[p. 38]
J.v. Vondels
Faëton Of Reuckeloze stoutheit.
Het eerste bedryf.
KLYMENE. FAËTON. ZONNELINGEN.
Klymene:
O Faëton, mijn zoon, en gy dry Zonnelingen,
Gezusters, hier is 't hof des Godts, die alle dingen
Bezielt, en leven schenckt, en voedt, en onderhoudt.
Hier rijst het zonnehof, van Mulciber gebout,4
5
Toen hem de Hemelraet ten bouheere innewijde.
Waer 't wonder zoo Jupijn dit wonderwerck benijde,
En met den blixem eens beroofde van dien glans?
De bouheer, vierigh in dien arbeit, hing bykans
Aen dit gesticht al 't eêlst wat oosten kon bevatten,
10
En plonderde Indus kust en China van haer schatten.
Paktool, en Ganges, alle eilanden boôn de hant,11
Ten bouwe, en zweetten gout gesteente en diamant.
Natuur, gedoken in het ingewant der aerde,13-vlgg.
En blinckende aderen van rijcke mynen, spaerde
15
Noch zweet, noch kosten, om dit hof te zien volwrocht.
Nu zietge 't werckstuck, dat gy met verlangen zoght.
Faëton:
Klymene moeder, ay wil uwen zoon verschoonen.17
Myne enkle bede was, gy woudtme vader toonen.
'k Verlang naer zonnehof, noch star, noch rijzend licht;
20
Het rijs' zoo schoon het wil: 'k verlang het aengezicht
Van mijn' heer vader eens met kennisse t'aenschouwen.
Dat had vrou moeder my belooft. zou mijn betrouwen
My missen; liever wenschte ick noit de zon te zien,22-23
Dan vader van den dagh.
[p. 39]
Klymene:
ò zoon, bedaer. misschien
25
Verwenscht uw mont hetgeen uw hart wenscht. leer bedaren.
Faëton:
'k Versta dit niet. belieft vrou moeder t'openbaeren
Waer in hy dwaelt, die van verlangen quynt, en sterft,
Zoo lang het oogh 't gezicht van zijnen vader derft.
Klymene:
Nu zet uw hart gerust, mijn zoon: wy zijn al nader
30
By vader dan gy weet. ick noemde u flus den vader,30
Den Godt, die 't al verlicht en voedt, en leven geeft.
Faëton:
Vrou moeder, is het waer? och is het waer? zoo leeft
Ter weerelt niemant zoo geluckigh en zoo blijde.
De blyschap opent al myne aders. och, ick lijde,
35
Van blyschap droncken, schier een doodelijcke smart.
De vreught zet teffens al de geesten van het hart.36
Zonnelingen:
Vrou moeder, is het waer? wat hooren wy? ontfingen
Wy hierop uit uw' mont den naem van Zonnelingen?
Faëton:
Vrou moeder, is het waer? bezweer dit vast en trou.
Klymene:
40
Mijn kinders, hoort. zoo waer als ick de zon aenschou
Die alle dingen ziet: ick zweere u by die straelen,
Waerby de levenden hunn' geest en adem haelen;42
De vader, die het licht aen al de weerelt deelt,
En schenckt, heeft u by my gewonnen en geteelt.
45
Verziere ick dit, zoo moet dit hart meineedigh quynen,45
En na deze uur geen zon mijn aenschijn meer beschijnen.
Faëton:
Geluckigh is de zoon, die nu zijn' vader kent.
Nu leve en zweve ick in mijn eigen element.
Schep moedt, ô Faëton: gy stijght in 's hemels daecken.49
50
De bergen zincken in 't verschiet. mijn voeten raecken
Geene aerde. ô zonnebloem, ô zonnetelgh, schep moedt!
Gy sproot uit hemelsch zaet, met een uit sterflijck bloet.52
[p. 40]
Schept moedt, gezusters. hoe? is u de moedt bezweken?
Zonnelingen:
Wy staen verstomt. de vreught belet den mont te spreken.
Faëton:
55
Nu durf oom Epafus my niet verwijten dat55
Vrou moeder my bedrieght, en Febus afkomst schat,56
En, zonder gront en slot, hem mijnen vader noemde.57
Laet Isis zoon, die op Jupijn zijn' vader roemde,58
Nu zwijgen: my genoeght dat ick mijn' vader ken,
60
En zeker d'afkomst van dien grooten Febus ben.55-60
Klymene:
Och kinders, 'k wensche dat u 'srechten vaders kennis
Tot eeuwigh heil gedye, en niet tot schade en schennis.
Verheft uw hart niet. schuw de hovaerdy vooral.
Vermy vermeetenheit, die menigh broght ten val.
65
Het past den paeu uit trots den staert om hoogh te steecken:
Maer naulijx heeft hy op zijn voeten neêrgekeecken,
Of al de moedt zijght neêr, zoo hoogh de staert eerst rees.67
Is Godt uw vader? 'k ben uw moeder. och ick vrees.
Wat ging my over dat ick u den vader melde?69
70
Schoon bastert Epafus u bastertkinders schelde,70
En vondelingen, by den wegh geraept in 't slijck;
Het waer veel nutter dit verwijt en ongelijck
Te lijden, dan bezorght te vreezen en beseffen73
Datge op dien hoogen stam verwaent u moght verheffen,
75
En met uw lijfsgevaer een reuckloos stuck bestaen,
Dat, duizenden om een, ten erghste moght beslaen.76
Helaes, mijn kinders, och had moeders mont gezwegen!
Wat baet de kennis van een waerheit, die geen' zegen
Maer vloecken naer zich sleept? de hemel zy uw stut.
80
De waerheit is wel goet, doch elck niet even nut.
De vader Febus wil u met zijn licht geleien.81
Zonnelingen:
Hoe moeder? hoe, is 't ernst? is 't nu een tijt van schreien?
Wat komt u over? zijt gy van verstant berooft?
[p. 41]
De zon scheen noit zoo schoon op uwer kindren hooft
85
Als nu. gy zult uw' zoon en dochters rijck besteden.85
Nu wordenze van elck bewieroockt, aengebeden,
Als telgen, voortgeteelt uit hemelsch zonnezaet.
Ay wisch de traenen van de kaecken. moeder, laet
Ons heldre blyschap niet benevelt van uw traenen.
90
Dees kennis zal uw' zoon den wegh ten hemel baenen,
Langs vaders heirbaen, op het lang bereden spoor.
Faëton:
Dat's recht. nu groeit mijn hart. de vader reedtme voor.92
Zou een rechtschape telgh van haeren stam veraerden?
Nu schuwe ick d'aerde om laegh, en volgh de zonnepaerden.
95
Zy voeren my zoo hoogh, dat Epafus zich schaem',
Als hy den aerdtboôm hoort gewaegen van mijn naem.
Brengt lauwerblaên. bekranst mijn hooft met vaders lover.97
Klymene:
Mijn zoon, het was mijn schult: my quam een zwackheit over.
Een donckre inbeelding viel my, als een mist, op 't hart.
100
Maer laet ons Febus hof bespiegelen. hier tart100
Een onwaerdeerbre kunst den rijckdom van de stoffen.
't Vernuft van Mulciber heeft net natuur getroffen102
Naer 't leven, daer het oogh zijn godtheit in aenschout.
De pijlers draegen 't hof ten hemel. klinckklaer gout
105
En barnsteen gloeien hier en schitteren, als vlammen.
Het sneeuwit elpenbeen geeft dack. op heldre krammen
Van diamanten draeit de valdeur, dat het kraeckt.107
Daer zienwe hoe de zee op strant haer golven braeckt,
En met haere armen al den aerdtkloot weet t'omvangen,
110
Waerover 't rijck gewelf des hemels wert gehangen.
De blaeuwe Zeegoôn, op den Oceaen gesneên,111
De grijze Tritons, en godt Proteus, noit in een112
Gedaente, en ander spoock, in 't zeeschuim, niet te temmen,113
Op walvisch, en dolfijn, en schulp het diep bezwemmen.
115
De blanke Doris voert haer dochters aen den rey.115
[p. 42]
Het aerdtrijck draeght'er stadt, en bosch, en allerley
Gedierte, en ongedierte, en ackergoôn, en vlieten,
En bergen, dicht voor 't oogh, of die allengs verschieten.118
De starrehemel drijft om hoogh, gerust en bly.
120
De hemeltekens staen gemaelt op elcke zy.120
Zonnelingen:
De kunst van Mulciber is hier in top voltogen.
Faëton:
Nu hoope ick vader zelf t'aenschouwen met mijne oogen.
Klymene:
Hy is voorhanden: maer gy mooght in dezen staet
Hem niet genaecken. flux verander uw gewaet.
125
Gy en uw zusters moet uw lichaemen beslingeren
Met regenbogen, schoon geweven met haer vingeren,126
Vol zonnestraelen, rijck van kleuren, in het oogh
Zoo hemelsch geschakeert, gelijck de regenboogh
Ons toestraelt, als het licht der zonne door wil breecken.
130
Nu kinders rept u. wilt gy vader Febus spreecken,
En hem behaegen, neemt te hulpe al wat gy kunt.
De kleeding maeckt den man. elck spoede zich. zoo munt
Het kroost der goden uit. zoo ziet men jonge loten
Den goddelijcken stam gelijcken, daerze uit sproten.
135
Bezwaeit mijn leden met dees blaeuwe wolck, bezaeit
Met goude starren, van stroomjofferen genaeit.136
Zonnelingen:
Als vader nu verschijnt, om montgemeen te worden?
Klymene:
Dan wil ick voortreên. gy, mijn dochters, past met orden
Te volgen, Faëtuze in 't midden van u dry,139
140
Lampete en Febe, naer heur orde, aen elcke zy,
Gelijck een halve maen, om uwe moeder heene,
Of vader u hierop genadiger bescheene.
Faëton:
Vergeetge Faëton?
[p. 43]
145
En kniele drywerf neêr, wanneerwe Godt genaecken,
Doch langsaem, niet te dicht. hy is te sterck in 't blaecken,
En straelen uit zijn' troon, dies slaet het aenzicht neêr.
Genaeckt ootmoedigh: want Godts majesteit is teêr,
En lijt geen' schimp noch hoon. verwacht een gunstigh teken,
150
Waerme de Godtheit u gewaerdige te spreecken.
Maer luistert. 'k hoor een' galm en vrolijck zanggeluit.
De hemelsche Uuren treên ten hemelrey vooruit.152
Vertreckenwe aen een zijde, en maetight uw verlangen.
De vader Febus zal, op deze lofgezangen,
155
Ten troon verschijnen, en verhooren ons verzoeck.
Nu luistert toe, en houdt u stil om dezen hoeck.
REY VAN UUREN.
I. Zang:
Verheffenwe eenstemmigh met lofgedicht
Den oirsprong van licht en leven,
Hoogh verheven,
160
De godtheit, der starren luister en licht,
Die rondom zijn aenschijn zweven,
Aengedreven
Van een danckbaer hart, vol vreught,
Voor 't genot van al zijn deught.164
165
Nu laet ons godt Febus vieren,
Besteecken, en vercieren166
Met laurieren.
I. Tegenzang:
Het opperste rijxhooft op 's hemels troon
Verheerlijckt hem naer zijn waerde,
170
En vergaerde
Onendigen zegen in zijnen zoon,
De blyschap der weelige aerde:
Want zy baerde
Jaerlijx vruchten uit haer' schoot,
175
En verzade 's menschdoms noot,
Gekoestert door Godts vermogen,
Die neêrstraelt voor alle oogen
Uit den hoogen.
[p. 44]
II. Zang:
De nachtegael, enckele stem en pluim,179
180
Gemoet hem alree van onder
In 't byzonder,181
En smeeckt Godt, dat hy toch de kimmen ruim,182
En oprijs', gelijck een wonder,
En doorgronder
185
Van al wat de nacht verberght.
Hy, tot opstaen aengeterght,
Zal endtlijck te voorschijn komen,
De slaepzucht en de droomen
Innetoomen.
II. Tegenzang:
190
Hy zal haest verschijnen in zijne pracht
Van purper, met gout doorslaegen,
Voortgedraegen
Op eene klaer blinckende fenixschacht,193
Gekroont, op Jupijns behaegen,
Het zal daegen
195
Uit karbonklen van zijn kroon,
Zes paer even rijck en schoon.
Zoo zwaeit hy een torts van geuren,
Voor wieroock uit te keuren,199
200
Schuw van treuren.
III. Zang:
Zoo zet hy zich op een' smaragdentroon,
Die d'eeuwigheit kan verduuren.
Dagen, Uuren,
En Jaeren bewaecken het schoonste schoon.
205
Lent, Zomer, Herfst, en de stuuren
Koude en guuren
Winter, wreet van aengezicht,
Houden wacht om 't heiligh licht,
Dat zich hoogh in 't gout zal zetten,
210
En staven goude wetten,210
Zonder smetten.
[p. 45]
III. Tegenzang:
De nacht verdwijnt, om den morgenstont
Te wecken. de roozeknoppen
Zoet op droppen,
215
Verlangen den dau met hunn' open mont
Te drincken, als 't licht komt stoppen216
's Hemels toppen,
Met zijn kracht, en heerlijckheit,
En ontzaghbre majesteit,
220
Van godtheên en menschetongen,
Ter danckbaerheit gedrongen,
Toegezongen.
4Mulciber: de smeder, bijnaam van de smid-god Vulkaan.
11Paktool: de bekende goud-rivier Pactólus in Lydië, die goudzand meevoerde; de Ganges in Indië die diamant en paarlen schenkt (zie vs. 699); alle eilanden: blijkbaar zijn de eilanden van Indonesië bedoeld.
13-vlgg.De natuur delft haar rijkste schatten uit het diepste van de aarde.
17Klymene uitspr. hier Klyméne.
22-23Zou mijn betrouwen my missen: Zou mij ontgaan waarop ik heb betrouwd (dat ik mijn vader zou zien).
30Ick noemde u flus den vader: daar juist noemde ik, doelde ik al op uw vader, n.l. in vs. 24, 25; flus: zo juist.
36De vreugde doet mij bijna bezwijmen; teffens: tegelijk; al de geesten: al de levensgeesten.
42geest: levensgeest; geest en adem: levensadem.
45Verziere ick dit ....: verzin, verdicht ik dit, dan mag .... (moet bij 'n wens: mag).
49s'hemels daecken: in 't hemelse paleis (coeli tecta).
52met een ... en tevens uit 'n mens; Klymene was geen godin (eigenlik onjuist; zij was dochter van zeegoden, zie blz. 35 voetnoot op r. 44).
55Nu durf ...: nu hoeft hij mij niet meer te verwijten.
56Febus afkomst schat: (en bedriegelik) mij als afkomst, als zoon van Febus beschouwt; my behoort dan bij bedriegt en bij schat.
57zonder gront en slot: zonder grond en besluit, zonder sluitende grond.
58Isis zoon: Epafus, zie Inhoudt r. 2.
55-60Hier volgt Vondel weer de voorstelling van Ovidius, in afwijking met de vorige verzen (zie aant. op r. 2 Inhoudt).
67al de moedt: heel zijn hoogmoed.
69Wat ging my over: wat overkwam mij, wat bezielde mij?
70Epafus die zelf 'n basterd is (Juno niet Io of Isis was Jupiters ‘wettige echtgenote’).
73en beseffen: en t'ondervinden (of gewaar te worden).
76duizenden om een: duizenden tegen een.
81wil: zal.
85rijck besteden: op 'n hoge plaats brengen, (of ook hier: tot 'n rijk huwelik brengen?).
92Dat 's recht: dat is juist: zo is 't.
97De laurier of lauwer was aan Febus (Apolloon) gewijd.
100Hier tart ...: hier trotseert, overtreft 'n niet te schatten kunst de rijkdom van de stoffen (waaruit de kunstwerken zijn gemaakt) Ovidius: Materiam superabat opus (vs. 5). Deze beschrijving is naar de uitbeelding van Ovidius (begin 2e Boek).
102Mulciber zie vs. 4.
107de valdeur: bifores valvae zegt Ovidius: dubbele vleugeldeur; valdeur: draaideur.
111De blaeuwe Zeegoôn: blauwgroen naar de kleur van de zee (caeruleos ... deos).
112Tritons de bekende zeegoden; Proteus die zich kan vertonen in allerlei gedaantes.
113ander spoock: andere ondergeschikte zeegoden, zeedemonen; (spoock gebruikt Vondel gewoonlik voor helse geesten).
115Doris: gemalin van de zeegod Nereus; moeder van 50 dochters, de Nereïden.
118dicht voor 't oogh: vlak voor 't oog; verschieten: in de verte verdwijnen.
120De 12 tekens (sterrebeelden) van de zonneriem, zes aan iedere zij van de vleugeldeuren.
126met haer vingeren: door de Zonnelingen zelf.
136stroomjofferen: waternymfen of Najaden, halfgodinnen.
139Faëtúse, Lampete en Febe, zie Inhoudt r. 5; naer heur orde: op hun plaats (in goede orde).
144beneden my: vlak bij mij (of bedoelt zij: aan mijn linker zij, omdat ge toch onder mij zijt in waardigheid - om zijn hovaardij te breken?).
152De hemelsche Uuren: de godinnen van weer en jaargetijden die om Febus' troon staan geschaard, (zie Treurspeelders blz. 37); ten hemelrey: tot 'n hemelrei, tot 'n hemelse reizang.
164van al zijn deught: van al zijn vermogen, van heel zijn kracht.
166Besteecken: begiftigen.
179enckele stem en pluim: enkel zang en veren; Tesselschade's: ‘een zingend vedertje, en een gewieckt geluid’; (enckele als bijv. naamw., zoals: gene vader en moeder).
181In 't byzonder: hij alleen (in de vroege morgen, vóór zonsopgang).
182de kimmen ruim': de kimmen zal verlaten.
193Op eene klaer blinckende fenixschacht: de klaar uitschietende zonnestralen (de eerste morgenstralen).
199Boven wierook te verkiezen.
210staven: bevestigen, handhaven.
216stoppen 's Hemels toppen: de hoogste hemelen komt vervullen.
