Aen de Kunstbeminnende heeren vaders van het oudemannenhuis en weeshuis, voorstanders van het recht gebruick der tooneelspeelenaant.*.
1Nu zal het tooneel met recht een toestel van boschloof en11-2 2 spelonckschaduwe, naer zijnen oirsprongkelijcken naem σκηνή2 3 eischen, gelijck het van overouts in Griecken, eerst onder her-3 4 ders, die op het lant, in de schaduwe der boomen, hunne velt-4-5 5 lieden, om eenen bock, by beurte opzongen, welck zanggebruick5 6 allengs van het platte lant in de steden overgevoert wert, daer6 7 men d'oude Sater [een schimpspel, entlijck afgeschaft] in de lom-7 8 mer van eene spelonck en laen en prieel, by de springader van 9 eene levendige bron, vertoonde, van welck vertoonen de Neder-9-109-11 10 duitschen den naem van hun tooneel ontleenen, en niet van een 11 tonneel, gelijck of men de speelstellaedje eerst op tonnen boude. 12 Niemant kreucke om dit toestel van het paradijstooneel zijn voor-12 13 hooft, nochte werde out en grijs voor den tijt van schrick en ver-13 14 baestheit: want d'aenschouwer zal geene dertele saters en geile 15 boxvoeten met moedernaeckte nymfen zien huppelen, neen zeker: 16 en om de naeugezetten kort uit den droom te helpen, men zal het16 17 paradijstooneel zien gebootseert naer het paradijs, van den opper-17-18 18 sten en eersten hovenier, in het oosten, aen d'Eufraet geplant, tot 19 een lustprieel, en gezegent verblijf voor Adam en Eva, die hier,
20 in het zuivere gewaet van onnozelheit en Erfrechtvaerdigheit,20 21 met engelen, aertsengelen en hemelsche geesten verkeerende, op 22 hunne bruiloft den allerhooghste, die hen te zamen voeghde, eenen22-23 23 hemeldans toedanssen. Toen Lucifer voorheene de Godtheit naer23 24 de kroon stack, was het tooneel louter hemel: nu is het enckel 25 paradijs, daer d'erfvyant van Godt en het menschelijck geslacht25 26 heimelijck uit den afgront opdondert, om d'eerste bruiloftsstaetsi26 27 te steuren, door de hofslang, waerom wy met recht mogen roepen:27
31 Doch het is vergeefs gewaerschuwt: de bezete slang zal het helsche31 32 vergift der hoovaerdye in hunne harten schieten, onder deze 33 woorden: Gy zult Goden gelijcken, goet en quaet weeten; en de33 34 vrolijcke bruiloftszang wil veranderen in eene droeve rouklaghte,34 35 hun geluckzaligh leven, naulijx begonnen, in eene bittere armoede, 36 en eeuwige ballingschap, buiten het paradijs, en versteecken van36 37 de vrucht des levens. Het dochtme niet onstichtigh maer leerachtigh37 38 Adams ballingschap, het treurspel aller treurspeelen, tooneelwijs38 39 t'ontvouwen, naer het voorbeelt van wijlen, onsterflijcker gedachte- 40 nisse, zijne Exelentie Huigh de Groot, gezant der kroone en koningin-40 41 ne van Sweden, die, naulijx over de grens van zijne kintsheit ge-41-42 42 treden, deze stof in Latijn heerlijck aen den dagh broght, en door 43 dit proefstuck zoo vroegh voorspelde wat men namaels te verwach- 44 ten hadde van hem, wiens naem De Groot zoo loflijck met de daet44
45 overeen komt. Indien d'aenschouwers, na het speelen, met een 46 vrolijck hantgeklap eenstemmigh toonen dat hun dit behaeght,46 47 zullenwe deze moeite niet qualijck besteet achten, en ondertusschen 48 den kunstbeminnenden heeren vaderen der godtshuizen het hant- 49 haven van 't recht gebruick der tooneelspeelen, ter eere van stadt 50 en burgerye, bevolen laeten.
Uwe E.E. dienstwillige
J.v. Vondel.
Berecht
Betreffende den staet van den eersten mensche, voor en na den val, en eenige omstandigheden omtrent deze stof.aant.
1 Een overoude historischildery, van eenen doorluchtigen Apelles ge-1 2 tekent en geschildert, en in alle deelen volkomen, zulx dat' er niet aen2 3 ontbreeckt, nochte in 't welschicken, tekenen, en schilderen der beelden,3 4 elck op hunne plaets, naer de gelijckmaetigheit der leden, nochte in4 5 het leggen der verwen, nochte aen naeckten en gekleeden, nochte aen 6 het uitbeelden der hartstoghten, nochte cieraden, en alle andere om-6 7 standigheden, van de kunst vereischt; zoodanige eene historischildery 8 is maghtigh d'oogen en aendacht des rechtschapen kenners en kunst-8 9 beminners te bekooren en ontvoncken, in het onverzaet bespiegelen van9 10 dit goddelijcke wonderwerck: want hoe d'aenschouwer hier langer op 11 blijft staroogen, en dit naeukeuriger beziet en doorziet, hoe hy altijt11 12 hier meer in vint dat bespiegelens waerdigh is, en verwonderinge baert; 13 naerdien alle dingen hier vast staen, naer den eisch der natuure vol-13 14 wrocht en uitgevoert, en het eene het andere niet bezwijckt: Even-14 15 eens ontvout zich de heilige leer der overoude katholijcke waerheit, 16 gegront op de getuighenissen der profeeten en apostelen, en heilige16-17 17 vaderen: want dewijl de Kerck van den Heiligen Geest onfaelbaer ge-17 18 regeert wort, en met recht alleen dien tijtel voert, dat ze is DE KO-18-19 19 LOM EN GRONTVEST DER WAERHEIT, zoo kan 20 in haere leere niets gevonden worden, het welck onzuiver is, gelijck 21 d'onroomschen zelfs haer dit recht en deze eer toestaen, geduurende21 22 d'eerste vier of vijf achtereen volgende eeuwen, sedert het jaer der 23 verlossinge. Onder andere leerstucken, by haer gelooft en stantvastigh23 24 verdaedight, is dat van den staet van den eersten mensche, voor en 25 na den val, gewightigh en van overgroot belang, dewijl dit, recht 26 opgevat en verstaen, dient tot eene grontvest van andere leerstucken,
27 hier op gebout, en ter eeuwige zaligheit nootwendigh, dies zal het niet 28 ondienstigh zijn den paradijshandel, voor het opschuiven van het28 29 paradijstooneel, beknopt en godtvruchtigh t'overweegen.
30 De Schepper aller dingen schiep Adam naer zijn beelt, heiligh, wijs,30-vlg. 31 rechtvaerdigh, oprecht, en volkomen. Deze volkomenheit, waermede31 32 hy geschapen was, en zonder welcke gave wy menschen, na Adams 33 val, geboren worden, bestont in eene overnatuurlijcke schenckaedje:33 34 want de mensch, natuurlijck uit vleesch en geest bestaende, en hierom,34 35 naer zijne natuur, ten deele met dieren, ten deele met engelen in gemeen-35 36 schap getreden, helt, ten opzicht van het vleesch, en de gemeenschap 37 met de dieren, eenighzins over tot het goet des lichaems en der zinnen, 38 waertoe genegenheit en zinnen hem drijven: ten opzicht van den geest,38 39 en zijne gemeenschap met engelen, helt hy over naer het geestelijcke en39-40 40 verstaenbaere goet, waertoe verstant en wil hem drijven. Uit deze ver- 41 scheidenheit of strijdigheit van overhellen rijst in eenen zelven mensche 42 een zeker strijt, en uit dien strijt en onderlinge worstelinge een geweldi- 43 ge bezwaernis en hachelijkheit van zich wel te draegen, naerdien d'ee-43 44 ne overhellinge d'andere hindert en tegenstaet.
45 De goddelijcke voorzienigheit, om, in den beginne der scheppinge, 46 een geneesmiddel te vinden voor de zieckte van 's menschen quijnende46-47 47 natuure, uit den aert der stoffe gesproten, beschonck den mensch met 48 eenerhande uitmuntende gave van Erfrechtvaerdigheit, waermede, als48 49 met eenen gouden toom, het meerder het minder deel moght intoomen,49 50 en het meerder deel in gehoorzaemheit onder Godt lichtelijck ingetoomt50 51 worden. Aldus luisterde het vleesch naer den geest, om tegens zijnen wil51 52 niet uit te spatten, ten waere de geest tegens Godt quaem in te spannen:52
53 evenwel stont het in de maght van den geest tegens Godt in te spannen 54 of niet.
55 Dat deze volkomenheit van den eersten mensche overnatuurlijck, of55 56 hem deze overnatuurlijcke gave, gelijck een gulde hantvest, geschoncken56 57 was, blijckt uit de getuighenissen der heilige boecken en oude leeraeren.57 58 De koningklijcke profeet beschrijft het scheppen des menschen aldus:58 59 Wat is de mensch datge hem gedenckt, of 's menschen zoon dat-59 60 ge hem bezoeckt? gy verminderde hem luttel min dan d'engelen,60 61 gekroont met heerlijckheit en eere, en gestelt over de wercken 62 van uwe hant. Adams heerlijckheit en val wort beschreven in eenen 63 anderen harpzang: Toen de mensch in eere was verstont hy het63 64 niet, wert by het redenlooze vee geleken, en is het gelijck ge- 65 worden.
66 Hier uit blijckt dat d'eerste mensch met overnatuurlijcke gaven geciert 67 was, dewijl de profeet met verwonderinge bespiegelt dat de mensch by-67 68 kans met de natuure der engelen gelijk staet: ten tweeden, dat hy d'an- 69 dere gaven, den eersten mensche in den beginne geschoncken, noemt heer- 70 lijckheit en eer, die ongetwijfelt iet uitwendighs, en hem bygevoeght be- 71 tekenen. Zoo zeght oock Ecclesiasticus: Godt schiep den mensch van71 72 aerde, en bekleede hem naer zijnen aerdt met deught. Hier ziet het 73 scheppen op de natuur; het kleet der deught op de bygevoeghde gaven. 74 Hier op ziet oock Christus gebloemt verhael van den mensche, onder74 75 moordenaars gevallen, eerst van zijn kleet geplondert, toen vol wonden75 76 geslagen; daer men met den naem van het kleet verstaet hoe d'eerste 77 mensch van zijne overnatuurlijcke gaven berooft, de natuur des men- 78 schen, na het plonderen, vol wonden geslagen wert. De Heilige Outva-78-79 79 ders bestemmen deze zetrede. Sint Jan Guldemont zeght dat Adam79 80 en Eva, hoewelze naeckt waren, nochtans door d'Erfrechtvaerdigheit 81 niet naeckt stonden: Want (zeght hy) zy waren met eene heerlijck-81 82 heit, van boven komende, bekleet. Hier blijckt hunne Erfrechtvaer- 83 digheit, by een kleet geleken, dat van boven daelde, op datwe verstaen 84 mogen hoe deze niet sproot uit de beginsselen der natuure, maer boven 85 den staet der natuure, onzen eersten ouderen geschoncken wert. Sint85-86
86 Ambroos zeght: Adam was niet naeckt, toen onnozelheit hem be- 87 kleede. De zelve bevestight dit elders aldus: Adam was, voor zijn 88 overtreden, met een gewaet van deughden bekleet, maer door het 89 overtreden, gelijck uitgeplondert, zagh zijne naecktheit, dewijl hy89 90 het aengetogen gewaet verloren hadde. Dit zouden wy breeder met 91 reden stercken, maer vermijden de langkheit. Ondertusschen ontschul-91 92 dight dit gewaet der Erfrechtvaerdigheit, als in 't voorbygaen, ons92 93 treurtooneel, daer Adam en Eva niet naeckt, maer met een zuiver kleet93 94 van deught en onnozelheit te voorschijn komen. Oock vloeien de heilige 95 bladen, zelf in 't nieu verbont, alom over van deze gebloemde wijze van95 96 spreecken, die op zulck een geestelijck kleet slaet: gelijck ook de 97 gelijckenis van den bruiloftsgast zonder bruiloftskleet, by Christus97 98 ingevoert, en het feestgewaet, den verloren zone aengetogen. Paulus98 99 zeght: treckt den heer Jesus Christus aen: elders: is 't dat wy99 100 niet naeckt maer bekleet gevonden worden: elders: wy willen100100 101 niet ontkleet maer overkleet worden. Sint Jan gedenckt de vrou met101-02 102 de zonne bekleet: elders de witte zijde, betekenende de rechtvaerdigheit 103 der Heiligen. Hy raet de naecktheit met witte kleederen te decken, en103 104 vertoont ons zeven engelen, bekleet met zuiver lijnwaet, omgort met104 105 goude gordelen. De bruit bekleet hy met fijn lijnwaet, de rechtvaerdig-105 106 heit der Heiligen. laet ons voortgaen.
107 Adam en Eva, dus heerlijck met deze overnatuurlijcke gave der 108 Erfrechtvaerdigheit begenadight, leidden een geluckzaligh leven naer 109 lichaem en ziel, geene steurnis onderworpen, en opgetogen in geestelijcke109 110 wellusten van hemelsche bespiegelingen, gelijck Godts huisgenooten.110 111 De groote Gregorius zeght dat de mensch in den paradijze gewoon was 112 met Gode in gespreck te treden, en door eene inwendige zuiverheit en 113 heerlijck gezicht met hemelsche geesten te verkeeren.113
114 Maer gelijck'er buiten den eeuwigen Godt niet bestandighs is, en zelf114
115 een groot deel der engelen in den hemel niet genoeghden met het lot hun115 116 toegeleit, en boven het peil, hun van d'Almogentheit gestelt, bestonden116 117 te steigeren, waerom zy van Godt buiten het hemelsche paradijs geslo- 118 ten werden: zoo ging' het op d'aarde, daer d'erfvyant des menschelijc-118 119 ken geslachts listigh toeleide, om door de hofslang', van hem bezeten,119 120 eerst de vrou, en door de vrou den man te bekooren tot het overtreden 121 van Godts gebodt, het welck endelijck den Satan geluckte. De gemelde 122 Gregorius zeght: Toen Adam de Godtheit ontviel, waer van zijn122 123 hart gepropt was, bezweeck het licht des verstants, en alle blijschap,123 124 in den paradijze genoten. Moses zeght: d'oogen van hun beide124 125 werden geopent, en kennende dat ze naeckt waren, vlochten vij- 126 gebladers. Hier openbaert zich de Herkentenis van dit jammerlijcke126 127 treurspel aller treurspeelen, waer op datelijck volght de schrickelijcke127-28 128 Overgangk van hun geluck in eene Ilias van ontelbaere rampzaligheden 129 naer lichem en ziel, voortgevloeit over hen en alle hunne nakomelingen, 130 spruitende uit het verlies der Erfrechtveerdigheit, door het overtreden 131 van het gebodt des Alderhooghsten. De Katholijcke Kerck, zeght van131-2 132 wijlen heer Vossius, in zijne Pelagiaensche historie, heeft altijt geoor- 133 deelt, dat Adams eerste zonde, door Godts rechtvaerdigh oordeel, allen 134 zijnen nakomelingen toegerekent wert, en wy, uit kracht van dit oordeel, 135 versteken van Erfrechtvaerdigheit, de gewisse doot en afgescheidenheit135 136 van God onderworpen zijn. Apostel Paulus zeght: Gelijck door ee-136 137 nen mensch de zonde ter weerelt quam, en door de zonde de doot, 138 zoo is oock de doot over alle menschen gekomen, in wien zy al- 139 le zondigen. elders, Gelijck door de misdaet van eenen de verdoe-139 140 menis over alle menschen quam &c. De zelve zeght elders, dat we uit
141 der natuure kinders van toren, dat is Gods toren onderworpen zijn.141
142 Tegens deze ontwijfelbaere waerheit der erfzonde en strafschult van142 143 Adam en het gansche menschelijck geslacht, op de heilige boecken en ge- 144 tuighenissen der oude vaderen gegront, en in d'eerste dryhondert jaeren, 145 en sedert doorgaens in Europe, Asie, en Afrika van oostersche en wester- 146 sche kercken bezegelt en vast gestelt, kante zich Pelagius, een Schot, en146-vlg. 147 Kloosterbroeder, geregelt en ingetogen van wandel, het welck zijne 148 dwaelinge te grooter nadruck gaf, by menschen meer voorzien met de 149 simpelheit der duive, dan met de voorzichtigheit der slange. Hy, die149 150 in dry boecken de Heilheilige Dryeenigheit verdadighde, openbaerde150 151 zich, omtrent vierhondert jaeren na het jaer der verlossinge, in Afrika,151 152 toen Rome en Italje van de Gotten overgerompelt werden, het welck152 153 hem kans en gelegenheit gaf om stouter het onkruit alom onder de tarwe153 154 te zaeien, en de zielen met zijnen bedriegelijcken angel en lockaes te154-58 155 vangen; want, gelijck het spreeckwoort luit, in troubel water is het 156 goet visschen. Pelagius was loos en doortrapt van aert, veranderde 157 menighmael van verblijf, en leerde, zoo Hieronymus zeght, heimelijck 158 het gene hy in 't openbaer lochende. Zes en meer kerckelijcke vergade- 159 ringen zweetten, om den inbreuck en kancker van zijne valsche leeringe159 160 te keeren, namelijck dry te Karthago, een Diospolitaensch, een Mile-160 161 vitaensch, een Arausikaensch, zonder meer andere te noemen. Zijn161 162 aenhang beschimpte reuckeloos en lichtvaerdigh de jammerklaght der162 163 vrouwen, in arbeit en baerens noot, kermende: och hadde Adam noit in 164 den appel gebeten! &c. gelijck de voester in Euripides Medea klaeght:164-68
169 Maer gelijck d'eerste schakel van dwaelinge veele andere schakels, en 170 een lange keten van dwaelingen nasleept, zoo ging het hiermede oock: 171 want uit kracht van het lochenen der erfzonde stelde Pelagius der na- 172 komelingen misdaet alleen in 't navolgen van Adams voorbeelt, achte 173 dat Adams misdaet Adam alleen en niemant anders quetste, de natuur173-vlg.173-74 174 geen erfgebrek gevoelde, maer elck voortgeteelt wert in dien staet van 175 volkomenheit, waerin Adam voor den val stont. Hy oordeelde de doot175-80 176 uit de nootwendigheit der natuure te spruiten, en niet by schult der 177 ouderen over het gantsche menschelijck geslacht te vloeien, en Adam 178 zelf, schoon hy noit het gebodt overtradt, most sterven: veel min stont 179 hy toe dat wy door Adams misdaet den eeuwigen doot verdienden, waer 180 uit hy besloot dat de kinders niet behoeven gedoopt te worden, niet te-180-85 181 genstaend de geheele Kerck de nootwendigheit des doops vaststelde uit181-83 182 Christus woorden: Ten zy iemant wedergeboren werde uit wa- 183 ter en den H. Geest, zoo kan hy in Godts rijck niet komen. Pelagius, 184 om geene erfmisdaet toe te staen, en te bekennen dat wy in reatu, gelijck 185 de Latijnen zeggen, dat is, strafschuldigh geboren worden, ontkende185 186 stoutelijck dat door den doop de vleck van erfmisdaet der kinderen af- 187 gewasschen, en zy door dit waschbadt der wedergeboorte, uit de maght 188 der duisternisse, in het licht van Gods rijck overgevoert worden. Hier 189 by beruste het niet, maer men trat tot het geschil van de nootwendig- 190 heit des invloets der genade van den H. Geest, en het vermogen van 191 den vryen wille des menschen, en van de natuure. Pelagius ontkende de191-vlg. 192 nootwendigheit der genade, tegens het gevoelen der Griexe en Latijn- 193 sche vaderen en geheele Kercke, en, om zijne dwaelinge te bewimpelen, 194 verstont alleen hier by de natuurlijcke gaven, zonder welcke wy niets
195 vermogen te wercken, doch wanckelde ondertusschen wel viermael in195-vlg. 196 zijne drift, en hiel geenen eenparigen voet. De rechtzinnige leeraers196 vlg. vlg. 197 dreven tegens hem dat hy door deze drift de natuur, die gekrenckt was, 198 te hoogh zette, en de genade ontluisterde: dat de vrye wil en de leer der 199 wet, gelijck hy leerde niet genoegh waren, maer boven deze d'invloet 200 der genade vereischt wort. Pelagius lette luttel dat Christus den H.200 201 Geest belooft den geenen die hem aenroepen, en door d'instellinge der 202 heilige Geheimnistekenen de zwackheit der natuure noodig achte202 203 t'onderstutten, en de Geheimnistekens hierom met recht van d'oude 204 vaderen genoemt worden vaten der genade, en wercktuigen van 's men- 205 schen rechtvaerdiginge: immers hy droeg zich hierin zoodanigh dat205 206 Vincent Lirinenzer met recht van hem getuight: Niemant heeft voor206-7 207 dien heiloozen Pelagius zich zulk eene kracht van vryen wille 208 durven aenmeeten, dat hy hier toe in het goet, tot elck byzonder 209 werk, Godts genade niet nootwendig achte. Het orakel der waer-209 210 heit wederspreeckt hem met deze uitgedruckte woorden: Zonder my210 211 kunt gy niet bedrijven: en Paulus zeght dat Godt in ons werkt het 212 willen en volbrengen. Doch om ons niet dieper te dompelen in de bar- 213 ningen der geschillen, by hem verweckt, en deze wijtloopentheit hier213 214 niet voeght, willen wy dit afkorten, en ondertusschen ons, naer den 215 raet des gemelden Lirinenzers, houden aen het geene Dat overal, dat215 216 altijt, en van allen gelooft wert.
Inhoudt.
1 Godt stelde Adam en Eva in den paradijze, huwdeze te zamen, 2 en geboodtze by straffe des doots niet te eeten van den boom 3 des kennisse van goet en quaet: maer de hofslang, listiger dan3 4 alle dieren, en van den satan bezeten, bekoorde eerst Eva de4 5 verbode vrucht te smaecken, en door Eva haeren man. Toen5 6 zagenze eerst uit hunne oogen, en kennende hunne naecktheit6 7 [want zy stonden beide van het kleet der onnozelheit en Erfrecht-7 8 vaerdigheit berooft,] vlochten vijgebladers om zich te bedecken. 9 Ondertusschen verscheen het streng gerecht des Allerhooghsten, 10 en bestrafteze die, zich te vergeefs, d'een na d'ander ontschul-10 11 digende, ter straffe verwezen, en uit den paradijze in ballingschap11 12 gedreven werden.
13 Het treurtooneel is in den paradijze. Het treurspel begint voor13 14 den morgenstont, en endight met den avontstont.
Personaedjen.*
Lucifer. Vorst des afgronts.
Adam.
Eva.
Rey van Wachtengelen.
Gabriel. Aertsengelen.
Rafael. Aertsengelen.
Michael. Aertsengelen.
Asmode. Helsche geesten.
Belial. Helsche geesten.
Uriel. Gerechtsengel.
De vroegere Stedehouder Lucifer wordt nu bijgenaamd Vorst des afgronts, vgl. vs. 545.
Uriël, die in Lucifer Michaëls Schiltknaep heet, wordt hier, evenals in Noah, Gerechtsengel genoemd. Hij vertegenwoordigt, aan het einde van het drama, het hoog gerecht (vs. 1625, 1660) en spreekt namens God de straffen over Adam, Eva en de slang uit.
