wonderen in 't licht bespieglen zou. 1139-441144
1145
Apollo, raet gevraeght, in 't Heidensch koor te Malte, *1145
Of, na het lijck, de ziel noch bleef in haer gestalte, 1146
Dan ofze smolt, berecht Polytes op zijn vraegh: 1147
De ziel, aen 't lijf verknocht, gevoelt en lijdt de plaegh 1148
Van 't rotten, en bezwijckt door 't sterfelijcke lijden; 1149
1150
Maer komtze snel, als 't lijf vergaet, het lijf t'ontglijden, 1150
Zoo stijghtze in 't hemelschdom, daer wortze nimmer grijs, 1151
Noch in haer' staet gekrenckt. dit wou Godts eerste wijs 1152
| | | |
Sibillen, voor August, befaemt door profeteeren, 1154
1155
En, onder Nero, noit op logen achterhaelt, 1155
Der zielen straf en loon ons hebben afgemaelt. 1154-56
Ferecides heeft eerst deze eeuwigheit gedreven *1157
In Griecken; Pythagoor zijn meesters les gesteven: 1158
Toen volghden Sokrates en Plato Pythagoor, 1159
1160
En Aristoteles betradt het zelve spoor: 1160
Al schijnt hy zommigen benevelt in haer klaerheit, 1161
De godtverlichte Aquijn ziet Stagirijt dees waerheit 1162
Bespieglen in haer kracht, daer hy d'onsterflijckheit
Der ziele voor 't gerecht der billijcksten bepleit. 1164
1165
d'Eenstemmigheit, het recht der volcken, heeft dees reden, 1165
Al 't aerdrijck door, als noch in d'Indiaensche steden, 1166
Bezegelt, met den ring der wijzen, die hun licht 1167
Ontstaecken aen Hebreen, Chaldeen, en 't snel gezicht 1168
Van Trismegist, door wien de grijze Egyptenaeren, 1169
1170
In top van wetenschap, zoo hoogh geklommen waren,
| | | |
Als zy, door 't misgebruick van zijn gebloemde leer, 1171
Verzoncken in den nacht der afgoôn, die Godts eer 1172
Bezwalckten. evenwel verweerdenze, in die tijden, 1173
Der zielen overschot, na 's lichaems overlijden, 1174
1175
Waer tegens Demokrijt, en Epikuurs vernuft, 1175
Gesteven door Lukrees, geraest heeft, en gesuft, 1176
Gelijck of 't menschdom dan geredt wiert en gehulpen, 1177
Als zerck en dootbus ziel en lichaem overstulpen. 1137-781178
Nu sluit het geestendom den draeiboom, daer het niet *1179
1180
Geschapens boven zich in hoogheit steigren ziet.
De goddelijcke geest van Plato heeft hun leven 1181
En wezens oirsprong Godt, den hooghsten, toegeschreven. 1182
Hoewel het Heidendom verschilt in hunnen duur 1183
Van voor en na, gelijck in wezen en natuur; 1183-84
1185
Of zy lichaemeloos geschapen, of te zamen 1185
Met hunne lichaemen in 't licht te voorschijn quamen,
Uit element, of iet wat hemelsch: in 't gemeen 1187
Bestemt d'aeloude school der wijsten doorgaends heen 1188
Den dienst en ampt en endt, waer toe de groote vader, 1189
1190
Ten dienst van Godt en mensch, het voortbroght allegader, 1179-901190
Gelijck nu blijcken zal hoe Godts voorzienige aert 1191
Al wat hy schiep regeert, en hanthaeft, en bewaert.
Indien een wildeman noch hoorde, op luchte sprongen *1193
En vingerdans, wat geest door 't orgel quam gedrongen; 1194
| | | |
1195
Wat goddelijcke galm zich spreide in ieders oor, *
En rolde in 't hoogh gewelf, door kerck, kappel, en koor;
Zoo veele mengsels van registeren en klancken,
Waervoor onze eeuwen noch Orlandoos zanglust dancken; 1198
Zou hy gelooven dat geval die toonen mengt, 1199
1200
Als verwen ondereen, met kunst en geest gesprengt? 1200
Zou hy gelooven dat die maetklanck en getalen, 1201
Die weêrgalm, rijck van geest, in 't volgen, en herhaelen
Van hoogh en middelbaer en laegh en grof geluit, 1203
Dan staetiger, dan wuft, dan lang, dan kort gestuit, 1204
1205
Zich zonder een vernuft ontvouden ongebonden, 1205
En niet door Swelings hant en zijn doorluchte vonden? 1206
Gewisselijck hy most bekennen dat verstant
En hant die pijpen stelt, en haere keelen spant: 1208
Indien de wiltste Moor het licht der Amiraelen 1209
1210
Al triomfeerende, langs d'Amsterdamsche paelen, 1210
Zagh uit de rijcke zee, op ons gezegent Y,
Aenstreven, door een bosch van masten, die te ly 1212
En loefwaert op den stroom hem met trompetten eeren, 1212-13
En vlagge, en wimpel, daer hy, onder het laveeren,
1215
Zoo veele kielen mijde, en loste, laegh op laegh, 1215
De donders der kortouwe, om 't vrye Gravenhaegh 1216
Te wecken met zijn komst; zou dees Moorjaen gelooven, 1217
Al zagh men noch maetroos, noch volck, noch stuurman boven, 1218
Dat zulck een zeekasteel gegroeit waer by geval, 1219
1220
En zonder stuurmans hant quam bruizen aen de wal?
| | | |
Gewis het domste brein, hoewel 't geen boeckstaef leerde, 1221
Most sluiten dat vernuft dit boude, en zelf regeerde. 1222
Wie kan dan lochenen, dat d'opperste natuur 1223
De weerelt, zooze zeilt, laet drijven zonder stuur? 1224
1225
Godts werck en d'eigenschap des wercks, in 't overweegen 1225
Gebleecken, spreecken dit van alle kanten tegen,
Door grootheit, roeringen, geschicktheit, schoonheit, val, 1227
Gemaetightheit, bestaen, en rijckheit van 't heelal. 1228
Wie Godt van 't eeuwigh roer der dingen af wil zetten, 1229
1230
Berooft hem 't heerlijckste ampt, het welck bestaet in 't letten
Op zijn geschapenheên, het menschdom allermeest,
Waervoor zich alles buight. in Godt is kracht noch geest,
Noch Godtheit, zit hy van voorzienigheit versteecken; 1233
Door Epikuur te snoot en schimpende geleecken
1235
By een gerimpelde waerzeggerin. zoo pleit 1234-35
Zijn blintheit avrechts voor der goden majesteit. 1236
De weerelt wort een groot en heerlijck huis geleecken, 1237
Waerin men Godt in maght en wijsheit uit ziet steecken,
Als vader, huisvooght, heer, en hooft van 't huisgezin.
1240
Het ampt des huisvooghts is te letten op gewin
En voordeel van het huis, en alle huisgenooten
Te houden in hunn' plicht, de kleenen, en de grooten,
De kinders meesterknecht en knaepen, d'oppermaeght, 1243
Slavinnen, en gezin, gelijck het hem behaeght,
1245
Te leiden naer zijn hant, op dat het alles drave 1245
Naer eenigh heilzaem endt; de middelen en have 1246
Verrijcke in zegeninge, en aenwas, vee, en vrucht
Gedye, en al wat dient gehoorzaeme aen de tucht. 1237-48
Het eerste en opperste ampt des heerschers heet by vroeden, 1249
| | | |
1250
Zijn koningkrijcken, hem bevolen, te behoeden *
Voor haeren ondergang: want wort hier slim gemickt, 1250-511251
Zoo dwaelt zijn ampt van 't wit, waertoe het wiert geschickt. 1252
De Godtheit, slaende 't oogh op 't heil van haer vertrouden,
Bestiert het werck, om dit te hoeden, te behouden,
1255
Ten oirbaer van den mensch, ter eere van de maght 1255
En wijsheit, die het al uit niet te voorschijn braght.
't Regeeren van al wat zich roert, en niet kan roeren,
Is Godts voorzienigheit volkomen uit te voeren. 1257-58
De beste heerschappy, zoo Plato wort gelooft,
1260
En Aristoteles, bestaet in 't eenigh hooft. 1257-60
Zoo zit een eenigh Godt aen 't roer van alle zaecken,
Die door zijn wijs beleit haer uiterste genaecken.
De redelijcke ziel, die 't leven onderstut,
Regeert aldus de leên, tot 's lichaems beste en nut,
1265
Een ieder in zijn ampt, en kan, een ry van jaeren,
Den mensch in zijnen staet behouden, en bewaeren. 1266
Maer schoon de Godtheit heerscht, in 't hemelsblaeu gewelf,
En overal, zy heerscht, of zonder middel, zelf, 1268
Of oock door middelen: en, zonder 't medewercken
1270
Der Godtheit, zou men kracht, noch vaegh, noch leven mercken 1270
In Godts geschapenheên; geen ding zijn ende en wit 1271
Beschieten, zoo het, als een block en molock, zit 1272
Verlaeten van verstant, en krachten, en vermogen.
Indien den schepselen Godts invloet wiert onttogen, 1274
1275
De starren zouden stil in haere ronde staen,
Der elementen treck en tegenheit vergaen, 1276
Oock d'op-en-ondergang, 't verwelcken en het bloeien, 1277
De tijden, elck saizoen, het ebben en het vloeien,
| | | |
Der dingen beurten en verandering gestuit, 1279
1280
Wat leeft en niet en leeft, het had al teffens uit. 1280
Een blijckende bewijs en onweêrspreeckbre reden, 1281
Dat 's hemels voorzicht werckt door zijn geschapenheden. 1282
Zoo treckt de meester braef des leerlings pen en hant,
En schrijft door haer om prijs. geen redelijck verstant
1285
Kan zeggen, daer hy geest in letteren ziet zweven:
De leerlings hant en pen heeft dit alleen geschreven.
Zy schreven bey, 't is waer, doch zonder meester niet,
Gelijck men uit de kunst van schrift en trecken ziet.
Zy schreven te gelijck, om 't kunstighste met yver:
1290
Maer d'eer komt eigentlijck den allereersten schrijver. 1283-901290
De school t'Athene zelf bekent dat Godt alom *
Tot medewerckers heeft het hemelsch geestendom,
En druckt de titels uit. zy noemtze wezens, wachten, 1293
Verstanden, jonger Goôn, en goddelijcke maghten, 1294
1295
Bewaerders, middelaers, gaslagers, die het quaet 1295
Ontraeden, en het goet bestemmen met hunn' raet; 1295-96
Oock huisgetuigen van elcks wercken en vermeeten, 1297
Verweerders voor 't gerecht, bestraffers van 't geweten, 1298
Dat zonder schaemroot lieght, voor hun doorzichtigh oogh; 1299
1300
Opvoerders van gemoedt en deughden naer om hoogh, 1300
En, tusschen Godt en mensch, bestellers der gebeden
| | | |
En gaven, d'eene in 't licht, en d'andre naer beneden; 1301-02
Beschermers in den noot, der armen hulp en stut, 1303
Onzichtbaer by der hant, en die, tot 's menschen nut,
1305
Door droom of teken heil bewercken, onheil keeren 1305
d'Oprechte Sokrates zijn huiswacht hielt in eeren. 1306
Behalve 't gadeslaen des bidders, spellen zy
Het geen toekomende is door wisse profecy, 1291-1308
Verkondigen Godts wil, als opperste gezanten, 1309
1310
Bedrijven wonderen, vermaert aen alle kanten, 1308-101310
By 't Griecksche en Roomsche volck, in schriften en kronijck.
De stem van 't stomme beelt, de kerckdeur, zonder blijck
Van handen uit haer slot; de duiven te Dodone, 1313
1315
En Ammon, daer Jupijn niet ledigh zat en stom, 1315
Bezegelden den aert en 't werck van 't geestendom.
Hier kan ick Epicteet met eere niet verzwijgen, *1317
Wiens aerde nachtlamp quam, na zijne doot, te stijgen
Tot zulck een' hoogen prijs, als Luciaen haer kocht,
1320
Dewijl hy by dit licht zijn schriften hadt volwrocht. 1318-20
De Godtheit, zeght hy, heeft een ieder in dit leven
Een' geest, die hem bezorght en gadeslaet, gegeven, 1322
Een' wacht, die nimmer slaept, noch oock bedrogen wort.
Wanneer de schaduw 's nachts ter kamer innestort,
| | | |
1325
De donckre kamerdeur in slot staet, en gesloten,
Dan zegh niet datge zijt bevrijt van megenooten, 1326
En eenzaem, want uw geest, een Godtheit, is'er in. 1321-27
Dus past het geestendom op huis, en huisgezin.
Hoe Godts voorzienigheit de streeck der heerschappyen *1329
1330
Kan recken, en den staet der grootste monarchyen
Verkeeren, door de maght der vorsten, en hun zwaert, 1331
Dat, onder haer beleit, geen heir noch heirkracht spaert;
Melt Ninus, Cyrus staf, het zwaert van Alexander,
En Cezar, die 't gewelt van Rome, 't een op 't ander, 1333-341334
1335
Verplet, en 't vry gebiet, al 't aerdtrijck door ontzien, 1335
Leert zwichten voor een hooft, met neêrgeboge knien. 1336
Nu laet ons den scholier van Epikuur oock hooren. *1337
Terwijl ick bezigh zat, om vlijtigh naer te spooren 1338
Der dingen oirzaeck, hing mijn oordeel tusschen tween 1339
1340
In twijfel, of een Godt de weerelt stiert alleen 1340
En gaslaet, en bezorght, dan of men hier beneden 1341
De dingen by geval ziet drijven, zonder reden, 1342
En roer, en stuurmans hant: want als ick overwoegh 1343
Hoe ordentlijck het al zich naer zijn voorschrift droegh, 1344
1345
En d'elementen vast elckanderen verstonden, 1345
In hunne strijdigheit door eenen bant verbonden; 1346
Hoe d'aerde vruchten teelde, en van den Oceaen
Omhelst wiert; hoe de loop van starren zon en maen
Den dagh en nacht regeerde, en deelde de saizoenen
1350
Van 't jaer, gedeckt met sneeu, of levendige groenen; 1350
Dan scheenme dat de maght en raet en wil van Godt
Het al gebiet, en stuurt, en staen houdt in zijn slot, 1352
En op des hooghsten wenck de hemelsche assen draeien; 1353
Het strant de golven stuit; het maeien op het zaeien,
1355
De sneeu den zomer volght, een ieder in zijn tijt:
| | | |
Maer als my wederom bejegende de strijt
Der menschen, en hoe wilt de staeten, rijck van rampen,
Krioelen ondereen, in nevelen en dampen
Van eeuwigh misverstant; hoe 't recht van 't spoor verdwaelt,
1360
De deught verstooten zit, de moort de kroon behaelt; 1360
Dan lochende ick de maght en godtsdienst van de Goden,
En wat men Godtheit noemt, en smaelde op hun geboden,
Om zekerder kompas te volgen, dat ons leert
Hoe Godt noch Godts gelijck der menschen staet regeert,
1365
Met wijsheit, en beleit, waerop de blinden steunen; 1365
Of zoo men Goden vint, en zy zich niet bekreunen
Met 's menschen heil en ramp; men houze niet te vrient,
Wier majesteit met smoock noch tempel is gedient.
Fortuin regeert het al. wie wil op Godtheên passen! 1369
1370
De kloecke zijn de roe des hemels lang ontwassen. 1370
Dees blinde razerny en drift van d'oude tijt *1371
Heeft reuckeloos Fortuin tot een Godin gewijt,
Een blint kranckzinnigh wijf altaer gebout, en tempels,
Geoffert aen den stroom des Tibers, op haer drempels. 1374
1375
Het rijp Thebaensch vernuft ontkleede haer geheel 1375
Van schaemte, en reêngebruick, in 't weerelttafereel,
Op haeren weereltkloot, daer al de toeloop rabbelt, 1376-771377
En raest, en om haer dringt, naer gout en gaven, grabbelt,
Naer kroon, en zwaert, en schat, en perlen, dieze stroit,
1380
Van vore rijck van hair, van achter gansch beroit, 1380
Daer lamme, en blinde, lier, en kruck hunn' nootdruft raepen: 1381
Een ongelijcke staet van erfrecht in 't geschapen. 1382
d'Een vloeit van wellusten in 't hof, vol overdaet,
En d'ander lijdt gebreck, en geeft den geest op straet. 1372-84
1385
Dat d'oirzaecken van spoet en onspoet ons ontschuilen, *
In Godts geheimen raet, groef deze duistre kuilen
| | | |
Van dwaelinge en fortuin, van outs: en heden noch
Treên brave mannen toe, om dit vernist bedrogh 1388
t'Aenbidden, als zy meer bezit van staet, en klaerheit 1389
1390
Van naem en aerdsch gewin be-yveren dan waerheit, 1390
Een godtsdienst, vyandin van staetafgodery,
Die al de weerelt houdt in haere slaverny.
Schoon alle hemelen en heldre starretranssen *
Doorgaends op eene maet ten reie gaen, en danssen, 1394
1395
Om Godts voorzienigheit; terwijl, beneên de maen,
De staet der weerelt schijnt, in 't op- en ondergaen,
Te luistren noch naer toom noch roede spoore en regel
Van 't recht, der vroomen kroon, der goddeloozen vlegel; 1398
Nochtans is Godt om hoogh de maght, die 't al bestiert,
1400
En, naer zijn wijsheit, zelf der zaecken breidel viert,
Of intoomt op haer tijt, van 't eerste tot het leste,
Den boozen tot een straf, de goede ziel ten beste,
En allebey ten prijs des oppersten, die 't al
Geleit, gebruickt, en wendt zijn eere te geval. 1403-04
1405
In d'uitkomst wort doorgaends het wijs beleit geprezen. 1405
Al valt dit boeck voor ons te doncker om te lezen; 1406
Godts wijsheit springt te rugge, om grooter sprong te doen. 1407
Zy mickt verkeert, en treft, daer 't niemant zou vermoên. 1408
Godts zorge waeckt alom. zy zweeft door al de leden 1409
1410
Van hemel aerde en zee en zijn geschapenheden. 1410
De hooghste liefde neemt op al haer wercken acht,
Maer eerst en allermeest op 't menschelijck geslacht,
Dat zoecktze uit al haer maght te redden, en te winnen.
Geen sterflijck mensch kon oit zich zelven zoo beminnen,
1415
Als Godt den mensch bemint, maer boven al de ziel,
Daer zijn genadigh oogh met zulck een' lust op viel 1416
In 't scheppen, datze deelt in 't ongeschapen leven, 1417
Zoo hoogh als 't geestendom verheerlijckt, en verheven. 1418
|
TEKSTKRITIEK: In de 1e ed. heeft vs. 18 logental, door v. Lennep als een kennelijke drukfout verbeterd in logentael.
*[Randschrift:] Voortgang van Godts eigenschappen tot de uitwendige wercken van zijne voorzienigheit in het byzonder.
5Getuigen: als zelfst. nw. bijstelling van vs. 4.
6-10Met dezelfde gedachten zet het eerste Boek der Besp. in; konnen: kunnen.
12kennis ... die van verlangen smelt: bedoeld is natuurlijk het subject van de kennis, de ziel.
14volkent: volledig gekend, zooals volprezen: naar volle waarde geprezen.
*[Randschrift:] De ongedisten verlochenen Godt, of liever de goddelijcke voorzienigheit, gelijck Lukrees, Epikuurs schiltknaep.
15Godts stappen: de vestigia Dei, vgl. Ad. in Ball., vs. 3441 en S. Theol. I. Q. XLV, art. 7: ‘Utrum in creaturis sit necesse inveniri vestigium Trinitatis’, wat St Thomas affirmatief beantwoordt.
17razende ongodisten: raaskallende atheïsten; Vondel is naar de polemische zeden van zijn tijd altijd sterk in de qualificaties van zijn tegenstanders; toch moeten wij dit razend losmaken van de gevoelswaarde die 't voor ons heeft in bijv. ‘Ben je razend?’ en eerder verstaan in de beteekenis van luidruchtig zijn, veel lawaai maken. Overigens zegt ook Lucretius over het aannemen van een goddelijk wereldbestuur: ‘desipere est’, De Rer. Nat. Lib. V, vs. 165.
18logentael: Lactantius spreekt in 't zelfde verband over ‘mendacia’, zie noot op vs. 21.
19grijns: masker; die: nl. de waarheid.
20met Godts glans: met Gods klaarheid, dit hoort bij waerheit van vs. 19.
21Een andre school: nl. dan die der atheïsten; Vondel doelt in 't algemeen op hen, die wel Gods bestaan erkennen, maar zijn wereldbestuur, zijn voorzienigheit loochenen, de zgn. deïsten, waarvan Lactantius een kort overzicht geeft in Div. Institutionum Lib. I, cap. II (Migne, P.L., VI, kol. 120); terwijl verlegen, en verlaeten: ondertusschen verouderd (verloopen) en daarom niet meer gevolgd; wellicht staat Vondel de meening van Lactantius voor den geest: ‘Nec difficile sane fuit paucorum hominum prave sententium redarguere mendacia’ en ‘providentiam tollentibus satis responsum videtur ab hominibus argutis et eloquentibus’ ( met reden en bescheit, vgl. vs. 43), l.c. kol. 121.
25nasleep: latere navolgers, nl. de deïsten van Vondels tijd.
26noch: nòg; verbassen: aanblaffen, wegblaffen.
27Lukrees: T. Lucretius Caius met zijn gedicht De Rerum natura, en zijn voorganger Epikuur: Epikouros, over wie zie noot op Besp. I, vs. 147-148 en 661.
28-29Lucretius kent in het IIde Boek van zijn gedicht (vs. 166-vlg.) den oorsprong der dingen aan de atomen toe en loochent in het Vde B. de doelmatigheid der natuur. Ook Lactantius begint in zijn behandeling van Gods providentia met een uiteenzetting en bestrijding van Epicurus en Lucretius, De opificio Dei, cap. II en VI (Migne, P.L. VII, kol. 16 en 27); reuckeloos geval: het wilde toeval; stof der vezelingen: samenstuiving der atomen, vgl. Besp. I, 664-65, 708, 717-18, 734, 791.
30groot gevaert der dingen: vgl. vs. 45, 84, de indigesta moles van Ovidius, vgl. Besp. I, 993.
31Voorheene: vroeger in dit gedicht, nl. in Besp. I, 729-vlg.
36godelooze vlagh: vlag die God niet erkent.
*[Randschrift:] Godtsvoorzienigheit blijckt in zijne schepselen.
37heerelyck vooruit draeft: luisterrijk voorop gaat.
39haer: de voorzienigheid.
40natuur of wilt geval: 3de nvl., daarom staat aen 't schepsel van vs 41 er wat vreemd, ja overbodig tusschen.
42d'Epikureen: de Epicureeërs of Epicuristen; en die enz.: en hun moderne volgelingen; Vondel begint hier zijn teleologische beschouwingen, die lijnrecht tegen de leer van Spinoza ingaan, dat er geen doelstelling in de natuur is, vgl. Ethices, Pars I, Appendix (ed. v. Vloten-Land, I, bl. 68).
43reden en bescheit: afdoende bewijsvoering, vgl. vs. 24.
44neuswijs: tegenw.: wijsneus, betweter.
45onoverstreden: onweerlegd.
46raetslot: decreet; leden: lidmaten, onderdeelen.
47-48gepast zijn op de leest Der wijsheit: geregeld zijn naar het plan van Gods wijsheid.
49Met zijn omstandigheên: met alle ap- en dependenties, alle accidenten.
51naerdemael: omdat; elck schepsel: elk schepsel heeft zijn eigen werksfeer en eigen doel.
55merckt men merckelijck: ziet men duidelijk.
56orden en bequaemheit: doeltreffend organisme.
57't voorgestelde wit: het hem gestelde doel.
60kroost: gelaatstrekken.
*[Randschrift:] In de geregeltheit en orde der schepselen:
61stant en steden: plaats.
63Gemaetightheit: bepaalde vorm; v. Lennep verklaart het door temperament.
wight, en maet, En tal: vgl. Wijsheid, XI, 21, vgl. Besp. II, 1239-30.
67ordineeren - welschicken: schilderstermen.
69eer zich de tijt quam reppen: van alle eeuwigheid.
70In haeren raet: in haar eeuwig raadsbesluit, in haar wijsheid.
71werckelijcke maght: het werkend vermogen, potentia activa; voorgezet: voorgesteld.
74voorzichtigheit: vooruitzien, praescientia.
*[Randschrift:] en hun einde, waer toe zy geschickt zijn:
75-76die men ziet Dat: waarvan men ziet dat ze.
76allesins: steeds; eindt en oirbaer wit: nuttig doel; beschiet: nastreeft.
78't al: alles; 't uiterste endt: het laatste doel, ultimus finis, vgl. Besp. II, 1241.
84groot gevaert: vgl. vs. 30, 47.
87-88met treck begaeft, Of tegenheit: met toeneiging of afkeer behept, de aantrekking en afstooting, polariteit in de natuur.
90Godts oog, de schiltwacht aller dingen: het alziende oog van God, vgl. Besp. II, 1295, dat over alles waakt; vgl. vs. 108.
*[Randschrift:] in den mensche, de kleene weerelt:
93Griecken: Griekenland, μακροκοςμος en μικροκοςμος.
96beknopt: op kleiner schaal.
97Een vers als uit Lucifer; stedehouder: plaatswaarnemer; den nimmermeer gezienen: God, dien wij nooit hebben gezien, vgl. Besp. III, 778; Joan. I, 18 en Lucifer, vs. 1194.
*[Randschrift:] in d'ontledinge des lichaems.
91-98De vergelijking van den mensch als de kleine weerelt met den aardbol ( spiegelkloot, vgl. Besp. II, 1080, 1294) als de groote weerelt (vgl. vs. 233-34) is door Vondel al breed uitgewerkt in Den Gulden Winckel I (Dl. I, bl. 276) naast een prentje, waarop een mensch-figuur in een spiegelkloot gepast staat. Ook Bredero ( Moortje vs. 823) en Huygens ( Hofwyck, vs. 2482; Dagwerck, vs. 1764) hebben zich van deze in de XVIIe eeuw zeer geliefde voorstelling bediend. Ze heet bedacht door Plato, maar Ger. Vossius citeert in De Theologia Gentili, Lib. III, cap. V (ed. 1668, bl. 375) ook andere auteurs, die de vergelijking hebben uitgesponnen. Zie nog Dr. G.A. Nauta in de Vondelkroniek, III (1932), bl. 121.
99-100Vondels beschrijving van de doelmatigheid der menschelijke ledematen gaat uit van eenzelfde, uitvoeriger, beschrijving in De opificio Dei vel formatione hominis van Lactantius (Migne, P.L. VII. kol. 9-vlg.), waarvan de dichter met eenige willekeur verschillende uitspraken overneemt; ampt: functie; hoefslagh: post, vgl. vs. 897; Kiliaen: statio; vgl. Lucifer, vs. 1798 en zie Huydecopers Proeve (1730), bl. 1-2 en deze Vondel-ed., dl. VII, bl. 403, noot op vs. 18 van Herscheppinge.
101-02Lactantius: ‘Ut si quid vicissim de altero ad alterum transferatur, nihil impeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum videri necesse sit .... Ut videatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quidquam aliter esset effectum’, l.c. kol. 32-33.
103De Godtheit in haer beelt: vgl. Gen. I, 26-27.
104Prometheus: Titans broer, die uit klei de eerste menschenbeelden maakte en ze bezielde met vuur van den zonnewagen, het prototype van den beeldhouwer.
105Versta: het doeltreffende van vorm en plaats der ledematen moet zelfs den domste opvallen.
107-08Lactantius noemt het hoofd de aula, waar het verstand ‘tamquam in arce sublimis speculatur omnia’ (l.c. kol. 34); schiltwacht, vgl. vs. 90.
113goddelijcke zwieren: trekken, die tot God voeren.
114-15‘Deus hominem ad coeli contemplationem rigidum erexit ... cetera vero depressit ad terram’, l.c. kol. 34; vgl. Lucifer, vs. 114-16 en noot in Dl. V, bl. 622.
115-17‘Quae omnia (membra) cum sint eadem in omnibus animantibus, tamen infinita et multiplex diversitas figuratorum est’, l.c. kol. 31; tronien: gezichten; in Vondels tijd niet ongunstig, vgl. Lucifer, vs. 113; begrijp: bestek.
119-20‘Capilli et aurium summae partes in coronae modum cinctae ... speciem miri decoris ostentant’, l.c. kol. 33.
122zoo rontheit enz.: ‘Omnis rotunditas perfectae rationis est ac figurae’, l.c. kol. 34.
125onderlinge: in onderlinge harmonie.
126't hooftgezagh: met de letterlijke en figuurlijke beteekenis van hoofd.
127Cap. XIII ‘de membris inferioribus’ opent Lactantius met een beroep op zijn pudor ( eerbaerheit) en verecundia ( schaemte, vs. 130) tegenover dit onderwerp.
129planten: voortplanten.
127-30En hij spreekt van het ‘divinum et admirabile Dei opus ad propagandam successionem inexcogitabili ratione provisum et effectum’ (l.c. kol. 58).
131-32‘Itaque a nobis quae sunt pudenda velentur’.
132-36en de melck enz.: ‘Turgescentes mammae dulcibus succis distenduntur et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis ( bronaer) faecundum pectus exuberat. Nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal ( vroeder) a corde ( van het hart) alimoniam duceret.’ l.c. kol. 58.
142aenteelt: voortplanting.
143heeftze: heeft die banden.
144Versta: zóó dat zelfs het zwaard van Alexander den Groote, dat den Gordiaanschen knoop doorhakte, de natuurlijke banden van de twee geslachten niet zou kunnen verbreken.
145-46Een der telkens herhaalde motieven van Vondels bruiloftsverzen; matten: afmatten.
147jongste: laatste; den draeiboom: het hek.
150deze naeckten: over naaktheid spreekt Lactantius terloops: ‘Ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem valet’ l.c., kol. 32; Apelles: Grieksch schilder uit de IVde eeuw v. Chr.
154verdreven: ineen laten vloeien, vgl. vs. 798 en Besp. II, 1139 en noot.
155hoogh en diep: voorgrond en achtergrond, vgl. vs. 398-99.
156Noch staan de beelden stom: toch ontbreekt het zijn figuren aan de spraak; onvolwrocht: onaf, er ontbreekt iets aan nl. het leven.
157Praxiteles: Atheensch beeldhouwer uit de IVde eeuw v. Chr.; besterft: wordt bleek, in 't besef van zijn onmacht.
158't snijden van yvoiren: Plinius spreekt alleen over Praxiteles' werken in marmer en koper, Nat. Hist. Lib. XXXIV, 19, 10.
159Fidias: veelzijdig Atheensch kunstenaar uit de IVde eeuw v. Chr.; verklinckt: al beitelend verbruikt.
160Venus: aan Phidias' Venus ‘eximiae pulchritudinis’ herinnert Plinius, l.c. XXXVI, 4, 3.
165werckstuck: kunstwerk, de mensch: voorzienigheit ontbeeren: Gods voorzienigheid gemist kunnen hebben.
166hoe kloeck de meesters leeren: hoe bekwaam de kunstenaars ook voorgaan.
169ieders wettigh ampt: de eigen functie van elk der ledematen; holen: in die verborgen deelen van het menschelijk lichaam.
170Lactantius spreekt van de ‘interna viscera abdita, quibus utilitas incredibilis attributa est’, l.c. kol. 48.
171‘Visceribus ipsis venas admiscuit quasi rivos per corpus omne divisos’, l.c. kol. 30-31.
172winckels: in den dubbelen zin van verborgen hoeken ( holen, vs. 169) en van òns ‘winkels’, die nl. tot gerief ( gerijf) der gemeenschap dienen, zooals uit 't volg. vs. blijkt.
173‘Providentissimus artifex in medio (corporis) receptaculum cibis fecit, quibus concoctis et liquefactis, vitales succos membris omnibus dispertiret’, l.c. kol. 48.
174De lever levert bloet: waarsch. is Vondel tot deze laconieke en onjuiste mededeeling gekomen door het woordspel èn omdat Lactantius, die de functie van de lever als afscheider van de gal bekende niet te weten (‘Quid jecur?’ l.c. kol. 60), meende, dat zoowel de milt (vs. 179; ‘Quid splen?’ ib.) als de lever uit onzuiver bloed waren ontstaan (‘quae viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta’ l.c.); overigens schrijft ook Vossius in zijn De Theol. Gentili: ‘Ex hepate se diffundit sanguis per venas omnes’, (op cit. bl. 413); galleblaes: galblaas; beneden: onder in het lijf.
175-76Volgens Lactantius omvatten de ingewanden ook de blaas (vesica) ‘ad quas partes cum potus et cibus mixta pervenerint, fimum quidem crassius fit et transmeat, humor autem omnis per illam teneritudinem percolatur, eumque vesica absorbet ut foras emittat’ l.c. kol. 52; vaeght: veegt, reinigt; slijm: drabbige massa.
177onder 't woelen: door zijn woelen, het herhaaldelijk op en neergaan van de ademhaling.
178't hart, de bron der hitte: de Antieken hielden dit; bij Lactantius is terloops sprake van den adem, die door het hart verhit en door de longen afgekoeld wordt: ‘tepefactus a pulmone, fervefactus in corde’, l.c. kol. 69.
179De milt: wordt bij Lactantius wel vermeld (splen), maar hij weet er alleen van, dat ze de zetel van de vreugde heet, zooals de gal die van de gramschap, het hart van de vrees, de lever van den wellust; Vondel neemt geen van deze bijzonderheden over.
167-80Vondel heeft hier weer 't oog op Lactantius, die in De opificio Dei een hfdst. heeft ‘De intestinis in homine, eorumque usu’ (cap. XI, l.c. kol. 48); 167 ledesnijder: chirurgijn, ontleedkundige.
181kelders: donkere holen (vs. 169) en winckels (vs. 172), waar hij geen weg weet.
182Vezaels verstant: de scherpzinnigheid van Andreas Vesalius, Zuid-Nederl. geneeskundige, die eigenl. van Wesel heette (1514-1564), lijfarts van Karel V; zijn anatomisch standaardwerk De Corporis humani fabrica verscheen te Bazel 1543, te Antwerpen 1572 en, bewerkt door Boerhave, te Leiden 1725.
184Vesalius deed vele operaties en lijksecties; snipperlingen: bij Kiliaen ook snipperingh, segmenta, afsnijsel, snipper; vgl.: ‘wiens lijck ... aen riemen en dunne snipperlingen gesneden lagh’, Opdracht van Zungchin, v. Lenn. X, bl. 494.
186sufte: ten achter bleef.
188Het brein in 't beckeneel: de hersens in den schedel.
189Beslagen, als ciment: Dit vond ik nergens terug; onversuft: helder en terstond.
191ick zwijgh: ik zwijg over.
192ooghkunst: de optica, gezichtkunde; verdwaelt: ronddoolt, op zoek is; dit licht: in dubbele beteekenis: het licht der oogen te verklaren en inlichting te krijgen.
185-95Hieruit blijkt vrij duidelijk, dat Vondel het genoemde werk voor zich heeft gehad. Niet alleen geeft hij Vesalius' klacht (in de Opdracht aan Karel V) over de achterlijkheid van de anatomie hunner dagen weer, maar ook volgt hij in zijn opsomming van geraamte, spieren, zenuwen, aderen, hersens, het gezicht, den reuk, het gehoor, den smaak, het gevoel dezelfde orde, die Vesalius voor de indeeling van zijn hoofdstukken koos; kloecken: geleerden.
195't Gevoelen: het gevoel; weit: weidt.
197Geheel in ieder lit: vgl. vs. 992; Lucifer, vs. 120; Altgeh. I, 1288; vonden: gedachtevondsten.
198Tot 's levens draet geknipt: nom. abs., vul in: zijnde; het beeld is ontleend aan de Schikgodinnen, die den levensdraad spinnen en afknippen; ontbonden: losgemaakt van het lichaam, vgl. vs. 217 en Phil. I, 23.
*[Randschrift:] in het wezen der ziele:
201form: levengevend beginsel forma substantialis, vgl. Besp. I, 313 en noot.
202-03Lactantius in De opificio Dei, Cap. XVII: De Anima: ‘Unde apparet, animam nescio quid esse Deo simile’, l.c. kol. 69; omtreck: schets, afbeelding.
205-06Wij kunnen de ziel, die geest is, niet onmiddellijk zien, maar alleen in haar werkingen.
209De ziel kent zichzelf niet onmiddellijk, maar in haar werkingen, vs. 212, S. Theol. I. Q. XCIII, art. 7, ad 4.
210de snelste van hun pennen: haar snelste verhevenste gedachte?
211kristalijn: helder spiegelend glas.
213de form des zeilsteens: het wezen van den magneetijzersteen, vgl. vs. 557.
215Wat taey een bant: welke taaie band; Vondel bedoelt: hoe ziel en lichaam zoo nauw verbonden komen.
216Ziel en lichaam hebben tegenstrijdige neigingen, vgl. Ad. in Bal.., vs. 163-65, 532, 533-34.
218waerop de wijsten beidden: waarvan de grootste wijsgeeren de oplossing hebben gezocht.
221Door tal van psychologische boeken; van dien bant: over dien samenhang.
222gelijck de vryheit om te raeden: aardig ironisch zetje over allen die er met de muts naar gegooid hebben.
223Tot dat enz.: totdat de ziel in den Hemel zich zelf zal zien.
224't werck en merck: de werking, die haar natuur aanduidt; Vondel speelt gaarne met zulke rijmslagen; den smaeck, de spraeck, vs. 194; spreit, en weit, vs. 195.
226eerst: oorspronkelijk.
229boven 't licht der starren en haer kringen: boven den sterrenhemel en alle sferen, dus in 't empyreum.
230Vondel schort zijn beschouwing van de ziel op, om eerst de vier elementen te behandelen; in vs. 952-vlg. komt hij op de ziel terug.
231flus: straks nl. in vs. 952; de snaeren hooger treckt: het verheven onderwerp der ziel kiest.
232geen form des menschen streckt: het lichaam niet informeert, de anima separata.
*[Randschrift:] in de groote weerelt:
233De kleene weerelt: de mensch, vgl. 92.
234Der groote: vgl. vs. 91 en noot; het begrijp: den omvang.
235in zijn kloot: in zijn omvademing, het bolvormig heelal.
236Hoegrootte: de dingen van groote en kleine afmeting; schakeersel: schakeering.
237wat stucken: welke verdere deelen der schepping ook; vgl. vs. 306.
240Hoe alles zijn wezen van God heeft, dat buiten God niets is.
*[Randschrift:] In de grootheit der aerde:
242In 5600 jaren, dit was ongeveer de berekening van Vondels tijd over het bestaan der wereld: 4000 j. vòòr, en 1600 j nà Chr.
244de zeilkunst: de scheepvaart, vgl. Besp. II. 1337; in haeren top gebroght: tot het hoogste ontwikkeld; Vondel uitte zijn bewondering voor de vaderlandsche scheepvaart reeds in 1613 met zijn Hymnus (Dl. I, bl. 427) en in 1623 met zijn Lof der Zeevaert (Dl. II, bl. 431).
245Tichoos leerling, Blaeu: de Amsterdamsche wiskundige, drukker en cartograaf Willem Blaeu (1571-1638), door Vondel vereerd en bezongen (zie zijn portret in dit deel), was een leerling van den Deenschen sterrenkundige Tycho Brahe (1546-1601), ook door Vondel meermalen herdacht (o.a. Lof der Zeevaert, vs. 379-86), wiens zonnestelsel tusschen het oude van Ptolomaeus en het nieuwe van Copernicus instaat (zie Boelen: Vondel en de Sterrenkunde, 1906, I, bl. 12-vlg.); dit begrijp: dien omvang van de aarde, vgl. vs. 234.
246-47Blaeu deed met een zenith-sector van den mond van de Maas tot aan Texel zijn aardmetingen, waardoor hij vroegere bevindingen verbeterde; dien kloot: het aerdtrijck van vs. 241; hemelmaet: hemelopmeting.
248Tot eer van Amsterdam.
249't aertsch gevaert: de aardmassa; by 't hemelsch te gelijcken: vergeleken met het heelal.
250Niet meer dan een stip voor 't oog, dat zich in de studie der sterren verlustigt.
251-52Waarsch. bedoelt Vondel, dat de aardbol in vergelijking met de sterren nauwelijks een stip ( punt) van de hemeloppervlakte beslaat.
253in haer rijzen: hoort bij elcke star en beteekent: bij haar opgang, of zooals wij ze zien.
254starrewijzen: sterrenkundigen.
257gedachtenis: gedachte; het hemelsch ront: de volle omvang van het heelal.
259ring: Van het denkbeeld der ronde hemelsferen komt Vondel op de prachtige visie van een doorluchten ring: een ring uit de hemelbogen gevormd en versierd met de sterren als diamanten, aan de hand van Gods onmeetbaarheid; het is stout, maar Dante waardig, vgl. ook Besp. III, 856-60; voor ring vgl. Besp. II, vs. 938, 965.
253-60Versta: En al zijn de sterren zoo groot als de aarde (maar de sterren zijn volgens de sterrenkundigen grooter), terwijl ze ons toch maar zoo klein schijnen: hoe groot moet dan het heelal niet zijn enz.
260die oost en west bespant: vgl. Is. XL, 12.
261meeters: de aardmeters, geodeten; sluiten: concludeeren, uitrekenen.
262't gewelf der hemelen van buiten: de buitenste, dus verst afgelegen hemelsfeer.
264's aerdtrijx navel: het middelpunt van den aardbol (vgl. vs. 556), en de diepste diepte of afgront, waar volgens de middeleeuwsche voorstelling, waar Vondel zich met Dante bij aansluit, de Hel is, vgl. Noah, vs. 2.
265zekre paelen: vaste grenzen.
*[Randschrift:] in d'ontelbaerheit der dingen:
269Euklides, den vorst der rekeningen: Grieksch wiskundige uit de IIIde eeuw v. Chr., die als een der grondleggers van de rekenkunde ὁ γεωμετρης en naar zijn hoofdwerk de Elementen ὁ στοιχειωδης wordt genoemd; rekeningen: berekeningen.
270schepselingen: geschapen dingen, schepsels.
271-72alle druppels water en alle zandkorrels.
273voorbygerent: daargelaten.
275ontdeckt: te voorschijn gehaald.
276zijn moeders ingewant: het binnenste der aarde, waarin hij zijn schat begraaft (terra mater).
277volwaerdeert: op zijn volle waarde geschat.
284of weiden zich onthoudt: zich op weidevelden ophoudt.
288d'ommeloop: de oppervlakte.
289op datwe: om ons niet.
290In 't rijck van 't geestendom: in de geestenwereld.
290-91genoemt verstandelingen By d'oude Atheensche school: Vondel bedoelt geesten, engelen, bij St. Thomas naar Aristoteles ook intelligentiae genoemd, maar welken Gr. term hij op 't oog heeft, is niet duidelijk, waarsch. het νοῦς van den Atheenschen neo-Platonist Proklos; vgl. vs. 497, en 1291-1309.
291schrickelijck: nl. om zijn grootheid.
292rekenen: berekenen; voltellen: ten einde tellen.
*[Randschrift:] in de verscheidenheit:
293Hoe kan: hoezeer moet; brommen: uitblinken.
296d'eenige enckelheit: vroeger: enckele eenigheit, II, vs. 417, 441.
299Als door den horen: hoort bij: blijckt van vs. 297; horen: hoorn, hoorn van overvloed.
300tot de keel gekropt: tot bovenaan vol.
301de woeste wiltheit: de wildste volkeren.
302schat en miltheit: rijkdom en vrijgevigheid.
305een zelve boeckstaef: éénzelfde letter, vgl. vs. 1221.
306stucken: voorwerpen, dingen, vgl. vs. 237.
312Schoon: ofschoon; Zegers bloempenseel: De Antwerpsche leekenbroeder Daniël Seghers S.J. (1590-1661), wiens bloemtafereelen bewonderd werden o.a. door Frederik Hendrik, was voor Vondel, die hem bezong (Dl. V, bl. 497), de ‘fenix der bloemschilderen’.
314Versta: en zelfs de fijngepenseelde bloemstukken der Chineesche kunstenaars moeten den schilder (lees Schilder: God) als hun meerdere erkennen. (Vgl. V.'s gedichten op Dirck van Rijswijck, dl. V blz. 808 en dl. IX blz. 266).
315Die: nl. God, die zooveel Oostersche vogels en planten met de heerlijkste kleuren tooit.
318Peking: lees Pekìng, de hoofdstad van China, waar Vondel zijn Zungchin (1667) laat spelen, het treurspel, dat hem blijkens deze vss. al door 't hoofd ging.
319waerin de Tarter pronckt: met luister regeert; de Tarter is ‘de groote Cham, keizer der Tartaren’, die den indringeling Lykungzus verdreef, zooals Xaverius aan 't slot van Zungchin (vs. 1597-vlg.) voorspelt.
322Dien rijcksmuur: de Chineesche muur, vgl. Zungchin, vs. 1586; zijn noortstar ingebroken: en de Tarter Cham, uit 't Noorden komend, zal zijn ster zien opgaan.
326Snijders: Frans Snijders (1579-1657), Antwerpsch dier- en stilleven-schilder, die veel met Rubens samenwerkte.
328Hier: nl. in Gods schepping.
329Rubens: Peter Paul Rubens (1577-1640), de door Vondel vereerde en met Vondel cultuurhistorisch verwante grootmeester der Barok.
331tronien: gezichten, vgl. 116; 's konings Neêrlant: de Spaansche Nederlanden.
334monstren: zich toonen, aantreden; verscheelen: verschillen.
335sluit en sterckt: besluit en bewijst; in allen schijn: naar waarheid.
*[Randschrift:] in de kracht en het vermogen der schepselen:
339verheft ons in den dagh: brengt ons tot het begrip.
346d'elementen: hier meer in den zin van de natuurkrachten.
347lijck: vorm, lijst, vgl. Besp. I, 851; schoon zee en aerde slaept: hoe rustig zee en aarde ook schijnen.
348De lucht enz.: hoezeer de warme lucht u streelt; gaept: door een aardbeving of aardverschuiving.
358rancket: raket, netscherm, vgl. Besp. I, vs. 747.
359baen: kaatsbaan; volgen haer geval: hun toevalligen loop nemen, ergens heenrollen.
360't geslacht der reuzen: waarsch. bedoelt Vondel menschreuzen, zooals door Ger. Vossius op grond van Num. XIII, 29, 34 en Deuter. III, 13 in de Kanaänieten werden gezien, De Theol. Gentili (ed. 1668), bl. 97.
362elefant: elders olifant, vgl. Lucifer, vs. 94.
meeren: zeeën.
363noortschen Oceaan: de noordelijke zeeën; draeck: gevleugelde slang of vliegende hagedis, eerder een fabeldier dan werkelijk bestaande; in Vondels dagen geloofde men daaraan, vgl. Sabbe: Dierkennis en Diersage bij Vondel (1917) bl. 41.
366-68Een steeckende tarante: een giftspin, die haar naam ontleent aan Tarente in Apulië, waar ze heet vandaan te komen (tarentula Apuliae); haar beet drong het slachtoffer tot de raarste grimassen; ook werd hij door muziek tot dansen gebracht als 't eenig geneesmiddel door uitzweeting, vgl. Vossius: De Theol. Gent., Lib. IV, cap. XCVI (l.c. bl. 175) en Sabbe, l.c. bl. 173.
369tegengift: Naar oude natuurkundigen geeft Sabbe als tegengif op: een tweede dosis tarante-gif, driakel en mithrydation, l.c., bl. 175.
370uit 's weerelts ronde en streecken: buiten de wereldbol.
371Bekend is het o.a. door Plutatrchus meegedeelde gezegde van Archimedes, den Alexandrijnschen mathematicus uit de IIe eeuw v. Chr.: δός μοι ποῦ στῶ και κινῶ την γῆν (geef mij een plaats en ik verwrik de aarde).
372bussekruit: buskruit; een oogenblik: dat in éen oogenblik
373Van Lennep herinnert aan de buskruitontploffing van 1546 te Mechelen.
374Delff, 's lants hooftstadt: Delft als stemhebbend in de Staten van Holland hoorde tot de hoofdsteden; de buskruitramp aldaar in 1654 werd door Vondel bezongen, vgl. Dl. V, bl. 921; wortel: grondslag.
376uitstrael: uitstraling; oneindigh: onbereikbaar ver.
*[Randschrift:] in de schoonheit der schepselen:
384-85dit goddelijck tooneel En Godts vertooningen: Van zijn jeugd af heeft Vondel de wereld als een tooneel gezien, waarop ieder mensch zijn rol speelt, (vgl. Wtvaert v. Hendr. d. Gr., vs. 9; Het Pascha, Tot den Leser en vs. 897, 1165, 1452-54, 1760 enz.); hier is de zin dat de schoonheden der schepping, als van God komend, ons van God spreken; de titel van Dante's poeëm Divina Commedia dekt dan ook Vondels bedoeling niet.
385zich zelf aen heeft gequeten: haar best op heeft gedaan.
386elck: elk onderdeel, alles.
388elck zoo wel geschickt: alles zoo goed zijn plaats gegeven.
387-89Weer de schilderstermen, die Vondel zoo graag gebruikt; ordineerder: samensteller, ontwerper; vonden: vondsten.
389achterdocht: dit woord, in de 1ste ed., wordt in de klaarblijkelijk bedoelde beteekenis van achtergrond nooit door Vondel gebruikt; v. Lennep heeft het stilzwijgend in achtergrond veranderd, Boelen in achterlocht; flaeuwen, en verschieten: het verbleeken der kleuren op verder afstand.
392gins blaeut geberghte, en rots: zooals op de XVIde en XVIIde eeuwsche schilderijen; vgl. de natuurschildering in Palamedes, vs. 1385-86.
395Bezadight: langzaam, vreedzaam.
397aen 't groeien: als een uitroep van blijde bewondering; piepen: hyperbolische volksuitdrukking, om de weelde van 't groeien aan te duiden; Vondel heeft ze meermalen, vgl. Ter Bruiloft van J. de Witt enz., vs. 26, Dl. V, bl. 843; LXIV Harpz. vs. 58; Keurgedicht v. Joh. Maurits, vs. 271; Joh. de Boetgez. III, vs. 278.
398Apelles: hier niet bedoeld als de historische persoon, maar als de schilder in 't algemeen.
398-99in het diepen en hoogen op zijn maet: in het harmonisch aanbrengen van den achtergrond (ook verdiepen) en van den voorgrond; ook deze schilderstermen gebruikt Vondel vaak, vgl. vs. 155; verdrijft: mengt, laat ineenvloeien, vgl. Besp. II, 1139; III, 154, 798.
400Wie: met klemtoon: wie ook.
401Hy: met klemtoon: hij, de schilder; zijn leitsvrou: de natuur; kloeck: met verstand van zaken; in te stappen: in te halen.
402leght den geest te weicke: oefent zijn geest; te weicke of te week leggen of, bij Kiliaen, te weycke setten is zachtmaken (van teenhout) in water; de roe te weicke leggen is de straf gereed maken
406Hier wort de koey gemolcken: vgl. Palamedes, vs. 1377.
407vgl. Palamedes, vs. 1366.
408rijt: rijdt; voor ancker rijden is het op en neer gaan, het stampen van een geankerd schip.
409schoeit: voegt zich, volgt.
410vlughtigh hart: voortvluchtig of vluchtend hert.
412door 's vaders zorgh: door de zorg van den mannetjes-ooievaar.
417verheven tot Augusten: de Hollandsche tulpenhandel kwam in Vondels dagen op; een der soorten heette Semper Augustus enz.
404-18Vondel geeft hier een even merkwaardige als fraaie beschrijving van de Hollandsche landschaps-, zee- en stilleven-schilderijen uit zijn eigen dagen.
418dierste: duurste; voor de tulpen werden groote sommen betaald.
*[Randschrift:] In de schoonheit der vrouwe.
421Ontvonckt de leeuwen zelfs: vgl. Brieven der H. Maeghden, Tekla, vs. 104 en zie nader over de zgn. verliefdheid van leeuwen op jonge vrouwen bij Sabbe, l.c. bl. 58-vlg.
424in Godts bespiegelinge: in de aanschouwing van God.
428De wijste en sterckste: Salomon en Samson, wier beider ondergang door vrouwenliefde Vondel in twee zijner treurspelen heeft uitgebeeld; vgl. vs. 457, 460.
431van het spoock: door een of ander inbeelding; overdwaelsche: verdwaalde.
433aenbijt: toebijt; stammen: afkomst, familie.
437't welck genooten: nom. abs.; vul in: zijnde.
450dees meermin: de verleidelijke vrouw.
451-52Indien geestelijke voortreffelijkheden nog bij lichamelijke komen: het renaissancistisch vrouwenideaal.
453besnoeit: bedwingt; spaent: speent, afhoudt.
455't vrouwenbeelt: de beeldschoone vrouw.
457Wel met een bijgedachte van Vondel aan zijn eigen treurspelen, vgl. noot bij vs. 428.
460schouburgh ... en zekerste kronijk: kunst en geschiedenis, met name de bijbelsche; waeght: gewaagt.
*[Randschrift:] in de hooftstoffen:
461sterckte: verleende steun.
462hare voornaemste leden: de voornaamste bestanddeelen, de elementen of wortels der dingen, door Empedocles (Vde E.v. Chr.) het eerst vastgesteld.
463in de vier elementen, vgl. Besp. I, 184, 597.
464t'eener draght: op éen tijdstip en uit éen moeder.
466wisseling: onderlinge kruising of vermenging.
467lest of allereerst: op de laagste of op de voornaamste plaats.
465-68Vgl. noot op Besp. I, 597.
469geele en zwarte galle: Plinius spreekt van ‘fel nigrum’ ( Nat. hist., Lib. XI, 75) en Vesalius van ‘bili flava’ ( Corp. hum. fabrica, Lib. V, cap. VIII); vgl. Besp. III, vs. 175. Dat ons bloet daaruit bestaet, vind ik nergens; juist omgekeerd zegt Plinius: ‘Fel est nihil aliud quam purgamentum pessimumque sanguinis’, l.c.
470slijm: waterachtig vuil.
470-71Vesalius zegt, dat het bloed gezuiverd wordt door gele gal (flava bile) en door een zwart slijmig galvocht (atro bilioso succo, ceu lutoso, terrestri et crassiori), l.c. Lib. V, cap. I.
471aerdtsch: aan de aarde, het eerste element, verwant.
472de geele galvlam gloeit: door drie g's typeert Vondel de scherpte van het galvocht, dat hij daarom en om zijn kleur met een vlam vergelijkt, zoodat de parallel met het derde element het vuur ( vier) voor 't grijpen ligt.
469-74Vondel toont aan, hoe in de voornaamste physiologische bestanddeelen van het dierlijk (menschelijk) lichaam éen der vier elementen overheerscht. Zijn uiteenzettingen, over de middeleeuwen heen, afkomstig uit de Oudheid (vgl. Sabbe: Dierkennis enz., bl. 180), gaf hij al ten beste in Den Gulden Winckel I en waren ook te vinden bij Lactantius, die de uitvinding der vier elementen terugvoerde op Trismegistus, ‘qui nostra corpora ex his quatuor elementis constituta esse dixit a Deo: habere namque in se aliquid ignis, aliquid aëris, aliquid aquae, aliquid terrae ... Nam terrae ratio in carne est, humoris in sanguine, aëris in spiritu, ignes in calore vitali’. Div. Inst., Lib. II. cap. XIII (Migne, P.L. VI, kol. 320); alleen is het parallellisme niet overal hetzelfde. Vossius betoogt in omgekeerde volgorde, dat de geele gal aan het vuur beantwoordt; het bloed aan de lucht; het slijm (pituita) aan het water; de zwarte gal aan de aarde. ( De Theol. Gent., Lib. III, cap. XXI; ed. cit. bl. 412).
474In 't midden enz.: Bedoeld moet zijn: door heel het lichaam stroomt het bloed, als de lucht voortgestuwd naar alle plaatsen van het lichaam. Vesalius spreekt in dezelfde volgorde over het bloed, dat ‘ad corporis partes deducitur’ l.c. cap. I.
475evenredenheit: juiste verhouding, vgl. Besp. I, vs. 318, 773 enz.
477en regel te verkeeren: en door de regelmaat te veranderen.
478oorelogh: strijd tusschen de verschillende lichaamsdeelen, ziekte.
479Dees overgang: dees is onderwerp, nl. deze strijd; overgang is voorwerp en brout van vs. 480 (veroorzaakt) is gezegde.
480gemaetigheit: moet hier beteekenen: een te kort; woesten baiert: verstoring.
481Proteus: de zeegod Proteus kon alle gedaanten aannemen en is daarom het beeld van de veranderlijkheid; vgl. Virgilius' Lantgedichten, IV Boek, hiervoor Dl. VI, bl. 338-vlg. Vondel bedoelt, dat uit de verstoring der lichamelijke harmonie alle ziekten kunnen voortkomen.
482grijnzen: gezichten, in ongunstigen zin.
483wassen: opkomen en groeien.
484die alleen uit element bestaen: die physiologisch allemaal tot de vier elementen te herleiden zijn.
485herboren: nl. in nieuwe vruchten en in nakomelingschap.
486Volgens de scholastieke leer blijft bij wezensveranderingen de materia prima, als subject, bestaan; alleen de wezensformen (formae substantiales) wisselen.
487-88Zooals was voor alle stempelindrukken vatbaar is; de Scholastieken nemen van Aristoteles de vergelijking over van hout, waaruit de timmerman allerlei vormen maken kan; lijdt: ondergaat; wapenring: zegel.
489een geluit: lees: één geluid, éen stem, gerezen uit de vele toonen der verschillende wezens.
490Versta: God door de elementen prijzen.
492onbeweeght: onbewogen.
*[Randschrift:] in d'aerde:
493Nu geeft zich d'aerde bloot: nu vertoont zich de aarde voor mijn blik; na de inleidende bewerkingen over de vier hoofdstoffen gaat Vondel elk afzonderlijk na: de aarde van vs. 492-678; het water van vs. 679-702; de lucht van vs. 703-818; het vuur van vs. 819-853.
494aen den hals verdroncken: tot den hals, overal met water omspoeld.
496Ger. Vossius geeft tal van getuigenissen uit de Oudheid, waarin de Aarde aanvankelijk als het voornaamste element vereerd werd: de Theol. Gentili, Lib. II, cap. LI (ed. 1768, bl. 297).
497verstandelingen: de intelligentiae van de Scholastiek, vgl. vs. 290.
498de vader aller dingen: God.
501mindre flonckervieren: de sterren.
502-03Vondel geeft in omgekeerde orde Vossius weer: ‘Videbant homines ... terram esse altricem et hominum et omnium animantium; hanc quoque esse metallorum et omnium divitiarum productricem’, l.c.
507op Godt, en op zijn tegenwight: op God als op zijn tegenwicht; de aarde, die door eigen zwaarte zou moeten vallen, zweeft door Gods macht, als een tegenwicht, in de ruimte.
508zoo menigh licht: zon, maan en sterren.
509Volgens het door Vondel vastgehouden stelsel van Ptolomeus; voltreckende zijn ronden: terwijl ieder hemellichaam zijn eigen kring doorloopt.
510En schiltwacht: en eigen wacht of post onderhoudt; d'Oceaen: en terwijl de oceaan.
516't leven, dat zich op aarde snel voltrekt.
520opdat de mensch zich woningen bouwe.
521reetschap: gereedschap, hulpmiddelen.
bouwen: in de driedubbele beteekenis van bevaren, optrekken en bewerken, zooals zee, steden en landouwen in vs. 522 uitwijzen.
525alsins: overal; geschapenheden: schepselen, vgl. Besp. II, 1082.
526Al Godt wat gy verneemt: overal ontdekt ge God; van boven tot beneden: in het laagste en in het hoogste.
527verkloeckt: overrompelt, omver praat.
529-30Zoo iemand mag den schijn van mensch hebben, door zijn onredelijkheid staat hij niet boven het dier.
*[Randschrift:] in de heelzaemheit en artsenye der dingen:
535Tot eenigh heilzaem ende: tot een of ander nuttig doel; elcks behoudenis: ieders behoud of onderhoud.
536een ondervintster: Merkwaardig geeft Vondel dezen vrouwelijken naam aan het onzijdig aeloudt gebruick; v. Lennep gist, dat de reden ligt in de personificatie, die abstracte begrippen altijd onder vrouwelijke gedaanten voorstelt.
538akonit: wolfswortel of monnikskap, (vgl. Palamedes, vs. 1405), een beruchte giftplant; slang: elders noemt Vondel slangegif: spogh van draecken; Palamedes, vs. 1405,
540in medecijn: Plinius deelt mee, dat een bepaalde distelwortel (erynge), met wijn vermengd, tegen slangebeten wordt gebruikt, en dat dezelfde plant, in ganzesoep gekookt (in jure anseris decocta), een afdoend middel is tegen alle vergiften en akoniet (contra toxica et aconita), Natur Hist. Lib. XXII, 8; van slangegif, dat zelf geneeskrachtig wordt, spreekt Plinius in Nat. Hist., Lib. XXIX, 18-22 en 38.
*[Randschrift:] in het gesteente:
541-42De diamant, de vorst enz.: Plinius heeft: ‘Maximum pretium habet adamas, non nisi regibus cognitus ... venena irrita facit et lymphationes (waanzin) abigit metusque vanos expellit a mente’, Nat. Hist. Lib. XXXVII, 15.
543De vrolijcke smaragd: van het smaragd zegt Plinius o.a.: ‘nullius coloris aspectus jucundior est’, l.c.; dat het vergif neutralizeert zegt hij niet; Vondel nam het van den diamant over (zie vorige noot).
544Zet ... neer: bedaart; oploop: oploopendheid.
545zwindelinge: draaierigheid, suizing: later zegt Vondel draeyenge, vgl. Unger, 1671 ***, blz. 314; zwindelen voor draaien, o.a. Salmoneus, vs. 328; Noah, vs. 673; Herscheppinge, IX, vs. 213; evel: euvel, hier: hoofdpijn, vgl. vs. 617; Maerlant zegt van den saffier: ‘Die voerhoeftswere doet hi ghenesen’, Naturen Bloeme, B. XII, vs. 1005.
547De blaeuwende saffier: Bij Plinius heet deze steen zoowel cyanos als sapphirus; hij is colore caeruleo (blauw), l.c. 38.
548herschept: vervroolijkt; dit beweert Maerlant van den hyacinth: ‘Hi maect tevens bliden sin’, l.c. vs. 709.
549De gloeiende robijn: robijnen heeten bij Plinius carbunculi ‘a similitudine ignium appellati, cum ipsi non sentiant ignes’ (l.c., 25); hiermee zal de moreele kracht van het verteeren der vergifte treken (verderfelijke gewoonten) en het temperen van den zinnelust (vs. 550) samenhangen; Maerlant kent deze eigenschap het smaragd toe: ‘Luxurie coelt hi’, l.c. vs. 1055.
551-52Een hyacint: Bij de hyacinthen (hyacinthos) zegt Plinius smalend: ‘Eas gemmas Magnorum vanitas resistere ebrietati promittit’, l.c., 40; den damp, die 't brein verbluft: duizeligheid, flauwte.
553-54De groene jaspis: ‘viret jaspis’ zegt Plinius (l.c. 37), die het voordeel dezer twee vss. niet vermeldt. Maerlant echter deelt van dezen steen mee.: ‘Hi es die vrouwen die syn in pinen goet’ l.c. vs. 669-70.
555De hemelsche turkois: Volgens Plinius wordt deze steen, ‘caelo autumnali matutino similis’ door de Grieken aerizusa genoemd, d.w.z. zuiver als de lucht; l.c. 37.
556De deught: de kracht; bloetsteens: Plinius schrijft de ‘haematites ... sanguineo colore’ in zoover de kracht van het bloedstelpen toe, dat hij bij twist en vechtpartijen heilzaam was voor die ermee bestreken waren, l.c. 60.
557zeilsteen: magneet; de magnes wordt door Plinius niet besproken, door Maerlant onder beide namen (magnes en seilsteen) wèl, maar voor de magneetrelaties met jeugdige liefde en huwelijkstrouw, waarover Mandeville en Maerlant aardige bijzonderheden weten, geeft Vondel een krachtstaaltje, dat hij, evenals het eierenwonder van Besp. I, 230-36, op de jaarmarkt gezien kan hebben: vijf ringen tegelijk door een magneetsteen aangetrokken èn een herinnering aan de beroemde zeevaarten naar de Noord- en de Zuidpool (vs. 558); in Het Lof der Zeevaert had Vondel den ‘aentreckelijcken steen’ (vs. 357) al bezongen.
541-60De bijzonderheden, door Vondel hier van de edelsteenen vermeld, komen maar zeer gedeeltelijk bij Plinius voor. Plinius toont zich tegenover de moreele eigenschappen dier steenen nogal sceptisch. Vondels mededeelingen gaan eerder terug op middeleeuwsche bronnen, zooals Marbodus uit de XIIde E., Albertus Magnus, Vincentius van Beauvais, Thomas v. Cantimpré en Jacob v. Maerlant uit de XIIIde E., Conrad von Megenberg en Jean de Mandeville uit de XIVde E., wier zedelijke interpretaties echter onderling nogal verschillen en die voor Vondels verzen maar weinig houvast geven. Uit welke naderbij liggenden Lapidaris de dichter geput heeft, kon ik niet achterhalen.
560zijn oogh en starren blint: heeft de zeeman niets aan zijn oogen en aan de sterren.
*[Randschrift:] in den erts:
561't ingewant der aerde: Plinius spreekt ook van ‘telluris fibras et viscera’, l.c. XXXIII, 1.
562gemengt in 't hart der dingen: in den schoot der aarde verborgen.
564Plutoos duister erf: het onderaardsche.
565heelzaemheit: heilzaamheid, bij Kiliaen salubritas, gezondheid, heil; vgl. vs. 620.
566Op 't middelpunt: nl. der aarde; elders navel, vgl. vs. 264.
569hellediep: vgl. Altaergeh., I, 445; III, 1234; IV, 783; Plinius zegt, dat de schatten der aarde ‘nos ad inferos agunt’, l.c.
571om rampen te verhoên: om ons tegen gebrek te bewaren; Plinius maakt in 't begin van zijn beschouwingen over het goud dezelfde zedegispende opmerkingen als Vondel hier doet. ‘Wij dalen af naar de ingewanden der aarde en wij zoeken schatten in de verblijfplaats der schimmen, alsof de aarde ons niet vriendelijk gezind en vruchtbaar genoeg was’, en ook hij keurt de ‘avaritia’ af, die van dit zoeken de prikkel is.
573in zijn jeught enz.: oorspronkelijk had zilver een rooden gloed.
572-74Misschien is dit een bestaande fabel, die ik echter nergens terug vond; het kan ook Vondels voorstelling zijn van Plinius' woorden: ‘Quaerebat argentum avaritia: boni consuluit interim invenisse minium, rubentisque terrae excogitavit usum’, l.c. 2; geweer: steekwapen, zwaard als dichterlijke omzetting van delfspa; verderop spreekt Plinius van ‘cuneis ferreis et malleis’, waarmee de aarde wordt doorwroet, l.c., 21.
574van dootschrick: en werd van doodschrik zoo wit als een laken.
575de goutzucht: de begeerte naar goud; gepast: geloerd.
576eeuwigh, en vast: als onontbindbaar en onschendbaar door vuur of roest heet goud het meest vaste metaal, en is daarom het symbool van Gods eeuwigheid, vgl. vs. 582.
577drinckbaer: zonder over het oudtijds bekende aurum potabile, in vloeistof opgelost goudpoeder, te spreken, geeft Plinius een aantal kwalen op, waartegen het door de geneeskunde gebruikt werd, l.c. XXXIII, 25.
578Het heet, dat de Duitsche natuurfilosoof Theophrastus Paracelsus (XVde E.) het eerst beproefd heeft, uit slechter stof, uit minder edele metalen goud te maken, dus de ziel, het wezen van het goud te vinden; de alchimie.
581-82Vgl. Besp. II, vs. 760 en III, vs. 576.
583De stoffescheider: de chemicus, hier de alchimist; raest: is ontembaar in zijn ijver.
584Die allerlei proeven doet om goud te maken.
585-86Vondel vergelijkt den alchimist met zijn duivelskunsten (Faust!) bij den Griekschen held Jason, die het door vuurspuwende draken bewaakte Gulden Vlies, met de tooverhulp van de op hem verliefde Medea, uit Kolchis haalde, vgl. Herscheppinge, VII, (Dl. VII, bl. 619-vlg.).
*[Randschrift:] in bloemen, loof, en kruiden, en dieren.
587-88Vgl. Cruydt-Boeck: ‘Niet sonder reden wort de Roose voor de Coninginne der bloemen gehouden’, bl. 307, ‘Het Roosewater is seer bequaem om het hert te verstercken’, bl. 306 en ‘de vierdedaechsche cortse geneest die’ bl. 309.
589Clusius herinnert aan de mythe van Narcissus (bl. 377), waar ook Vondel even op zinspeelt (vgl. Herscheppinge, III, vs. 533). Intusschen, dat de narcis vooral bronnen mint, dus aan 't water groeit, zegt het Cruydt-Boeck niet, maar wel ‘dat de wortel van Narcissen soo grooten droogende cracht heeft, datse seer groote wonden tsamen heylet ... want sy is wat afvaegende’ bl. 377.
590-91‘Melisse maect vrolickheyt ende is goet tegen de Melanckolijke ... Men seght ooc datse 't vernuft sterckt’, bl. 134; deught: heilzame kracht.
592-94‘Lavender is seer bequaem om alle coude gebreken des hoofts te ghenezen’, bl. 472; d'eer der leden: het hoofd; 's levenders: lees: 's levénders; levénder, lavénder lavéndel.
595‘Saffraen verheucht den mensche ende doet hem alle droefheyd aen een syde laeten’, bl. 352; de Roosmarijn (rosmarinum): ‘deze bloemen maecken het verstant en de sinnen scherp, ende verstercken het ghedenken oft memorie, dat is sy beletten de vergetelheyt’, bl. 468.
597-98De heilige laurier: om zijn relaties met den Olymp en met de poëzie noemt Vondel deze plant zoo, vgl. De Tortzen van A. Krombalch, vs. 92; de vermelde eigenschappen zijn een samenvatting van het Cruyt-Boeck, bl. 1423-24.
599-601De hysop wordt aangewend ‘tegen alle coude gebreken ende siecten van de borst ende vande longeren’, bl. 498.
602‘Galenus getuygt dat het saet van de Heulen [Huel oft Mancop] den mensche tot slaep bringen can’, bl. 795; vgl. Peter en Pauwels, vs. 762 en noot Dl. IV, bl. 259; beckeneel: schedel, hoofd.
603Peoni: het Cruyt-Boeck spreekt van Pioene, maar geeft ook den Lat. naam Paeonia. ‘Sy is seer nut de geelsuchtighe ende de gene die pijn in de Nieren ende Blase hebben ... en tegen de crancksinnicheit oft gebreken des verstants’ bl. 320; razernij: krankzinnigheid.
604Rabarber: ‘Voorts soo jaegt den Rhabarber van onderen af alle de geele gallachtige vochticheden’, bl. 694.
604-06De wijnruit: Van deze bijzonderheden vind ik alleen in 't Cruydt-Boeck vermeld, dat de wijnruit ‘tegen de pestilencie’ wordt gebruikt en o.a. voorkomt in ‘heete landouwen ende in meer andere dier-gelycke gewesten’, bl. 179-80.
607-08Hypericon oft Sint Janscruyt is heelzaam ‘tegen de steken en spanninge van de senuen’, bl. 112.
587-610Evenals van de steenen (vs. 540-60) en van de metalen (vs. 561-86) kiest Vondel van de ontelbare bloemen en planten er maar enkele uit en van die enkele beschrijft hij slechts eenige willekeurig gekozen eigenschappen. De 13 uitgekozen soorten komen alle in het Cruydt-Boeck van Rembertus Dodonaeus voor, dat met de Bijvoegsels van Carolus Clusius in 1608 in de Plantijnsche Druckerije van Françoys van Ravelingen te Leiden werd uitgegeven. Het heeft er allen schijn van, dat dit werk hier is gebruikt.
611-12beveroli: het zgn. bevergeil of castoreum; het werd aangewend tegen het suisen der ooren.
613De pierworm: de gewone aardworm of pier; gekookt werd hij in olie gemengd tegen jicht en verlamming.
614Hartshoren: de bereide hertshoorn werd tegen vergiftiging en vallende ziekte gebruikt; Vondel bedoelt een mensch, die als een lijk was.
615Het scorpioen: ook in olie gemengd ging blaas- en nierkwalen tegen.
617evel: euvel, pijn, vgl. vs. 545.
616-18Men geloofde, dat de eland, die veel aan vallende ziekte leed, zich zelf genas door zijn linkerhoef of -klauw in zijn oor te steken; daarom werd die klauw als geneesmiddel tegen epilepsie en stuipen aangewend; Herkles knods: Hercules' knods, ook Herculeus morbus, is vallende ziekte.
618revel': revelen, elders rabbelen, vgl. vs. 1377 en Decr. Horribile, vs. 79, wartaal spreken.
609-20Het zestal, uit dieren gewonnen heilmiddelen, hier willekeurig beschreven, werd toegelicht door Dr. Maurits Sabbe in zijn Dierkennis en Diersage bij Vondel, bl. 181-85, maar 's dichters bron is er niet opgehelderd.
620heelzaemheên: middelen, die heelzaam, heilzaam zijn, vgl. vs. 565.
*[Randschrift:] in het leeraeren der schepselen:
624Duitschen: Nederduitschen Nederlanders; vgl. Besp. II, vs. 1145.
623-26Vgl. Sabbe, l.c., bl. 17; deze eigenschap leeft voort in de wapenspreuk: Palma sub pondere crescit.
627-28Dodonaeus vermeldt dit van tal van planten (o.a. palm en wijnruit), alleen niet van den laurier. De grond der toekenning is, dat de laurier in het vuur kraakt ( slaet geluit), alsof hij tegen den gloed streed: zoo biedt de mensch weerstand aan het vuur van den wellust; vgl. Sabbe, bl. 15 en Brieven der H. Maeghden; Theodore, vs. 21-22.
629wijngaert: wingerd; olus: iep.
621-37De moreele eigenschappen, door Vondel hier aan een vijftal gewassen toegekend, zijn gedeeltelijk en met variaties, van Plinius af bij de oude herbaristen terug te vinden. Dr. Maurits Sabbe geeft er eenige inlichtingen over in Vondel's Herbarium (Gent, 1920).
637in den wortel: in den oorsprong der dingen.
639Arachne: Vondel heeft een afkeer van de spin, die hij vaak als een toonbeeld van boosaardigheid voorstelt ( Besp. II, 744-45 en vgl. Sabbe: Dierkennis, bl. 168-vlg.); nu hij haar werkzaamheid ten voorbeeld stelt, kiest hij den naam van het meisje, dat om haar ijver in het spinnen door de jaloersche Minerva in een spin veranderd werd; het Gr. woord ἀράχνη beteekent spin; de vrouw aan 't spinnewiel is het oude embleem der werkzame, kuische echtgenoote, vgl. Spreuken, XXXI, 13, 19 en Gulden Winckel, LIIII.
638-40Vgl. Gysbreght v. Aemstel, vs. 1269-74.
642kaien: keien; de kraanvogel, met een kei in zijn bek, die hem belette den bek te openen, was van ouds het symobol der stilzwijgendheid.
643-44Zwaluw en ojevaer weten als trekvogels precies hun tijd van komen en gaan.
644Elck: ieder van hen; neem' enz.: lette op zijn tijd en omstandigheden.
645veltmier: Vgl. Warande der Dieren, XII en LVII.
647Hoe de bijen aan hun koning (tegenw. koningin) onderdanig zijn leeren Virgilius Georgica: Lantgedichten, IV, gr. Dl. VI, bl. 324.
648De fiere leeu gena: vgl. Warande der Dieren, X; de hont getrouwicheit: over hondetrouw spreekt Vondel dikwijls, vgl. Besp. II, vs. 14-15; War. d. Dieren, XXVIII.
649De slang voorzichtigheit: vgl. Matth. X, 11.
650trouwen: trouw blijven.
638-52Het meerendeel van de hier vermelde zedelijke deugden, welke de mensch van het dier kan leeren, leefde in het volksgeloof van Vondels dagen; sommige ervan heeft hij ook elders benut.
651-52Vgl. Sabbe: Dierkennis, bl. 95; in de Warande d. Dieren, CXXIV is de ooievaar de ideale opvoeder.
*[Randschrift:] in de voorzorge en bewaernisse der schepselen:
654Is van: kan door; te volloven: naar volle waarde geprezen worden.
656bezwijckt: te kort schiet.
658Versta: elk (lid) van 't heele lichaam ingericht voor zijn bijzondere functie.
TEKSTKRITIEK: De 1e ed. heeft in vs. 660 wapenschapenheit, door v. Lennep terecht al veranderd in wanschapenheit.
659wraeckt, en scheit: veroordeelt en wegneemt.
660dat is wanschapenheit: dan krijgt men een wanschepsel, vgl. vs. 101-02.
661voorzien: toegerust; staende als op zijn hoede: beschikt en bereid om zijn functie te vervullen.
662d'oirsprong: zijn ontstaan; vroede: wijze.
666op: open; ongelijcke: verschillende.
669taaie pennen: sterke vleugels.
671aderen: wateraderen, beeken vgl. vs. 689, enz.
672In de noordelijke landen zijn de bosschen, die hout leveren.
673De strant: het strand; bezoght: verzorgd.
*[Randschrift:] in het water:
679Nu volght het water: tot vs. 703 loopt de beschouwing van het tweede element, het water; vgl. noot op vs. 493.
685dat zich mengt enz.: dat met tal van schepselen ( geschapenheden: vgl. vs. 525) gevuld is.
686helpt te zamen kneden: het water is voor vele dingen een bindmiddel, bijv. voor kalk, brood enz.
688gaet gezwint zijn' ganck: vindt terstond en snel zijn weg.
690gestreecken: neergedaald.
692geschept: opgezogen; de maen: zij trekt het water in dampen op.
695Verschiet: verschot, overvloed.
701in 't zingen: onder het dichten.
*[Randschrift:] in de lucht:
703Van hier tot vs. 819 handelt Vondel over het derde element, de lucht, reeds in 't eerste boeck besproken, nl. Besp. I, 184-254.
704dees schoolvrou is te kloeck: de lucht is een te wijze leermeesteres, magistra.
709-12Vossius behandelt in De Theol. Gentili, Lib. II ook de elementen, maar in de volgorde: aarde, vuur, water, lucht. Vondel houdt vast aan de gewone orde: aarde, water, lucht, vuur. En nadat hij over aarde en water zijn eigen denkbeelden heeft geuit, knoopt hij in deze vss. over de lucht weer ineens bij Vossius aan: ‘Aër requirebatur tum ad loquendum, tum ad audiendum. Nam opus erat aera sonum loquentium recipere ... Opus etiam fuit aera, quem sonum recepit, transvehere ad aures. Quaere absque aëre foremus quasi surdi et muti’. Lib. II, cap. LXXXIII (ed. 1668, bl. 363).
714verreppen: hetzelfde als roeren, verplaatsen.
715Zy staen al teffens doot: ze zijn allemaal tegelijk als dooden.
717-18Vossius: ‘Sed omnia exsuperat, quod cum homo, ad paucos dies, supervivere possit sine cibo, et potu, non tamen id possit, nisi spiritum ducendo’, l.c.
719ingeboren gloet: de natuurlijke lichaamswarmte, de ‘calor nativus’, waarover Vossius l.c. spreekt.
720Vondel bedoelt, dat de lichaamswarmte door de ademhaling moet worden onderhouden, wijl anders dat inwendige vuur uitgaat. Vossius heeft: ‘Ventilatio tributa nobis ad ignem caloris nativi excitandum, qui alioquin tepesceret, ut ignis nostri cineribus obducti’, l.c.
721-22de levendige vieren Der geesten: de warme levensgeesten, spiritus animalis.
723-24‘Calor et frigus requiritur, quia absque iis non fit rerum generatio vel conservatio’, l.c.; opvoedingen: opvoeding, behoud.
725L.c. spreekt Vossius over ‘tenuis illa ac fluida natura’ van de lucht.
729Zij hoeft een groot begrijp: zij heeft een groote uitgestrektheid noodig; t'ontvouwen: uit te breiden.
731geest en zielendom: de wereld der geesten, waartoe ook de ziel behoort.
734Een lichaem inderdaet: in werkelijkheid géen geest, maar een lichaam: ook Vossius spreekt van ‘hoc aëris corpus’, l.c. bl. 362.
735Te zamen runt: samenloopt, samenvloeit; fel: scherp.
736't Gescheurde lichaem: nl. van de lucht.
737Geen web: ook dit is van Vossius: ‘Fila aranearum, ut facile rumpas, sic difficulter jungas, sed scissus [aër] etiam facile unitur’, l.c. bl. 363; Kamerijckse draeden: het zgn. kamerdoek of toile de Cambrai, dat te Kamerijk geweven werd;
740als lagh het stil: als van geen beteekenis.
741Versta: ook is de glorie van Gods wijsheid hierin onsterfelijk.
742't zelve luchtpunt: dezelfde luchtlaag, dezelfde lucht; Vondel bedoelt het wonderlijke van zooveel zichtbare verscheidenheden in éen lucht; vgl. 747, 759, 760; het idee heeft hij van Vossius, die het duidelijker op het gehoor betrekt: ‘Admirationem auget, quod eopse tempore, per aëra eundem, diversae sonorum species pervadant ad aures nostras’, l.c.; grijpt en maelt: omvat en voortbrengt (schildert).
748de spiegel van 't gezicht: ons oog; dien schijn: den weerschijn, het beeld van dat alles.
749spiegelkloot: de in Vondels dagen gebruikelijke bolle tuinspiegel.
750Wat natuur schakeert: de kleuren en schakeeringen der natuur; me: mee.
754wiltzang: zang van den wilden vrijen nachtegaal.
755levenwecker: de lentewind; zefier; vast: reeds.
756zuider zee: onze Zuider Zee; van Lennep vermoedt terecht, dat deze beschrijving mede ontstond uit 's dichters persoonlijke herinneringen aan den Eickhof van de Hinlopens in het Gooi, waar hij ook in 1653 zijn Wiltzangk (zie hiervóór bl. 279) aan wijdde.
751-58Deze prachtige natuurverzen groeiden merkwaardig uit de zinsnede van Vossius: ‘Ut si hinc audias susurrum fluminis [vs. 756], inde arboris (755); pone cantillent aviculae [754], a fronte canant pueri symphoniaci [757-58]’, l.c.
759tegelijck: het zichtbare en hoorbare wordt tegelijk door dezelfde lucht (vs. 760) naar de zintuigen voortgedragen.
766wat zich beroert en niet kan roeren: wat zich zelf beweegt en het onbewegelijke (doode stof).
768de waterbergh: de hooge watermassa, de golven.
768-69galioen, De kromme steven: het tweede is bijstelling van het eerste, want een galioen (galeon) is volgens Kiliaen: rostrum navis, bij uitbreiding het heele schip.
770ros: paard, het trekpaard voor een schuit.
774de muil en wagenaar: het muildier en de voerman.
765-78Ook dit groeide uit Vossius' woorden: ‘Quam difficulter terram animalia penetrant subterranea! Qui progrediamur, si paries obstet? Quam difficilis ingressus per aquas ipsas [vs. 769-747]! Per aëra autem quam velociter volant aves, ambulant homines, corpora quoque alia de loco transferuntur in locum [vs. 775-76 en vs. 765-66]’; l.c.
778den nimmermeer gezienen: den nooit geziene, God, vgl. Lucifer, vs. 1194.
*[Randschrift:] in het luchtendom:
779's Dichters luchtvaart begint!; 't luchtendom: alles wat in de lucht is; .v Lennep verstaat er den dampkring onder.
782't zwerck: de wolkenlucht; d'overdrift der wolcken: de voortdrijvende wolken.
783Zich spreiden op ons oogh: zich voor ons oog uitspreiden; vgl. vs. 795.
785staertstar: De komeet werd van oudsher als een bode ( gezant) van Godswege beschouwd, meestal van dreigend onheil; vgl. vs. 799.
786Versta: om atheïsten van Gods bestaan te overtuigen; Godts veltbanier: vgl. Godts banier, Lucifer, vs. 1994.
788-89Dat hemel en aarde zich verhouden als man en vrouw licht Vossius toe met tal van citaten in De Theol. Gentili, Lib. II; vgl. Ter Bruilofte van J. Linnich, vs. 31-48.
790gezet: vastgesteld, bepaald.
794goude lampen: de hemellichamen.
795op ons gezicht zich spreien: zich voor ons gezicht uitbreiden, vgl. vs. 783.
797gelijck het mengsel valt in 't wrijven: zooals een dooreengeroerd mengsel dan zus dan zoo uitvalt.
798Dus wil: zoo komt ook; verdrijven: mengen, schakeeren, vgl. vs. 154, 399.
799de roode roe: de staartster, vgl. vs. 785.
800een kroon: een kroon of krans om zon of maan, waarover Vossius, l.c. bl. 395.
801snelle star: vallende ster.
802zoo zuight de hoos het vee: zoo neemt een windhoos het vee op in zijn zuigende werveling.
804of 't quaet den breidel viert: hoe ongebreideld het kwaad ook voortgaat.
805Waarsch. bedoelt Vondel, dat bij een typhoon ( hoos, vs. 802) de wolken laag neerzakken, terwijl hij van de aarde waterzuilen opzuigt; klavert: klautert.
807Etna: de vuurspuwende berg op Sicilië.
*[Randschrift:] in het vier:
811't luchtendom, dat grof is: de zwaardere, dicht bij de aarde hangende, luchtlagen; de dampkring, vgl. vs. 778.
812d'allerfijnste lucht om hoogh: de dunne luchtlagen boven den dampkring, de stratosfeer, de aether; ook Vossius maakt met Varro onderscheid tusschen de lucht van den dampkring (aër) en die van den aether.
813noch pen noch adem: geen vogel kan er vliegen, geen levend wezen ademen.
812-14de eigenschappen van den aether.
814louter: ongemengd, onberoerd, daarom vrij van weerveranderingen.
815nabuurin des viers: grenzend aan den vuurhemel.
811-18De overgang van de lagere lucht naar de hoogere.
818En Nimrods tempel dreight enz.: en dat (het vier van vs. 815) den tempel van Nimrod en alle Chaldeeuwsche steden met brand bedreigt; dit schijnt ironisch bedoeld, omdat Nimrod de eerste was die het vuur aanbad en er een tempel voor stichtte in Ur (vuur) der Chaldeeën, zooals Vossius uit oude schrijvers verhaalt; De Theol. Gentili, Lib. II, cap. XLIV (ed. cit., bl. 325-26).
819schijn: weerschijn, afglans; Vossius noemt het aertsche vier ‘quantilla portio ignis elementalis’, l.c. bl. 323.
820schijnbaer: in zijn vollen schijn of luister.
822Is gout- en yzersmidt: helpt den gouden ijzersmid.
823door artsny: door bereiding van geneesmiddelen; toetst: onderzoekt; oprechte: echte, onvervalschte.
824louterheit: het zuivere.
825Het vuur dient ook als beweegkracht.
827-28Om deze redenen werd het vuur onder de godennamen Vesta en Vulcanus door de oude volken vereerd; vgl. Vossius, lc. Lib. II, cap. LXIV-LXVI (bl. 325-29).
*[Randschrift:] in het gestarnte, en den loop der starren:
829in 's hemels blaeuwe tenten: in het blauwe uitspansel.
830door alle kreitsen heenen: door alle hemelsferen; en boven d'elementen: dus ook boven den vuurhemel.
831Hij wil Gods glorie opmaken uit de lichtende hemellichamen.
832door geen wolken in 't zien belemmerd.
833het uurwerck: het groote uurwerk van zon, maan en sterren; misschien speelde het ‘primum horologium’, waarvan Plinius spreekt ( Natur. histor. Lib. II, 78) Vondel voor den geest.
835-36't ommeglijden Van zooveel raden: het rondwentelen van zooveel raderen, de hemelsferen, die volgens het, stelsel van Ptolomeus, om de aarde als middelpunt draaien; de hant: de kracht en macht van God.
837De dichter is zòò hoog, boven de sferen, opgestegen, dat hij den aardbol nauwelijks meer ziet; ook Dante kijkt op den drempel van den sterrenhemel naar beneden en ziet hoe weinig de aarde beteekent, Parad. XXII, 127-35.
847Het beeld van bruidegom en bruid voor hemel en aarde, in vs. 788-vlg. al opgezet, wordt hier hervat.
848-49de mantel vol steenen is de donkerblauwe lucht met de sterren.
851uitgestreecken: opgetooid.
852gemoet: tegemoet gaat.
853hier: van de buitenste hemelsfeer uit; vaste en losse starren: de gewone sterren en de dwaalsterren of planeten.
856riem des bruigoms: de dierenriem, de denkbeeldige hemelgordel rondom de zon.
857de twalef tekens: de twaalf sterrenbeelden; merckt: opmerkt, ziet; ronden: kringen.
858hy: de dierenriem; bewonden: omwonden, omsingeld.
859Van dry paer lichten: door zes sterren, de zes planeten, ongerekend de Zon: Maan, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter, Saturnus.
zwey: zwaai.
861Van zoo veel duizenden: de vaste sterren.
862ronden dans: rondedans; aller glanssen vader: de zon, of beter nog: God.
867hier: aan den sterrenhemel; schiltwacht: de sterren; vgl. vs. 90 en 108.
853-69De dans der sterren om zon en maan als bruidegom en bruid is een motief, dat Vondel ook elders dankbaar verwerkt heeft; het eerst, naar Dubartas, in De Heerlyckheid van Salomon, vs. 845-986 en dan in Adam in Ballingschap, vs. 833-928.
869Vgl. Adam in Ball., vs. 901-03.
870Hevelius: Joannes Hevel (1611-1687), Duitsch sterrenkundige, die de eerste maantopografie in kaart bracht in zijn Selenographia van 1647.
872bril: lens; vgl. vs. 908.
873maenekaert: ‘Op deze Maankaart brengt Hevelius als 't ware de geographie der Aarde over op de Maan’ meent J.J.G. Boelen in Vondel en de Sterrenkunde (1906) bl. 28.
874Der onderweerelt: nl. met betrekking tot het bovenwereldlijke, den sterrenhemel, dien Vondel van boven af aanschouwt (vgl. vs. 925); ook Vossius spreekt van de subterranea, als hij over lucht en sterren spreekt.
876hier: in den sterrenhemel met zijn harmonie; vgl. vs. 853, 870.
870-76Vondel bedoelt, dat van zijn hoog standpunt uit gezien de maan geen vlekken vertoont zooals zij voor den waarnemer op aarde heeft en dat men daarboven ook geen last heeft van twist en tweedracht; ook Dante zag van den hemel uit de maan zonder vlekken, vgl. Parad. XXII, vs. 139-40.
882verwanten: medemenschen.
883Tanden van metael: oorlogstuig.
883-84berockenen geen quaet Te gruwzaem: kwaad berokkenen, dat ze nooit te gruwelijk vinden.
884uit een zucht enz.: uit staatzucht, hoogmoed.
885't ongeschapen: het ongeschapene, God.
887krenckbaer: kwetsbaar, broos.
877-88Plotseling suggereert de orde der bovenaardsche wereld den dichter een uitval tegen het oorlogvoerende menschdom.
888In eenen blick: in éénen blik, éen oogenblik.
892Van oosten naer het west: Het Ptolomeïsche stelsel kent een tweevoudige beweging in 't heelal: éen algemeene, waardoor alle sferen elck etmael (vs. 890) dus in 24 uur van O. naar W. rondgaan, en éen eigene, waardoor iedere ster (planeet) in denzelfden tijd zich van W. naar O. (vs. 896) beweegt, vgl. Boelen, bl. 16; over de wonderbaarlijke snelheid dier bewegingen schrijft Vossius, in l.c. Lib. II, cap. XXXV.
892-93wat veltkortou enz.: Vossius: ‘Quid ad hoc globi velocitas pulvere pyrio e machina bellica [ veltkortou: veldkanon] emissi’, l.c. bl. 250.
896De losse star: de planeet; van 't west in 't oost: zie noot op vs. 892; streeck: richting.
897Of snelst, of traeger: de verste sferen gaan sneller dan de sferen, die dichter bij de aarde, het middelpunt, liggen; naer den hoefslagh: al naar gelang de post, die ze hebben te vervullen; vgl. Besp. III, vs. 100; de zeven: de zeven planeten, vgl. noot op vs. 859.
898wijck en wachthuis: plaats.
899Over de afstanden der sterren geeft Vossius eenige berekeningen, l.c. bl. 249.
900Vossius spreekt l.c. ook over de snelheid der vaste sterren, wier beweging, zegt hij, zooveel moeilijker te achterhalen viel.
902‘Utcunque exacti soli metiantur Astrologi’, Vossius, l.c. bl. 250; de starrekijckers zweeten: de sterrenkundigen zich inspannen.
903-04Versta: Terwijl Copernicus leerde, dat de vaste sterren (aen het stargewelf) in volstrekte rust zijn, en dat de aarde om haar eigen as wentelt, vgl. Boelen, bl. 11. Volgens Vossius leerde Nicolaas Copernicus (1472-1543) dit, om de overdreven snelheidsgetallen van het oude stelsel te bestrijden: ‘Nicolaus Copernicus, et qui eum sequuntur, ne stupendam adeo velocitatem siderum concederent, cum veterum nonnullis statuerunt motum terrae diurnum’, l.c. bl. 250.
905lichaemen van licht: lichtende lichamen, de sterren; ronden: banen.
908bril: lens, verrekijker, vgl. vs. 872.
910buiten vrou natuur: buiten de natuur der sterren om.
911alleen door zijne hant: Vondel schijnt te meenen, dat God de hemellichamen zonder tusschenoorzaken beweegt. In de M.E. nam men die tusschen-oorzaken (in casu: engelen, vgl. Dante, Paradiso, II, vs. 127-29) vrij algemeen aan; ook St. Thomas schijnt er niet afkeerig van, hoewel hij ze soms ook in twijfel trekt.
912niet door een bezielende wezensform, vgl. noot op vs. 909-20.
913Versta: alwat van nature bewogen wordt moet uiteindelijk zijn rust vinden in het doel, door den alwetenden God daaraan gesteld; St. Thomas heeft t.a.p.: ‘Natura non movet nisi ad unum, quo habito quiescit’.
915-16Versta: en als men het natuurlijk bewogene van zijn doel wegrukt, wil het daar altijd naar terug (bijv. een steen naar beneden, vuur naar boven enz.); zijn eigen element: zijn eigen natuurlijke toestand; waer buiten het vergaet: dat met zijn wezen samenhangt.
917Wat altijd in beweging blijft, komt nooit tot zijn doel ( 't volkomen), want nooit tot rust, beantwoordt dus nooit aan zijn doel. Houdt de opmerking misschien ook een wenk in voor Spinoza? Vgl. Besp. I, vs. 533-34.
| |
vorige