Het vyfde bedryf.
DE FAEM. FEBUS.
Faem:
Ick blaes klaeroen van vreught. nu weêr Iö Pean1371
Gezongen, dat het klincke, en 't hemelsche gespan1372
Den weêrgalm zevenwerf te rugg' kaets' heene en weder.
De dolle wagenaer wort met een' ruck de veder
1375
De slaghpen uitgeruckt. een heele weereltplaegh,
Een wreeder Python kreegh een zwaerder nederlaegh.
Men eere Jupiter in kercken en in kooren.1377
[p. 87]
Febus:
Och Faëton, helaes, ter quader uur geboren
Tot zulck een ongeval, ter schande van mijn' naem!
1380
Koom herwaert aan: ontvoume, onwellekome Faem,
Hoe deerlijck Faëton, mijne afkomst, quam te sneven.1381-vlgg.
Faem:
De dondergodt quam op zijn' arent nederstreven,
En zagh den wagenaer neêrhangen, dootsch van schroom,
Op 't hollend radt, ontbloot van zweep, en torts, en toom,
1385
Beroockt, gezengt, gebraên van hitte, en afgeronnen.1385
Hy had de westkim en den avont schier gewonnen,
Wanneer Jupijn, van toorne ontsteecken, brult en bruist,
Den rooden blixem vat, in zijne rechte vuist,
En drymael wickte van zijn oortip, drymael mickte,1389
1390
Zoo vreesselijck dat zelf de Hemelschutter schrickte.1390
Ten leste schoot hy toe. de donder sloegh geluit.
Zoo bluschte 't eene vier terstont het ander uit.
De blixem sleepte een streeck van weêrlicht, blaeu als zwavel
En root, na in zijn vlught. de slagh wert op den navel
1395
Der aerde zelf gevoelt. de zonnepaerden staen
Verbaest, en steigren op elckandren blindling aen.
Zy schudden 't juck af van den neck, een wijl aen 't roocken,
En spatten buiten hun garreelen, nu gebroken.
Hier leght de breidel, daer de dissel van zijne as
1400
Gesprongen, ginder speeck en radt. de wagen was1400
Gerabraeckt van dien slagh, en lagh gestroit aen stucken.
Febus:
Och Faëton, uw val zal vader eeuwigh drucken.
Helaes, waer bleef mijn zoon? hoe was 't met hem gestelt?
Faem:
Het gouden haer gebrant. de groote schoonheit smelt,
1405
Gelijck een wassenbeelt, het vier te na gekomen.
Hy stort voorover, dat zelfs hemeldieren schroomen,
Gelijck een heldre star om hoogh by nacht verschiet,
Eerst hangt, en twijffelt of zy vallen wil of niet,
Hy plompt in d'Eridaen, van zulck een' slagh gebroken:1409
[p. 88]
1410
Die spoelt den roock af van zijn aenzicht, onder 't smoocken.
De Watergodtheên van Hesperie, begaen1411
Met hem, begraven 't lijck. de moeder ziet het aen,
Met haere dochteren, en missen hunn' beschermer.
Zy lezen 't grafschrift, flux gehouwen op den marmer.
1415
Hier rust de voerman van zijn vaders rijcke zon.1415
Italje is 't kerckhof van den stouten Faëton.1415-16
Febus:
Och Faëton, mijn hart leght in uw hart begraven!
Dat komt van al te hoogh te reuckeloos te draven.
Hoe voer Klymene in 't endt, bezweecken door dien rou?1419
Faem:
1420
Zy smilt van groot misbaer in traenen, d'arme vrou,
In wie de liefde noch het sterven tegensportelt.1421
De dry gezusters, met de voeten diep gewortelt
In d'aerde, worden met een dorre schors bedeckt.
De moeder ziet de schors, die over 't aenzicht treckt,
1425
En kust de stervenden, tot stervens toe beladen.
Zy grijpt het vloeiend haer, maer grijpt een hantvol bladen.
Zy pooght de popelschors te rucken van de borst:
Maer 't is te spa, en zy t'onmaghtigh bast en korst
Te rucken van den buick. zy ziet de poeslige armen
1430
Verkeert in tacken. och zy konze niet beschermen.
De traenen biggelen, als brantsteen, in de zon.1431
Daer leght nu al uw hoop gesmoort in Faëton.
Febus:
Och, kon Klymene niet de schors van 't lichaem rucken?
Faem:
De dochters schreeuden: wee, ô wee, hou op van plucken.
1435
Verschoon ons. moeder, och, hoe scheurtge ons zoo verwoet?
Gy breeckt de tacken; op de tacken volght het bloet,
Als uit een versche wonde. och, leer uw leedt gedoogen.
De boomschors sluit terwijl den mont, en luickt haere oogen.
Toen quamer Cycnus by, de koning over 't rijck
[p. 89]
1440
Van Ligurye, in aert neef Faëton gelijck:1440
Dees klaeghde en jammerde om zijn bloetverwanten droever,
Waerop de stroomgalm, langs den Eridaenschen oever,
Hem telckens antwoorde: en dus klaegende op het ruim,
Verandert al zijn vel en haer in zwaenepluim,
1445
Het lichaem in een zwaen. toen vloogh ick herwaert heene.
Febus:
Och Faëton, mijn zoon, och bedtgenoot Klymene,
Och dochters, Cycnus och, och heiloos blixemvier!
Gy Hemeluuren, brengt mijn' rouwesluier hier.
De vreught is uit. 't is tijt mijn aengezicht te decken.
1450
Dees rouwesluier kan een regenboogh verstrecken,
Waerachter Febus glans der sterfelijcken oogh
Ontschuilt, en 't volck misgunt mijn straelen van om hoogh,
Om hunne ondanckbaerheit. het lustme nu te treuren,
De locken uit het hooft te trecken, 't kleet te scheuren,
1455
Te huilen door 't gewelf des hemels zonder endt.
Och, dochters, popelbosch, och Faëton, geschent,1456
Geblixemt, och mijn zoon. och waertge noit geboren!
Was my dit ongeluck, dit hartewee beschoren?
Is dit rechtvaerdigheit? is 't hemelsch hof zoo dra
1460
Verkeert in een gerecht van wraecke en ongena?
JUPITER. HEMELRAET. FEBUS.
Jupiter:
Wy komen uwen rou medoogende beklaegen:
Hemelraet:
En wenschen u gedult en kracht om dit te draegen,
Zoo kloeck en ongesteurt, gelijck een godtheit voeght,1463
Die onbezweken aen der Goden wil genoeght.1464
Jupiter:
1465
Dat's recht en billijck, en Jupijn zijn eer gegeven.
Hemelraet:
Men kan noch magh den wil der Goden wederstreven.
Jupiter:
Wat onherstelbaer is wort met geen' rou geboet.
Hemelraet:
Hy mat vergeefs zich af, wie hier noch tegens wroet.
[p. 90]
Jupiter:
Het tegenworstelen kan lijden slechts bezwaeren.
Hemelraet:
1470
Gy stelde menighmael uw harp en taeie snaeren
Op eenen rechten toon: nu stel uw droefheit maet,
Ten spiegel van elck een, en schuw dit ongelaet.1472
Jupiter:
Gy kunt met artsenye een anders smert verzachten.
Hemelraet:
Genees u zelven nu, en wil geen' raet misachten.
Jupiter:
1475
Wie zijnen rou voedt, voedt eene ope wonde in 't hart.
Hemelraet:
Genees uw hartquetzuur, zoo raecktge uit deze smert.
Jupiter:
Met jammeren wort niets gebetert, niets gewonnen.
Hemelraet:
Men vint geen ende aen 't werck, dat telckens wort begonnen.
Jupiter:
Gy schud het hooft, en kunt tot geenen troost verstaen.1479
Hemelraet:
1480
Ay, zit niet langer stom: de vader spreeckt u aen.
Jupiter:
Wie kan u helpen, zoo de rou naer niemant luistert?
Hemelraet:
Legh af den sluier, die uw helderheit verduistert.
Jupiter:
Rijs op, rijs op. gy valt den rou te streng en straf.1483
Febus:
Ick legge in eeuwigheit, ick zweer 't, den rou niet af.
Hemelraet:
1485
Ay, zweer niet reuckloos. laet u raeden en gezeggen.
[p. 91]
Febus:
Zwijght stil: het is geen tijt den sluier af te leggen.
Jupiter:
Gy kunt de weerelt weêr verheugen in den druck.
Febus:
Wat weerelt, die noch lacht in Febus ongeluck?
Hemelraet:
De weerelt zonder u kan lust noch leven scheppen.
Febus:
1490
Zy kan, tot mijn verdriet, met lust de brantklock kleppen.
Jupiter:
Uit hoogen noot, geensins uit lust tot uw verdriet.
Hemelraet:
Dat onweêr is voorby: dat's over: dat's geschiet.
Febus:
Het onweêr in mijn hart begint eerst op te steecken.
Jupiter:
Wy vlogen t'zamen hier, om dezen slagh te breecken.
Febus:
1495
Wie komt'er? die my trof met zulck een' donderslagh?
Jupiter:
Met uw bestemminge, en een onderling verdragh.1496
Febus:
'k Heb Faëtons bederf, een' moort, niet willen stemmen.
Hemelraet:
Het hollend zonnepaert was anders niet te temmen.
Febus:
Nu is het zonnepaert getemt en neêrgeleit.
1500
Wat eischt men meer van my? 'k verdroegh dat onbescheit.1500
Jupiter:
Dat gy uw ampt bekleet, en 't weder op laet klaeren.
Febus:
Ick heb dat lastigh ampt bekleet een ry van jaeren,
Van 's weerelts aenvang, en noit dagh, noit uur gerust,
[p. 92]
En word dus snoot beloont. zoo u de moeite lust,
1505
Of iemant anders, laet hem dezen last aenvaerden,
En, leerende den aert, de kracht der zonnepaerden,
Gevoelen of dees knaep verdiende dus geschent
Te leggen, die te slap den wagen heeft gement:
En is Jupijn belust den gloênden vlammeteugel
1510
Te houden; dat hy leer' met blixemen den vleugel
Van Febus lieven zoone, om zulck een stout bewint,
Te korten: dat hy leere een' vader van zijn kint
Berooven. Faëton, och, waertge noit geboren!
'k Heb mijnen Faëton, mijn' Faëton verloren.
1515
Och Faëton, hier staet de blixem, die u trof.
Ick wellekomde u flus met blyschap in mijn hof:
Nu zijtge een stinckend lijck. waer zijtge toe gekomen?
Uw zusters om uw graf, verkeert in popelboomen,
Beschreien uwen val, en onverdiende doot.
1520
De moeder, die u docht te vangen in haer' schoot,
Gelijck eene avondzon in 't zincken noch t'onthaelen,1521
Zagh u neêrtuimelen, en zulcke schoone straelen,
De straelen van uw jeught, verdrincken in den vliet.
Zy hoorde u plompen in het water. ô verdriet,
1525
Mijne afkomst leght'er toe. kan Febus dit vergeeten?1525
En wortme mijnen rou, die billijck is verweeten,
Gelijck een ongelaet, dat geenen vader past?1527
En durf de Hemelraet mijn' onverzetbren last,
Mijn al te lastigh pack, met schimpen noch bezwaeren?
1530
Verscheur uw rougewaet, en sluier. treck uw haeren,
Eerst straelen, uit uw hooft. de vierde hemel schrey',1531
En voere in eeuwigheit hier na de roulivrey,
Getuige van mijn' rou, al d'aerde, in rou gezeten,
In naere duisternis verlaeten, en vergeeten,
1535
Gevoele wat het is, en in heeft, mijnen zoon
Te moorden, mijne zon te raecken aen haer kroon.
Ick zweere in eeuwigheit geene oogen toe te lichten,
En wil voor godtheên, noch Jupijn, noch niemant zwichten.
Jupiter:
Nu zoon, al hoogh genoegh. bedaer en vaer niet voort.
1540
Gy hebt mijne onschult, en uw vaders recht gehoort.1540
[p. 93]
't Gebieden staet aen my: noch koom ick nedrigh smeecken,
En daele uit mijnen troon zoo laegh. nu hoorme spreecken.
Gy hoort den Hemelraet, die u ootmoedigh bidt.
Gy ziet hoe 't menschdom droef in duisternisse zit,
1545
En zonder vier en licht. wat noch in d'oogen blickert,
Is 't overschot des brants, dat noch een weinigh flickert,
En flonckert uit zijne asch. de weerelt leght onteert.
Zy schijnt haer' eersten vorm te derven, en gekeert
In d'oude woestheit, en een baiert, eerst geworden.1548-49
1550
Herstel 't gerabraeckte, en den wagen in zijne orden.
Herspan de paerden, noch verbijstert, en gezengt.
Wisch af uw traenen, en den dau, die 't oogh besprengt.
Wy smeecken u gy wilt u naer ons bede neigen,
Of wacht den tweeden slagh. gehoorzaem, eerwe dreigen.
1555
Jupijn gedooght geen schimp, noch al het godendom.
Rijs op: wy volgen u. rijs op, de dagh is om.1556
Hy gaet. elck spiegle zich aen 't graf, dat jongh en out zeit:
Italje is 't kerckhof van de reuckelooze Stoutheit.
UIT.
1371Iö Pean: de zegekreet: hoezee; eigenlik Apollo's eigen zegekreet (zie vs. 240).
1372't hemelsche gespan: 't hemels uitspansel.
1377in kercken en in kooren: in tempels en heiligdommen (zie op vs. 1083).
1381-vlgg.De schildering door de Faem gegeven, weer naar Ovidius Metam. 2, 304-vlgg. Vondel's vertaling Dl. 7, blz. 455 vs. 407-vlgg.
1385afgeronnen: afgereden, dood gereden (geronnen van rinnen (rennen) oorspr. sterk).
1389zijn bliksemwapen driemaal richtte, drilde van af zijn oor (bij het mikken).
1390de Hemelschutter: het teken van de dierenriem aan de hemel (Sagittarius: de Schutter).
1400speeck: spaak.
1409Eridaen: de fabelachtige rivier in 't Westen (vereenzelvigd met de Padus of Po; zie vs. 1416 Italje).
1411Hesperie: Hesperië (zo hier uitspr. ook), de Westelike wereld, de naam betekent in 't Grieks Avendland.
1415rijcke: machtige, heerlike.
1415-16Dit grafschrift luidt bij Ovidius Metam 2, 327, 328: Hic situs est Phaëton, currus auriga paterni; Quem si non tenuit, magnis tamen excidit ausis. Hier ligt Phaëton, stuurman van zijn vaders wagen; Al kon hij die niet houden, in grootse durf is hij bezweken. Vondel's vertaling (Dl. 7, blz. 456 vs. 441, 442: Hier sluimert Faëton, die 's vaders wagen mende, En schoon hij storte, stout voorbij de stoutsten rende.
1419Hoe ging 't Klymene ten slotte?
1421het sterven tegensportelt: tegen de dood in worstelt.
1431brantsteen: barnsteen (Vondel noemt hier wschl. de barnsteen, omdat men meende dat de barnsteen van d'Eridaan herkomstig was.
1440Cycnus de vriend en zielsgenoot van Faëton; zie aant. Inhoudt, r. 15, 16.
1456geschent: geschonden, mishandeld.
1463ongesteurt: ongestoord, ongeschokt, met vast gemoed.
1464genoeght .... aen: tevreden is, genoegen neemt met.
1472dit ongelaet: deze misdraging, onpassende houding (gelaet nog in de ruimere betekenis van houding, gedraging).
1479kunt tot geenen troost verstaen: kunt, wilt geen troost hooren, van geen troost weten; verstaen tot iets: zich verstaan in iets, luisteren naar iets; tot in de oudere betekenis van te, in.
1483Gij neemt de smart te fel op; gij moet zo felle rouw niet dragen (letterlik: gij zijt te fel voor de smart).
1521t'onthaelen: in te halen, t'ontvangen.
1525leght 'er toe: ligt er bij, ter neer; is bezweken.
1527ongelaet: misdraging (zie op vs. 1472).
1531de vierde hemel: Vondel noemt hier de vierde hemel, omdat in het sterrekundig stelsel van de negen hemelbogen of om elkaar wentelende kringen der Ouden, de zon van de aarde uit in de vierde hemelhoog stond, de middelste van de zeven bogen van de bewegelike hemellichamen; de bogen zelf wentelen om hun middelpunt (zie Lucifer vs. 45, 46).
1540onschult: verontschuldiging, verklaring.
