Het tweede bedryf.
FEBUS. KLYMENE. FAËTON. ZONNELINGEN.
Febus:
De nanacht duurt noch: mensch en dier en vogel rusten,223
Op bed, in hol, en boom, langs d'oosterlingsche kusten:224
225
De nachtegael alleen, die zingende volhardt,226
Getuight dat hem dees naem met recht geschoncken wert,
Dewijl hy, eer mijn torts de schaduwen komt stooren,
Voor dagh, voor dau, zijn stem schakeerende elck laet hooren,
In 't Indiaensche rijck, dat vorst noch winter kent,229
230
Maer eeuwigh bloemen draeght: en daer de blijde lent230
Geduurigh quinckeleert, de roozen nimmer sterven,
De zomer eeuwigh rieckt, de levendige verven
Van gout en purper, op de vogelpluim gesprengt,233
En tot tapijt gewrocht, getuigen wie haer mengt,
235
Verdrijft en wrijft, en weet zoo hemelsch te gebruicken,235
Dat alle kunstenaers en kunstpenseelen duicken,
Het licht aenbidden, en uitroepen: al ons werck
Is doof, en niet dan schijn. de zon, de kunst te sterck,238
Blijft overwinner in dees renbaen, daer wy sliepen.239
240
Zoo klonck Iö Pean, toen alle tongen riepen:240
[p. 46]
Men loof den schutter, die den Python vellen kost.241
Men offre stieren. een heeft duizenden verlost,
De lucht, en 't lant, en al het Aziaensch geweste243
Gevaeght van zulck een' stanck, en vloeck, en helsche peste.244
245
Alle ackers laegen vuil, onvruchtbaer, en verrot.
Dat heerlijck heldenwerck vereischte alleen een' godt.
Geen sterflijck mensch dorst oit eens droomen, eenmael denken
Dat gruwzaem lantgedroght te naderen, te krencken.
Het deckte heuvels met zijn krullen, wijt gespreit.249
250
Men zagh de beemden en de bergen afgeweit250
Van zwart en blaeu venijn. de doorne en distel wiessen251
Alle oogsten over 't hooft, en staecken fel, als spiessen.
Het onkruit overwon het uitgelezen zaet.
Gansch oosten schreide. ick nam mijn trots geweer te baet,254
255
Mijn' koker, zwanger van geslepe en spitse pijlen,
En schoot, en trof. de draeck ontwaeckte, en eerst aen 't quijlen,
Daerna aen 't schuiflen en schuimbecken, sprong op sprong
Nam teffens al 't vergift op zijn drypunte tong,258
En spalckte blicken op, gelijck een barrenoven.259
260
Mijn vleugels voerden my gezwint en snel naer boven,260
Zoo hoogh, dat hy vergeefs de groene gal uitbraeckt.
Toen weder op hem afgestegen, hem genaeckt,
En eer de leste pijl gespilt was, en verschoten,
Gaf 't gruweldier den geest. daer lagh het uitgegoten,264
265
Zoo lang gelijck het was. toen zong al 't veltgespan265
En danste, en blies klaroen, en bromde: Iö Pean.
Bewieroockt, kroont en kranst Apollo, den verpletter
Des schrickelijcken draecks, gesmoort in bloet en etter.
Maer laes d'ondanckbaerheit der menschen is zoo groot,269
270
Dat elck Godts weldaet, en het redden uit den noot,
Vergeet, in stede van altaer en kerck te stichten,
Om door godtsdienstigheit ons godtheit te verplichten:272
[p. 47]
Dies vinden wy geraên het Pythisch feest in zwang273
Te brengen, naer den naem van d'overwonne slang.
275
Wat jongling zich den boogh te handlen laet behaegen,275
Of overwinner blijft, in 't rennen met den wagen
Door 't stuivend stof, of snelst den loopprijs wint te voet,
Dien zal men kranssen met den groenen lauwerhoedt,278
En met klaroen en zang ten offerdisch geleiden.
280
Maer wie genaeckt ons dus eerbiedigh, eerwe scheiden?280
Klymene:
Genade Apollo. godt Apollo, zijt gegroet.
Zijt anderwerf gegroet, en drywerf, hemelgloet,
En eenigh oogh, waerop de goôn en menschen staeren.
Men eere u billijck met gezangen, en altaeren,
285
En offerhanden: want wy leven door uw kracht.
Waer gy uw aenschijn deckt is 't eeuwigh eeuwigh nacht.
Febus:
Wie groet ons onverwacht door haren sluier heene?
Ontdeck uw aenschijn, ô mijn wederzon Klymene,
Genaeck ons vry: en gy, getrouwe hoftrouwant,
290
Ontfang dees fackel, die te klaer schijnt, uit ons hant.
Oock willenwe ons perruick wat maetigen in 't praelen:291
Zoo mogenwe ongequetst uw aengezicht bestraelen.
Mijn schoone, in 't lauwerbosch, gelijck een tegenzon,
Gekust en weêrgekust, toen liefde een' godt verwon,
295
En geen omhelzen, geen liefkoozen hem verveelde,
Tot datge uit uwen schoot vier lieve kinders teelde,
Waerin de blozentheit van hunnen vader bloost,
De godtheit, licht gekent in zijn natuurlijck kroost.
Wy wenschen hen te zien in heerlijckheit voltogen.299
Klymene:
300
Zy knielen schaemroot en beschaemt voor vaders oogen.
Febus:
Getrouwe gemaelin, genaeck ons: blijf niet schuw.
Dat ick u wellekoome, omhelze, en kusse. nu
[p. 48]
Mijn kinders, kust dees hant, waermede ick moeder troude,
Een trou, die wettigh mij in eeuwigheit noit roude.
305
Wat oirzaeck drijft u hier, zoo hoogh in 't oostpalais?
Wat heeft uw hart beweeght tot zulck een zwaere reis?306
Klymene:
De smaet, onschuldigh van oom Epafus geleden.
Febus:
Veraert mijn broeder dan van vaders aert en zeden,308
Die, ieder even na, geen recht tot klaegen geeft?
Klymene:
310
De smaet, dus lang geleên, is zeker t'onbeleeft.310
Febus:
Wat stof wort hem bestelt, dat hy onze afkomst lastert?311
Klymene:
Hy schelt uw' Faëton uit haet en nijt een' bastert,
En deze uw dochters een onwettigh snoot gebroet.313
Dat staetme op hartewee, en traenen. vader, moet
315
Dit langer duuren, 'k zal van rou mijn hart verteeren.
Febus:
Durf Epafus zoo trots mijn hemelsch zaet braveeren?316
Dat lijde ick nimmermeer. hoe wort zijn geest dus vlug?317
Niet hooger, Epafus. zie om. ay zie te rug.318
Hoe hiet de maeght, en hy, die haer met kracht schoffeerde,319
320
In eenen dicken mist, toenze in een koey verkeerde,
Al wortze, in koeieschijn, bewieroockt aen den Nijl?321
Wie andren t'onrecht quetst, wort met den zelven pijl
Naer recht en reden weêr in 't hartepunt getroffen.
Wat magh die booswicht, een gevloeckte bastert, stoffen!
325
Een die zich zelven niet wil kennen, wort gekent
Van andren, die hy met zijn lastertonge schent.
Hoe dus? 'k zie d'oogen van mijn kindren overloopen.
Schept moedt: uw vaders hart staet voor u allen open.
Hy kent u alle voor zijn zaet en wettigh bloet:
[p. 49]
330
En twijffeltge aen mijn woort, en kuntge op dezen voet
U niet verzekren: eisch al watge zoudt begeeren
Ten onderpant. mijn zoon, eisch onbeschroomt. wy zweeren
By Plutoos jammerpoel, het heilighst, daer de Goôn333
Hunn' eedt by staven: 'k zweer u heiligh by mijn kroon
335
En hooft, al watge wenscht zal vader u niet weigeren.
Faëton:
Heer vader, gunme en laetme op uwen wagen steigeren,
En eenen encklen dagh uw paerden voeren om
Den aerdtkloot. Epafus zal voor dees glori stom
Verbluft en schaemroot staen, en zeil en bloetvlagh strijcken.339
340
Zoo raecke ick boven wint. zoo moet die stoffer wijcken.340
Klymene:
Och zoon, wat eischtge? zijt gy van verstant berooft?
De vader ziet u met den neck aen, schudt het hooft
Wel drywerf achter een, gaet heene, en stampt van toren.
Nu is het uit met ons. hy weigert u te hooren.
345
Hy staet verbaest van schrick, om dien gestaefden eedt.
Helaes, wat gaet ons aen? van bangheit breecktme zweet
En bloet uit. schrick bevangt en schud uw moeders leden.
Waer toe vervoerde ick u? daer komt hy herwaert treden,
Verbolgen en bedroeft, om zulck een' stouten eisch.
Febus:
350
Och Faëton, mijn zoon, indienge een aertspalais,
Een oostersch errefleen verzocht, naer stijl en orden;351
Of woudtge uw lichaem met een kleet van licht omgorden,
Het waer u toegestaen. nu quetstme naberou.
Gy overschrijt uw perck. bera u met mevrou,
355
Uw lieve moeder. eisch onoverwinbre standers,
En moedigheit in 't velt; een goutmijn, of iet anders,
Een konings dochter, die geen gade in schoonheit kent:357
Maer wat gy eischt, bewaer uw eigen element.
Het lot van sterflijckheit is u te beurt gevallen.359
360
Gy kent mijn' wagen niet, noch mijne paerdestallen,
Noch paerden, noch de baen, die my te rijden staet.
Jupijn, die weerelden met zijnen blixem slaet,
[p. 50]
Kan zelf de wielen niet bestieren noch regeeren:
En wie is maghtiger dan 't hooft der Hemelheeren?
Faëton:
365
Heer vader, 'k houme vast aen uw' gezworen eedt.
Febus:
Och eedt, te reuckloos voor een reuckloos kint gereet!
Zal nu een Godt zijn' eedt verlochenen en schennen?
Lichtvaerdigh weifelen? wie zal zich niet gewennen,
Op zulck een voorbeelt, voort te vaeren los en valsch,
370
Om dien gestaefden eedt te haelen door den hals?370
Vrou moeder, zie uw' zoon, is 't mooghlijck, om te zetten.
Zie toe, hy zal uw huis met eenen slagh verpletten.
Beweegh hem af te staen van zulck een dol verzoeck.373
Klymene:
Wat gaet u over, zoon? wilt gy uw' vaders vloeck374
375
U laden op den hals, en Epafus verblijden?
Hoe zou hy groeien in uw' ondergang en lijden!
Verander van beraet. gy zijt een sterflijck mensch.
Zonnelingen:
Heer broeder, geef gehoor: ontsla u van dien wensch,
Heer vader van dien eedt. och ofge laeger draefde.
Faëton:
380
Ick hou my aen den eedt dien vaders mont my staefde,
En keerme aen moeder noch aen zusters 't minste niet.
Zonnelingen:
Zoo helptge moeder en uw zusters in 't verdriet.
Faëton:
'K wil vaders moeders en der zustren eer verheffen:
Klymene:
En komt het ongeluck uw hooft, mijn kroon, te treffen,
385
Zoo stortge met uw hooft voorover in het slijck.
Gy zijt mijn troost op aerde, en uwer zustren wijck,
En vryburgh. kuntge uw lot, dat heerlijck is, gebruicken,387
Geen morgenroozen op haer' steel zoo schoon opluicken,
Als ick, en gy, en uw dry zusters. geef gehoor.
[p. 51]
Faëton:
390
Het lustme, 't vall' hoe 't vall', het vaderlijcke spoor,
Het gouden zonnespoor te volgen, en te zwaeien
Rondom den hemelkloot, al zou 'er 't hooft af draeien,391-392
En d'oogen in het hooft van schemeren in 't licht.393
Klymene:
Och zoon, godt Febus laet van rou zijn aangezicht394
395
Neêrhangen op de borst: en wortge niet bewogen?
Aenschou dees borsten. och, gy hebtze jong gezogen,
En zoogthme met de melck het bloet van 't zuiver hart,
Waer onder ick u droegh, veel maenden lang, met smart:
En deze uw zusters zijn met u de borstgenooten,
400
Gedraegen onder 't hart, waeruit gy zijt gesproten,
Van eenen zelven stam, een godtheit. zie haer aen.
Zy schreien. vader zelf, een Godt, vaeght traen op traen
Van 't aenschijn, dat nu zweemt naer 's hemels regenbogen.
Een wolck van droefheit houdt zijn helderheit betogen.
405
Heer vader, geef uw' zoon toch reden van 't gevaer,405
Het onweêr, dat hem dreight: misschien of hy bedaer'.
Febus:
Mijn waertste zoon, gy ziet uw moeder, root bekreten,
Uw zusters dootsch van schrick. wat durftge u noch vermeten?
De zonnebaen loopt eerst zoo steil en recht om hoogh,
410
Van 's aerdtrijx kimmen naer den starrelichten boogh,410
Dat zelfs de paerden, in den koelen uchtend, weigeren411
Het spoor te houden, en bezwijcken onder 't steigeren.
De renbaen, midden aen het hemelsche gewelf,
Leght zoo veel hooger van den aerdtkloot, dat my zelf414
415
Het hart in 't lichaem beeft, en popelt onder 't vaeren,
Wanneer ick neêrzie naer den aerdtboôm, en de baren.
In 't ende helt de wegh voorover, en begeert417
In 't nederrijden een gemaetightheit, volleert418
[p. 52]
Op 't onbekende spoor: en Tethys, vol verlangen,419
420
Gewoon my 's avonts in haer' open schoot t'ontfangen,
Bestorf, uit vreeze dat ick niet met paert en wiel
Voorover nederplompte, en in haer golven viel.
Klymene:
Och zoon, hoor vaders les. laet zijnen raet u raden.
Zonnelingen:
Och broeder, geef u niet op dootelijcke paden.
Febus:
425
Nu let eens hoe de kloot des hemels eeuwigh draeit,425
En ommezwindelt met zijn kringen, dicht bezaeit
Van starren. durftge u in die wielingen begeven?
Dan moet men tegens stroom, dan tegens wint opstreven,428
Niet zonder dootschrick, voor het breecken van een radt,
430
En wagenbreuck, indien het rytuigh berst en spat.
Genomen 'k gunde u los op mijne beurt te reizen;431
Wat ging u aen, indien de wagen quaem te deizen?
Men eert daer geenen Godt, in kercken en in steên.433
Het zonnespoor loopt door gedierte en ondier heen.434-vlgg.
435
De wegh is afgemerckt, om nergens af te doolen.
Hier loeit de Stier; daer brult de Leeu uit zijne holen.
Gins dreight u Scorpioen, met zijnen langen arm,
En Kreeft, die d'armen buight recht avrechts. vecht en scherm438
Eens tegens Schutters, fix om recht in 't hart te raecken.
440
Wat dunckt u? waer 't niet nutst dien hemeltoght te staecken,
En stil gebleven in uw eigen element?
Oock zijtge 't mennen van mijn paerden niet gewent,
Die vreeslijck vier en vlam uitblazen onder 't rollen.
Wanneerze, hardt van beck, geraecken aen het hollen,
445
Dan luisterenze noch naer voerman, noch naer toom.
Klymene:
Och zoon, bedenck u, en ontsla mijn hart van schroom.
Zonnelingen:
Ay wil toch moeder en uw zusters niet bedroeven.
Klymene:
Helaes, mijn hart bezwijckt, geneepen als met schroeven.
[p. 53]
Febus:
Mijn zoon, bedenck u noch. 't is noch bedenckens tijt.
450
Bedien geen lastigh ampt, dat gy niet maghtigh zijt.
Verkies het veilighste. eischtge een pant, uwe eer ten goede,
Waerby het blijckt dat gy gewis uit onzen bloede
Gesproten zijt, op dat geen lastertong u tart;
Mijn zoon, ick toon het u. dit vaderlijcke hart,
455
De vaderlijcke vrees getuight het. hoor uw' vader.
Uw ongeval raeckt hem en moeder, niemant nader.
Bezie uw' vader stijf in 't hart door d'oogen heen.457
Daer quetstme Faëton, uw moeders druck met een.
Gy kunt by dezen toght niet winnen, maer verliezen.
460
De hemel aerde en zee staen open. gy mooght kiezen,
Te kusse en keure gaen. dit eenigh bidde ick af.461
Gy eischt geen godtsgeschenck, maer een gewisse straf.
Waerom omhelstge my? dat smeecken is verloren.
Wy hebben eenwerf by den jammerpoel gezworen.
465
'k Ontzegge uw' eisch niet, schoon mijn hart inwendig wroegt,
Maer wenschte alleen datge u in 't eischen wijzer droeght.466
Klymene:
Ick zorgh, ick zorgh gy zult dien stouten toght beklaegen.467
Febus:
Waer blijven d'Uuren? voort, spant in, spant in den wagen.
De Dageraet breeckt aen. de morgenstar verschijnt,
470
En jaeght de starren voor. de bleecke maen verdwijnt.470
Men brenge een balssemglas. genaeck, mijn zoon, zoo blijcke
Mijn liefde. dat ick u het aenzicht overstrijcke,
En voor de gloênde vlam beschutte. nu, mijn zoon,
Aenvaert mijn fackel. laet mijn diamante kroon
475
U kroonen: kan ickze u betrouwen zonder traenen!
Onnoosle jonge knaep, geef 't vaderlijck vermaenen476
Ten minste noch gehoor, hoe blint u d'yver port.
Gebruick de zweep, doch schaers, en hou den teugel kort.
Zy loopen willigh uit hunn' aert, als snelle stroomen.
480
Men kanze in 't rennen pas met arbeit innetoomen.480
Vermy te rijden langs den wegh, die regelrecht481-vlgg.
[p. 54]
Door vijf starriemen loopt, en voor u open leght:482
Naerdien mijn heirbaen breet en dwers valt, nochtans binnen483
Dry hemelriemen blijft. gebruick verstant en zinnen.
485
Vermy de zuidas, en het noortsche Beerespoor.485
En volgh mijn heldre streeck. hier reedt u vader voor.
Zal aerde en hemel elck van pas uw warmte deelen,
Hou niet te hoogh, noch oock te laegh met uw garreelen:
Want rijdtge hoogh, zoo steeckt uw torts den hemel aen:
490
En rijdtge laegh, zoo ziet gy d'aerde in kolen staen.490
De middelwegh alleen is veiligh, hoe men rijde.
Vermy de Slang aen d'een, 't Altaer aen d'andre zijde.492
Blijf binnen uw besteck van wederzy vooral.
Al 't overigh beveele ick 't hachelijck geval,494
495
Dat helpe en hoede u voort, in 't op- en nedervaeren,
Bewaere u beter dan ge u zelven kunt bewaeren.476-96
Klymene:
Och zoon, onthou dees les, en vaders wijzen raet.
Febus:
Gy ziet nu hoe de nacht in 't westen onder gaet.
Nu toef niet langer: want de schaduwe is gescheiden.499
500
De dageraet verschijnt. men magh niet langer beiden.
Aenvaert den teugel: doch laetge u van vader raên,
Zoo laet, het is noch tijt, den zonnewagen staen.
Gy hebt het vaste lant noch onder uwe zolen,
En zit noch niet. laet my den wagentoght bevolen,504
505
Daer gy t'onnozel dus, ter quaeder tijt, naer haeckt.505
Zie met gerustheit aen, eer uw bederf genaeckt,
Dat ick den aerdtboôm met mijn hemelsch vier verlichte.
Faëton:
Heer vader, met verlof, 'k bedancke u. gy verplichte508
[p. 55]
My eeuwigh door dien raet. dit eenige is mijn bê:
510
Zendt mijn vrou moeder, en haer schoone dochters mê
Al sluimrende in een wolck, naer Padus. dat's mijn haven.511
Daer leght het vrolijck hart van Faëton begraven.512
Ick hoopze aen d'oevers daer t'ontmoeten, en sla voort.
Nu moeder, zusters, dat's u veur door deze poort.514
REY VAN UUREN.
I. Zang:
515
Wat is de kinderliefde krachtigh,
En oudersliefde kout en kil!515-516
Wie kan dit onderling geschil
Beslechten, en haer beide eendraghtigh
Vereenigen? wie dit vermagh
520
Kan vier en water t'zamenmengen:
Dat zelf Natuur niet zou gehengen.521
Zy strijden fel, als nacht en dagh,
Als vier en ys, en kool en kegel.523
Men kan geen rechtuitstrijdigheên524
525
Vereenigen. dat blijft een regel
Die vast gaet. zetze tegens een.
Gy ziet haer op elckandre afsteecken,
Gelijck de deughden by gebreken.
I. Tegenzang:
Nochtans had Faëton verlangen
530
Te zien zijn vaders aengezicht.
Hy zocht het alverquickend licht,
Met moeielijcke en zwaere gangen:
Doch 't was om zijnen vader niet,
Maer om genot van hem te trecken,
535
En schande met deze eer te decken,
Het eenigh wit, dat hy beschiet.536
Het sproot geensins uit vaderliefde,
Maer om t'ontgaen de bittre smart
Van Epafus, wiens tong hem griefde,
540
En trof in 't binnenst van zijn hart.
[p. 56]
Zoo duurt de min in 't kinderoordeel
Niet langer dan 't genot en voordeel.
II. Zang:
Zoo zal het westen 't heldere oosten
Gaen aendoen, over zee en zant,
545
Om purper, gout, en diamant,
En zich Charibd en Scyl getroosten.546
Gewinzucht ziet geen rampen aen,
Geen hitte, noch bevrozene assen.548
Geen waterhonden haer verbassen,549
550
Geen storm, noch bulderende Orkaen.
Zy vreest geen wilde menschevreeters.
De winst verzacht den arrebeit,
En veilt en vent zich om wat beters.553
De liefde scheit, daer aenwinst scheit.554
555
Hier worden d'ouders uitgezondert.555
Dat is een stem, die eeuwigh dondert.
II. Tegenzang:
De vader Febus, rijck van schatten,
Die d'eerste kroon in 't starlicht spant,
Bemint zijn' zoon, als 't rijckste pant,
560
Dat aerde of hemel kan omvatten.
Hy wacht geen voordeel van den zoon:
Noch bleeck zijn trou en liefde in 't scheien.
Men zagh de zon van droefheit schreien.
Dees liefde zagh op winst noch loon.
565
Zy zagh alleenop 's jonglings beste,
En vreesde een dreigende ongeval.
Hoe raeckt hy noch, van 't ooste aen 't weste,
Behouden in den avontstal?568
Hy treet zijn vaders hart met hoeven.
570
Hoe menigh sneuvelde onder 't proeven!570
Slotzang:
Nu laet ons in de zonnezaelen,
[p. 57]
Behangen met tapijt van straelen,
Klymene en haere dochters gaen
Bedienen, daerze leggen aen
575
Den disch, gedeckt met leckernye
Van nekterdranck, en ambrozye;576
En haer, geduurende den toght
Van Faëton, alle achterdocht578
Beneemen, of hem iet moght deeren.
580
De hemel magh geen vreught ontbeeren.
De blyschap quam hier noit te vroegh.
De rou komt altijt tijts genoegh.582
223dier: de op de aarde (in veld bos en water) levende dieren.
224oosterlingsche: oosterse, van het Oosten.
226nachtegael betekent: nachtzanger.
229In 't Indiaensche rijck: in Indië (Indiaans vroeger ook nog in 't algemeen voor Indies in het Oosten).
230daer: waar.
233gesprengt: gesprenkeld.
235Verdrijft: uithaalt of uitstrijkt.
238doof: dof.
239daer: terwijl.
240Iö Pean: Griekse jubelkreet, iô Paian, vooral ter ere van Phoibos (Febus): hoezee, heil en zegen.
241Apollo = Febus had de monsterdraak Puthoon gedood, die bij Delphoi (in Griekenland) huisde, en vele mensen verdierf, zo werd Delphoi (Delphi) zijn heiligdom (Ovidius Metam. Dl. 7 blz. 423, vs. 527-vlgg.).
243Aziaensch: niet juist; de Python huisde in Griekenland (zie 241); kost: kon (oude bijvorm).
244Gevaeght: (geveegd) gezuiverd.
249krullen: kronkels.
250ofgeweit van: ontluisterd door (afgeweit: afgegraasd.
251venijn: ongedierte.
254geweer: wapens: pijl en boog, de wapens van Apollo of Febus.
258drypunte tong: de bekende voorstelling van slange- en draketongen, door de snelle beweging maken ze de indruk van driepuntig.
259barrenoven: brandoven, brandende oven.
260Mijn vleugels: Apollo of Febus werd meermalen voorgesteld zetelend op een gevleugelde drievoet, ook wordt hij afgebeeld op de zwanenwagen, waarop hij na de winter als zomergod terugkeerde (de drievoet, het bekende voetstuk, waarop de Pythia zetelde, de priesteres die in Delphi Apollo's orakels verkondigde).
264uitgegoten: uitgestrekt.
265al 't veltgespan: al wat leeft op 't veld. (gespan: wat samen leeft).
269laes: helaas.
272te verplichten: aan zich te verbinden; gunstig te stemmen.
273het Pythisch feest, de Pythise feesten of spelen waren wedspelen ter ere van Apollo in Delphi; Pythisch werden ze genoemd naar Pytho (Putho) d'oude naam van Delphi; de naam van de slang Python hangt ook samen met Pytho.
275zich laet behagen: behagen schept in; zich behagen: behagen scheppen, is oudtijds gewoon, maar laet is hier vreemd, wel onder invloed van zich laten welgevallen; te handlen: te hanteren.
278lauwerhoedt: lauwerkrans: de laurier was bizonder Apollo toegewijd, (vs. 293, 1339).
280eerwe scheiden n.l. van de kimmen, uit ons paleis; eer de zon opgaat.
291ons perruick: ons stralenhaar (Ovidius 40 At genitor circum caput omne micantes Deposuit radios: en zijn vader legde af de stralen die heel zijn hoofd omlichtten).
299voltogen: volgroeid.
306beweeght: bewogen (bewegen in de betekenis van doen bewegen, veelal zwak).
308mijn broeder: ook Epafus was zoon van Jupiter evenals Febus.
310geleên: geleden, ondergaan; t'onbeleeft: niet naar 'n goed leven, al te onmenselik.
311bestelt: geleverd, gegeven.
313snoot: onwaardig, verachtelik.
316braveeren: honen.
317Dat lijde ick nimmermeer: dat duld ik nooit.
318Zie om ....: zie naar uw eigen afkomst; Epafus was zoon van Io (of Isis zie Inhoudt r. 1) en Jupiter (Zeus); Juno (Hera) afgunstig op Io veranderde deze in 'n koe, en liet haar door Argus (met zijn vele ogen) bewaken.
319hiet: heette. (In Ovidius' Metam. 1e Boek, vlak vóor de geschiedenis van Faëton, Dl. 7 blz. 430, vs. 686-vlgg.).
321Isis was de Egiptise Nijlgodin; de koe was haar toegewijd; ook werd ze afgebeeld met koehorens en soms met de koekop als hoofd.
333By Plutoos jammerpoel: bij de onderwereld (Hades), dit was de sterkste eed door de goden gezworen; deze moest vervuld worden.
339bloetvlagh: de vlag van zijn voorname afkomst.
340stoffer: pocher.
351naer stijl en orden: naar bouwstijl (orden: bouworde).
357geen gade: geen weergade, geen gelijke.
359Ovidius vs. 56: Sors tua mortalis. non est mortale quod optas: Uw lot is sterfelik. Niet sterfelik is wat gij wenst.
370te haelen door den hals: terug te nemen (in te slikken).
373af te staen: afstand te doen.
374Wat gaet u over: wat overkomt u?
387Kunt ge uw lot ....: kunt ge 'n goed gebruik maken van uw heerlik lot, de heerlike kans u gegeven door Vaders belofte.
391-392te zwaeien ...: de hemelbol, het hemelgewelf rond te rijden; 'er 't hooft af draeien: het hoofd ervan draaien, duizelen.
393van: ervan.
394rou: droefheid.
405geef reden: geef verklaring, maak het duidelik.
410den starrelichten boogh: de hemelboog, het hemelgewelf door sterren verlicht (in de voórmorgen).
411weigeren het spoor te houden ...: met moeite het spoor houden, en ter nauwer nood steigeren ze er tegen op. Ovidius, vs. 63: Ardua prima via est et qua vix mane recentes Enitantur equi: Steil om hoog is 't begin van de baan, en de paarden vers in de vroege morgen steigeren ter nauwer nood er tegen op; bezwijcken: bezwijmen, het begeven, duizelen.
414hooger van: hoger verwijderd van.
417begeert: eist.
418een gemaetightheit, volleert op 't onbekende spoor: 'n ‘gematigdheid’ die volkomen bekend is op die voor u onbekende baan; aldus voor Ovidius' (vs. 67) eget moderamine certo: die eist 'n onwrikbare stuurkunst (moderamen: het sturen, door Vondel onjuist opgevat als ‘gematigdheid).
419Tethys: de wereldzee (waarin de zon ondergaat, de zonnewagen wegzinkt); Thetys is de opperste zeegodin gemalin van Okéanos.
425de kloot des hemels: de hemelbol; Vondel stelt zich het hele hemelgewelf voor als om elkaar draaiende kringen, die samen de hemelbol vormen (vrgl. Lucifer, vs. 45).
428Vergelijkende beelding met het zeewezen.
431los op mijne beurt: alleen, in plaats van mij op mijn beurtvaart.
433Daar zijn geen mensen die de goden vereren.
434-vlgg.Door de tekens van de dierenriem, die voor 'n deel genoemd worden (dezelfde als bij Ovidius).
438recht avrechts: rechts en links (averechts).
457stijf: recht.
461Te kusse en keure: te kust en te keur; (te kusse: onjuiste vorm, Vondel heeft die ook in Adonias vs. 224: ten kusse en keure); Dit eenigh bidde ick af: Dit alleen vraag ik niet te doen (Ovidius vs. 98. Deprecor hoc unum).
466droeght: gedroegt.
467Ick zorgh: ik vrees, ben bezorgd.
470jaeght de starren voor: jaagt de sterren weg voor zich uit.
476't vaderlijck vermaenen ten minste: ten minste deze mijn vermaningen.
480met arbeit: met inspanning; Ovidius: labor est inhibere volentes (of volantes): 't is 'n werk ze in 't rennen in te tomen.
481-vlgg.Niet rijden op de weg, die rechthoekig de vijf gordels snijdt van pool tot pool.
482vijf starriemen: vijf hemelgordels, in vs. 484 hemelriemen genoemd, vertaling van Ovidius' vs. 129: quinque per arcus: door vijf hemelkringen, en vs. 131: Zonarumque trium contentus fine: gespannen binnen het perk van drie gordels. Hier worden bedoeld de vijf gordels, waarin de Ouden de hemel verdeeld dachten, en daarmee in verband ook de aarde: de hete gordel tussen evenaar en keerkringen, de twee gematigde tussen keerkringen en poolkringen, en de twee koude tussen de poolkringen en de polen: zie Herscheppinge 1e Boeck vs. 55-65 (Dl. 7 blz. 404-vlg.).
483Naerdien mijn heirbaen breet en dwers valt ...: Daar mijn zonnebaan wijd en schuin loopt, maar toch binnen de drie gordels blijft, d.i. binnen de hete en de twee gematigde; Ovidius' vs. 130: Sectus in obliquum est lato curvamine limes: schuin gesneden is de baan met wijde boog; in obliquum: schuin, geeft Vondel weer met dwers, evenals in Herscheppinge vs. 170 dwars (Dl. 7, blz. 446).
485Vermij de Zuidpool en de Grote en de Kleine Beer (de Noordpool).
490in kolen staen: verkolen.
492Weer dezelfde waarschuwing als in 485: de Slang: het sterrebeeld de Draak tussen Grote en Kleine Beer aan d'ene zij, en 't Altaer, sterrebeeld bij de Schorpioen in 't Zuidelik Halfrond aan d'andere zij van de zonnebaan.
494Het overige moet ik overlaten aan het hachelik geluk, de hachelike Fortuin; Ovidius: vs. 140: Fortunae cetera mando: Aan 't geval laat ik het overige.
476-96Zie voor deze verzen Vondel's vertaling in Herscheppinge Dl. 7, blz. 446, vs. 164-185.
499is gescheiden: is verdwenen.
504En zit nog niet op de wagen (nondum premis inscius axes).
505t'onnozel: al t'onervaren.
508met verlof: met uw verlof, met uw goedvinden (ik ga).
511naer Padus: naar de Po in Noord-Italië.
512Daar trekt mijn blij gemoed mij altijd heen; hier tegelijk in sombere woordspeling voorduiding van de rampzalige ondergang (zie vs. 583 vlgg.).
514dat's u veur: ik trek heen (voor u weg); Vondel vervangt hier het gewone voor door veur om de onaangename klankophoping: voor door deze poort, te vermijden.
515-516kinderliefde: liefde tot het kind; oudersliefde: liefde tot ouders.
521gehengen: gedogen.
523kool en kegel: kool vuur en ijskegel.
524rechtuitstrijdigheên: die rechtuit, regelrecht met elkaar strijden: tegenstrijdigheden.
536Het enig doelwit waarop hij schiet.
546En zich alle gevaren getroosten: de Charybdis de draaikolk aan de kust van Sicilië tegenover de rotsen Scylla van Italië; beide in de oude sagenleer gedacht als monsters, die de scheplingen verdelgden.
548bevrozene assen: ijskoude polen.
549geen waterhonden: zinspeling op de Scylla (vs. 546) een monster met handen aan 't onderlijf, waarmee ze de zeevarenden uit de schepen roofde.
553En verkoopt zich zelf om wat te verdienen.
554De liefde verdwijnt, waar winstbegeerte scheiding brengt.
555Alleen de liefde van ouders tot kinderen maken 'n uitzondering.
568in den avontstal met de zonnewagen.
570onder 't proeven: bij het wagen, bij 'n waagstuk.
