[p. 108]
Adam In Ballingschap.
Eerste bedryf.
Lucifer:
Ick, eerst geheilight om de kroon van 't licht te spannen,1
En nu van 't eeuwigh licht in duisternis gebannen,
Koome uit den zwavelpoel opdondren van beneên,3
En, zonder mijnen ban en banpael t'overtreên,4
5
Hier boven spoocken: want hoe gruwzaem en verwaten
d'Erfvyant my misschiep, noch wortme toegelaeten6
Met u, mijn' Helleraet, gedaghvaert hier ter vlugt,
Te heerschen over zee, het aerdtrijck, en de lucht.8
Dat past den grootvorst van de weerelt, en zijn' luister,9
10
Afkeerigh van den dagh, en krachtiger by duister:
Waerom hy oock den nacht tot dezen optoght kiest:11
En schoon de nanacht nu allengs het velt verliest,12
Noch kan de haeter van het licht in schaduw duicken,13
Van nachtspelonck, of haegh, of lustbosch, boom en struicken.14
15
Waer ben ik hier? men hoort den schellen nachtegael,
Den voorbo van de zonne en heldren morgenstrael.
'k Hoor levenwecker met een morgenkoelte opkomen,17
En lieflijk klateren door klatergout en boomen.18
Men hoort vier sprongen uit een bron en waterval
20
Van eenen heuvel zich uitspreien overal.19-20
[p. 109]
Dit tuight ons klaer genoegh wat bodem wy betreden.
Hier vloeit d'Eufraet. hier bloeit de hof in 't Oostersch Eden,22
Het rijck van Adam en zijn gade aen hem getrout.23
Hier most ick schuilen met mijn schiltwacht in een woudt,24
25
Of doncker lustprieel, of myrtegalerye,25
Dan achter uitzien, dan van vore, dan ter zye,
En letten hoe men best berockene eenigh quaet;27
Want ick, veraert van 't goet, dien vloeck der vloecken haet,28
En wensche hem, wien niets kan in zijn wezen deeren,29
30
In zijn geschapenheên te schenden en schoffeeren.30
Zoo wort het helsche rijck van Lucifer gebout,31
Dat eeuwigh duuren zal. geen aenslagh is te stout
Voor my, die niet ontzagh den hemel aen te randen.33
Zoo neemt mijn wraeckzucht al de weerelt op haer tanden,34
35
En ruckt dit groot heelal uit zijnen winckelhaeck,35
Dat 's hemels as noch eens van mijne heirkracht kraeck'.36
Het lustme hem voortaen geduurigh werck te geven,37
En, schoon de blixem my ten troon hebbe uitgedreven,
Te laeten blijcken wat ick, na dien val, vermagh.39
40
Al schoot ons maght te kort daer boven: 't hoogh gezagh
Moet aenzien dat ons noch die magt is bygebleven
Zijn' willekeure in al zijn werck te wederstreven.42
De naem van almaght is een titel zonder daet,
Een krachtelooze klanck van roemzucht. wist hy raet
45
Om eenigh wezen gansch van iet tot niet te brengen;45
't Was uit met my: men zoume in wezen niet gehengen,46
Min laeten in 't bezit van 's afgronts heerschappy:47
Daer leght zijn maght te laegh, al schijnt mijn maght in ly48
[p. 110]
Te leggen. loeft men aen, gewis het kan niet feilen49
50
Wy zullen in den wint dien hoeck te boven zeilen,50
En dryven dan ruim schoots de rijcke haven in51
Aen d'uitkomst hoeft men niet te twijflen door mistrouwen.53
Laet vry al 't hemelsch hof van zijne tinne aenschouwen54
55
Dat wy niet slaepen, als'er roof te haelen is.
Hy zette uit achterdocht, om 't rijck der duisternis56
In toom te houden, hier een schiltwacht uit van engelen,57
Die zouden Adams hof beschutten, en zich mengelen
In onraet en gevaer, dies dienen wy bedeckt
60
Te wercken, eer men hen tot tegenstant verweckt.
De koning van den hof, onnozel, zonder wapen,61
Magh op deze englewacht gerust en veiligh slaepen:62
Want, zonder zulck een wacht, 't waer tijt om, zonder schroom,
Of Adam, of zijn gade, in hunnen eersten droom,
65
Te wecken met den slagh, of door een' helschen waessem65
En smoock van peckstock hun het leven en den aessem66
Te neemen, hem ten schimp, die menschen 't leven gaf.67
Zoo zou de lusthof hem gedyen tot een graf,
Ick, om de lijcken heen, met peck- en zwavelkranssen,69
70
Hier onder 's levens boom, in 't ront triomfe danssen,70
En brullen dat het aerde en hemel overklonck:
Doch dit 's een poos te vroegh. Men moet den tweeden sprongk72
[Want d'eerste is ons misluckt,] zoo reuckeloos niet waegen,73
Maer zachter toetreên, en gelegenheit belaegen74
75
Van waer, en hoe men best den Schepper by den dagh75
In eenigh schepsel, groot of kleen, bestormen magh.76
Alle afbreuck streckt tot winst. men moet allengs by trappen
Beginnen, en van laegh opsteigeren en stappen.
[p. 111]
80
Een rijp beraet draef voor: dat wint een' slagh vooruit,80
Laet zien wat kans, wat stof d'opgaende dagh wil geven.
De zon, aen 't rijzen, zal den lusthof verf en leven82
Byzetten, Adam met zijn gade, hant aen hant,
Doorwandelen den hof, die, heerelijck geplant,
85
Hen luttel min ziet dan aertsenglen begenadight,85
En uit Godts vollen schoot, naer lijf en ziel, verzadigt.86
Men sla het onderling gespreck van verre ga,87
Bespie wat middelen den schepselen tot scha
En afbreuck dienen. let, in eenen hoeck gescholen,
90
Wat hun verboden wert, en wat hen wort bevolen,
Op lijf- en zielstraf: want de hooghste is niemants vrient91
Dan die zijn hoovaerdy ten roem en aenwas dient;92
Eene oirzaeck, waerom gy, mijn hemelsche eedtgenooten,93
Als wederspannigen, ten afgront zijt gestooten,
95
En zoo verstooten, en verandert van gestalt,95
Dat in der eeuwigheit geen wederkeeren valt
Naer boven, daer de poort en draeiboom blijft gesloten.97
Maer laet ons schuilen, eer het licht koome opgeschoten
In 't heldere ooste, en uit het weeligh roozendal99
100
Heer Adam, met zijn bruit geweckt, op 't aenzicht vall',100
En zijnen leenheer loof, die hem 't bezit van Eden101
Te leen geschoncken heeft, en, onder zijne treden,
Den boomgaert zegent. houdt u stil, als of gy sliept,
En slaet dees laen in, daer de schaduw meest verdiept
105
In 't oogh van 't lieve paer, van d'englewacht zoo blijde
Te groeten, daerze treên, gekleet in witte zijde105-06
Van erfrechtvaerdigheit, geslingert om hun leen,106-07
En oock zoo fijn van draet, dat door de zijde heen,108
De schoonheit van het lijf uitschijnen kan, en gloeien:
110
Gelijkwe door den dau het ryzend licht zien groeien.
Uit deze schaduw kan men best den hof bespiên.
Zy komen: duickt, 't is tijt, zoo kunnenze ons niet zien,112
[p. 112]
Wy hen, en hun gespreck, en wezen, en gebaeren
Al stil beluisteren, en gaslaen door de blaêren.
115
Hy zwaeit een myrt; zy rieckt een roos, versch afgepluckt,115
En noch geloken. al 't geboomte neight en buckt116
Eerbiedigh neder, waerze aendachtigh heenetreden.117
De hemel luistert naer hunne aendacht en gebeden.
ADAM. EVA.
Adam:
Daer rijst het alverquickend licht,119
120
Dat, laegh gedaelt beneên de kimmen,120
De schaduwen en bleecke schimmen121
Verdrijft van 's aerdtrijx aengezicht.
De voglezangk, aen 't licht ontsteecken,123
Begint met eene morgenwijs,
125
Den grooten zegenaer ten prijs,125
Aen alle kanten uit te breecken.
Ay laet ons beurtewijs den toon127
Der voglen, vroegh aen 't quinckeleeren,128
Navolgen, en 't geluit schakeeren,129
130
En strengelen tot eene kroon.130
Ick wil u voorgaen met gezangen!
Gy mooghtme volgen, rijck van lof.
Maer nu, mijn liefste, van wat stof,
Van waer den zangk best aengevangen?
Eva:
135
Van wien toch beter dan van Godt,
De bron, en springaêr aller dingen?136
Kunt gy van iet wat lievers zingen?
Hy is uitdeeler van ons lot.
Hef aen, mijn liefste, op 't hoogh behaegen:139
140
Ick volgh uw' voorzang keer om keer,140
Op dat de galm den beurtzang leer'
Aen dal, speloncken, bosch, en haegen.141-42
[p. 113]
Adam:
Van u beginnen wy met reên,
Zoo dra de zon ter kimme uitryze,
145
Algoede, almaghtige, en alwijze,
Der dingen oirsprong, eenigh een.146
Wy zagen, toen onze oogen zagen,147
U endtloos schooner dan de zon,
Een' schijn gelijck, die in een bron,
150
Den mensch gelijckt, ô bron der dagen!148-50
Wy zagen die ons 't wezen schonck,151
En uit het roode klay bootseerde,152
Een ziel inaêmde, en haer vereerde
Met eenen glans, die uit u blonck.154
155
Gy dommelde uwen heldren luister155
In onze ziele, een majesteit
Van vryen wille, onsterflijckheit,
En reden, noit bewolckt noch duister.157-58
Eva:
Gelooft zy Godt, die u verscheen,
160
En was, en is, en eeuwigh duure.
Gy zweemt naer d'edelste natuure,161
En hebt met aerdtscheit iets gemeen.162
d'Alwijze wist twee ongelijcken,163
De ziel en 't lichaem door een' bant
165
Te binden met zijn stercke hant,
Een' bant, die nimmer zal bezwijcken.166
Adam:
De godtheit plante dezen hof,167
Tot een gerust verblijf des menschen.
Hier groeit al wat een hart kan wenschen.
[p. 114]
170
Hier vindt mijn boulust bouwens stof.170
Hier springt de bron, die tweepaer stroomen171
Uitlevert, en den hof besproeit,
Waer zy langs bloeiende oevers vloeit,
En laeft de wortels van de boomen.
175
Hier bloeit de boom, die 't leven voedt,175
En geesten koestert in onze aêren176
Door 't ooft, gedeckt met zilvre blaêren,177
Dat 's menschen graegheit eeuwigh boet.178
De dau, die 's morgens valt van boven,
180
Is zuiver man en leckerny180
Op onze tong. hoe zouden wy
Dien oirsprong alles goets niet loven!182
Eva:
Geprezen zy de zegenaer.183
Die 's menschen hart zoo milt verzadight,
185
En met zijn' rijckdom begenadight.
Wat uit hem vloeit is wonderbaer.
Hy storte hier een' vollen horen
Van overvloeden voor ons uit.187-88
't Is Godt al wat de hof besluit.189
190
Hy sluit voor ons geen schattrezooren.190
Adam:
Nu kenne ick eerst het heil van 't goet191
Der megenootschap, nu gy blijde192
U weet te voegen aen mijn zijde.
Wat valt my uw genootschap zoet!
195
Wat 's eenzaemheit by 't lief genieten195
Van uwe tegenwoordigheit!
Mijn hulp, indienge van my scheit,197
Zou 't leven my dan niet verdrieten?
Mijn zuster, dochter, of mijn bruit,199
200
Hoe zal ick u, mijn liefste, noemen?
[p. 115]
Het paradijs stroit palm en bloemen:
Voor uwe voeten groeit het kruit.
Eva:
Wat u, mijn lief, alleen vermaeckt,203
En anders niet, zal my behaegen,
205
Van dat het eerst begint te daegen,
Tot dat de zon haer daghvaert staeckt.205-06
Gevolghzaemheit, bescheit, en stilte,207
Een vrolijck hart, een blijde geest
Voeght d'eerste bruit, op 't eerste feest.
210
Dat Godt mijn hart in 't uwe smilte.210
Adam:
Wachtenglen, volght ons spoor. heft vrolijck aen: ontvout,
By beurte op eene ry, den oirsprong aller dingen.212
De galm van 't paradijs schept lust u na te zingen
Hoe dit heelal uit niet zoo heerlijck wiert gebout.214
REY VAN WACHTENGELEN.
I. Zang:
215
Godt schiep den baiert, woest en duister.215
Natuur had maer een aengezicht,216
Lagh vormeloos, en zonder luister.
Toen sprack de Hooghste: 't werde licht:218
En daetlijck wert het licht geboren,
220
Een lichaemloze schemering,220
Die noch geene oogen kon bekooren,
En evenwel haer' rondenkring222
Voltrock, in tweemael twalef stonden,
225
Daer 's weerelts zaet in lagh gewonden,225
En elcke hooftstof ondereen.226
O licht! wy komen u begroeten,
Als d'oudste dochter aen Godts voeten!
[p. 116]
I. Tegenzang:
De zelve hant, die 't licht aenleide,229
230
De watren boven 't hoogh gespan
Des hemels van de laeghte scheide,
Op dat het menschdom zich, van onder233
Zijne oogen slaende in 's hemels boogh,234
235
Om 't wateren gewelf verwonder,235
Dat op Godts almaght drijft om hoogh;236
Een hooftstof, wuft en ongebonden,237
Gehoorzaemt hem, die haer beriep238
Om hoogh uit grondelooze gronden,239
240
En uit kristal een' hemel schiep,240
Om in dien kreits, rondom te vloten.241
Zoo wert de tweede dagh gesloten.242
II. Zang:
Maer d'aerde lagh noch diep gezoncken
In 't water, dat haer aenschijn deckt.244
245
Toen scheide d'opperste 't verdroncken,245
En droogh en vocht. de vloet vertreckt.246
Zoo stont het water op de stranden
Gestuit. men zagh alom in 't ront
De driftige en de vaste landen,249
250
En bergh en duin op zee gegront.250
Hy kleede d'aerde in kruit en lover,
Bezaeide haer met vruchtbaer zaet.
Hier zweefde Levenwecker over,253
En zetteze in 't gebloemt gewaet
255
Te pronck, gelijckwe haer aenschouwen.254-55
O groote schoonheit der landouwen!
II. Tegenzang:
De hemel eischte oock zijn cieraden,257
[p. 117]
Als d'almaght daer de torts ontstack,258
De zon, die met robijne raden259
260
Haer heirbaen volghde, en niet ontbrack260
Uit oosten helder op te daegen;261
Waerna de maen haer ronde sloot;262
Gestarnt de schaduw voor quam jaegen,263
En danssen om den hemelkloot.264
265
Zoo leert men jaeren onderscheiden,
En maenden; en het aerdtrijck kreegh
Zijn warmte in beemden, bosch, en weiden,
Terwijl de zon neêrdaelde of steegh,
Om 't leven van natuur te queecken.
270
Men ziet iet godtlijx in dit teecken.270
III. Zang:
De tweepaer hooft- en weereltstoffen
Ontfingen reede haer beslagh:271-72
Het licht des hemels is getroffen:273
Maer wat verwacht de vijfde dagh
275
Van d'oppermaght? de visch en vogel,
Die 't vocht bezwemt, en d'ope lucht276
Met scherpe vinne en vluggen vlogel,277
Bewaert zijn streeck, en lichte vlught.278
Daer weemlen walvisch, en dolfijnen:279
280
Hier stijgen adlers hemelhoogh,280
Die zelf de zon, te sterck in 't schijnen,281
Braveeren met hun scherpziende oogh.282
De zee en lucht begint te leven.283
Natuur heeft elck zijn wijck gegeven.284
III. Tegenzang:
285
De zeste dagh verweckt de dieren,285
[p. 118]
Die, 't hooft om laegh, het gras betreên,
Of d'oogen slaen naer 's hemels vieren,287
En gaslaen wat hun viel te leen
Van Godt, den eigenaer der dingen,
290
Die om den mensch den hemel schiep,
Oock lichaemloze hemelingen,291
Die hy tot 's menschdoms dienst beriep292
In 't paradijs, daer twee te gader293
295
Die hun verscheen, gelijck een vader,
Hen troude, en minzaem t'zamenbraght.296
Gezalight paer in 's aertrijx hoven,
1geheilight: gewijd, uitverkoren; om de kroon: om in den Hemel de hoogste engel te zijn, vgl. Lucifer, vs. 1468-69
3zwavelpoel: hel, vgl. vs. 744 en Openb. XIX, 20; opdondren: met geweld te voorschijn komen.
4ban en banpaal: afgesloten verblijf, gevangenis, de hel, vgl. Jud. 6. - gruwzaem en verwaten: wreed en trotsch, deze woorden behooren bij misschiep van vs. 6.
6d'Erfvyant: de eeuwige vijand van Lucifer, God; vgl. misschiep: in duivelgedaante veranderde, vgl. Lucifer, vs. 1944-61. vs. 558.
8Op grond van Eph. VI, 12 geeft Petavius in zijn tractaat De Angelis, Lib. III, cap. IV (ed. 1868, IV, bl. 186-vlg.) een aantal teksten van oude chr. schrijvers over het verblijf van de duivelen in de lucht, op de aarde en in de zee.
9grootvorst van de weerelt: princeps hujus mundi, Joan. XVI, 11; vgl. vs. 545-46.
11optoght: stap, onderneming.
12verliest: verlaat.
13de haeter van het licht: zegt sarcastisch hij, die eenmaal Lucifer, d.i. morgenster was, van zich zelf.
14nachtspelonck: donker hol; lustbosch: lusthof; vgl. vs. 68 en lustprieel van vs. 25.
17levenwecker: de lentewind; vgl. vs. 253.
18klatergout en boomen: het klatergoud der boomen, de vergulde boomen; klatergoud heeft hier zijn oorspronkelijke, niet-ongunstige beteekenis; volgens Kiliaen is het een dun blaadje goud (folium auri); hiermee vergelijkt Vondel de door de zon vergulde boombladeren, die verderop (vs. 177) van zilver schijnen, maar ook in Lucifer (vs. 29) van goud zijn.
19-20In het midden van het Paradijs rees een heuvel, waaraan vier stroomen ontsprongen: de Phison, Gehon, Tiger en Eufraet (vs. 22), die den hof besproeiden, vgl. Gen. II, 10-14 en zie naast dit treurspel, vs. 171-74, ook Lucifer, vs. 53-55.
22Oostersch Eden: het Paradijs, ook Eden, d.i. lusthof genoemd lag volgens de Statenbijbel Gen. II, 8 geplant ‘tegen het Oosten’.
23gade: Eva; aen hem getrout: hetzelfde als gade.
24most: moest, zou ik kunnen; schiltwacht: gevolg.
25lustprieel: tuintent, vgl. lustbosch van vs. 14; myrtegalerye: mirtelaan, een laan van heesters met bloemen; de mirtebloesem dient voor bruidsversiering, vgl. vs. 115;
27men: ik.
28veraert van 't goet: de duivel is niet alleen van alle moreele goed vervreemd en afkeerig, maar ook verhard in het kwaad, obstinatus in malo, zooals St. Thomas Aq. leert in de S. Theol. I, Q. LXIV, art. 1; dien vloeck der vloecken: God; over den haat van den duivel tegen God als oorzaak van zijn begeerte naar 't verderf van den mensch spreekt de H. Ignatius van Loyola in zijn Exercitia, Dies VI, med. I, punct. I (ed. 1835, bl. 266).
29God is in zijn wezen onschendbaar,
30geschapenheên: schepselen, menschen; schoffeeren: onteeren; let op de driedubbele sch in dit vers, die Lucifers felle woorden verscherpt.
31gebout: aangeplant, uitgebreid.
33die niet ontzagh: die mij niet ontzag, die niet vreesde; den hemel aen te randen: God te beoorlogen, nl. door den engelen opstand.
34al de weerelt: het heelal.
35winckelhaeck: hechte voegen; ook in Lucifer wilde de opstandige engel hemel en aarde uit elkaar rukken, vgl. vss. 579-84.
36mijne heirkracht: de kracht van mijn leger; kraeck': stafrijm met kracht, sterk-plastisch, vgl. Noah, vs. 1543.
37Echte taal van een woedend en machteloos opstandeling!; hem: God.
39Snoeverij, want de duivel weet, dat hij zonder Gods toelating niets vermag; ook de volgende beweringen van Lucifer zijn sofismen en grootspraak.
42willekeure: raadsbesluiten.
45van iet tot niet te brengen: te vernietigen.
46men: God; in wezen: in het wezen, zijn, bestaan; gehengen: dulden.
47Min: nog minder.
48Daer leght zijn maght te laegh: daartoe schiet Gods macht te kort; ook in het vorig treurspel (vs. 1437-38) had Lucifer deze drogrede uitgesproken; S. Thomas leert in de S. Theol. I, Q. L, a. 5, ad 3, dat al zijn de engelen (dus ook de duivelen) per se onontbindbaar (incorruptibiles), zij in hun voortbestaan toch van Gods causaliteit afhangen.
49Loeft men aen: als ik aanloef; de loef is de windzij of hooge zij van het zeilschip; aanloeven is den steven van het schip naar den wind keeren.
50Vgl. vs. 1411 en Lucifer, vs. 437; hoeck: klip, moeilijkheid, vgl. Salmoneus, vs. 152.
51ruimschoots: zeeterm in oorspr. beteekenis: met ruimen schoot, met volle zeilen.
48-52Vondels schilderachtige inheemsche beeldspraak is aan de zeevaart ontleend; laegh leggen (liggen) en in ly leggen beteekenen: buiten den wind liggen, dus niets kunnen uitrichten.
52men: ik.
53d'uitkomst: de goede afloop; mistrouwen: wantrouwen.
54tinne: trans; evenals in Lucifer is de Hemel voorgesteld als een paleis met torens en transen.
56Hy: de Hemel, God; achterdocht: argwaan.
57schiltwacht van engelen: de engelen, die volgens Vondels voorstelling het Paradijs bewaakten, vgl. vs. 62, 105, 1356.
61De koning van den hof: de heerscher van het Paradijs, Adam; onnozel: zonder kwaad vermoeden.
62Magh: kan.
65waessem: walm.
66peckstock: de toorts, waarmee de duivel gewapend is, vgl. Noah, vs. 10, 22 enz.
67hem: met klemtoon, God.
69peck- en zwavelkranssen: krinkelende wolken van pek- en zwavelvuur.
70's levens boom: het lignum vitae, midden in 't Paradijs, Gen. II, 9, vgl. vs. 175, 362.
72vgl. vs. 689.
73d'eerste: de eerste sprong, de eerste aanslag op God, nl. door den engelenopstand; reuckeloos: roekeloos.
74zachter toetreên: met meer overleg te werk gaan; belaegen: beloeren.
75by den dagh: overdag.
76bestormen magh: kan aanvallen.
78-79Let op het stafrijm in beide regels!
79Versta: Wie flink doorzet, bereikt ten slotte zijn doel.
80draef voor: moet vooraf gaan; dat wint enz.: dat geeft een voorsprong.
82verf: kleur.
85Vgl. Ps. VIII, 6; luttel min: weinig minder, dan aertsengelen: in de Ps. is alleen sprake van engelen.
86vollen schoot: rijkdom.
87Men sla: wij moeten letten op; Lucifer spreekt tot zijn duivelsch gevolg; vgl. vs. 93.
91lijf- en zielstraf: straf van dood en hel.
92Dan die: dan van hem, die.
93hemelsche eedtgenooten: die met mij in den Hemel hebt samengespannen.
95gestalt: gedaante, vgl. vs. 6 en noot.
97daer: waar; draeiboom: afsluithek.
99weeligh roozendal: het weelderig dal vol rozen, waar Adam en Eva hebben geslapen.
100op 't aenzicht vall': knielt en buigt.
101zijnen leenheer: God; vgl. vs. 435, 1375.
105-06van d'englewacht ... Te groeten: die door de engelenwacht begroet zullen worden.
106-07witte zijde Van erfrechtvaerdigheit: het bruiloftskleed van Adam en Eva, dat het geestelijk gewaad van hun oorspronkelijke rechtvaardigheid en onschuld symboliseert; vgl. Berecht, r. 100 en noot; en vs. 480-vlg.
108zoo fijn van draet: vgl. Jos. in Dothan, vs. 809.
112duickt: schuilt weg.
115hy en zy: Adam en Eva, hebben den klemtoon; een myrt: het heesterblad, dat de huwelijksliefde verzinnebeeldt, door Adam geplukt in de myrtengalery van vs. 25; een roos: het symbool van schoonheid en liefde, door Eva meegebracht uit het rozendal van vs. 90.
116geloken: gesloten.
117aendachtigh: met aandacht voor God, godvruchtig (vgl. D. Andacht), zooals uit vs. 118 blijkt.
119het alverquickend licht: de zon.
120Versta: die, eerst ondergegaan.
121schimmen: vage gedaanten der schemering.
123ontsteecken: ontstoken, door 't licht verwekt.
125Den grooten zegenaer: God, vgl. vs. 183.
127beurtewijs: om beurten.
128quinckeleeren: vgl. Lucifer, vs. 98.
129schakeeren: afwisselen.
130strengelen tot eene kroon: de klanken moeten als tot een krans van bloemen worden saamgevlochten.
136bron en springaer aller dingen: oorsprong van al het geschapene, vgl. Lucifer, vs. 294-95.
139op 't hoogh behaegen: op Gods weldaden.
140keer om keer: beurt om beurt.
141-42Versta: opdat de galm van ons lied de natuur (door de echo) antwoord leere geven; vgl. Virgilius Ecloga, I vs. 5.
146eenigh een: unicus et unus.
147toen onze oogen zagen: zoodra wij oogen hadden om te zien.
148-50Vondel bedoelt, dat de zon de weerschijn van God is, zooals het spiegelbeeld van den mensch in een bron den mensch gelijkt; bron der dagen: God, der zonnen zon, zooals Lucifer vs. 291 zegt.
151Wy zagen die: wij zagen U, die.
152uit het roode klay bootseerde: uit den roodbruinen klei boetseerde of vormde. Oude uitleggers hebben langs de gemeenschappelijke beteekenis van rood en aarde in het Hebr. woord Eden verband gezocht tusschen Eden, Edem, Edom, Adam, maar Petavius (l.c. bl. 329) is het daarmee niet eens.
154Die glans, door God den mensch meegedeeld, bestaat in zijn hoogere eigenschappen, in vs. 157-58 nader genoemd.
155dommelde: mengde.
157-58De drie gaven, door God den mensch meegedeeld als weerspiegelingen van zijn eigen volmaaktheid, waren onbewolkt verstand, onbelemmerde vrije wil en lichamelijke onsterflijkheid. Adam spreekt voòr den zondeval, toen de twee eerste gaven nog niet verzwakt waren (noit bewolckt noch duister, vs. 158) en de laatstgenoemde hem nog niet ontnomen was; vgl. vs. 166.
161Versta: gij gelijkt op de engelen, die als geesten de edelste natuur van alle schepselen hebben.
162En tegelijk is de mensch door zijn stoffelijk lichaam aan de aarde verwant, vgl. I, Cor. XV, 47; vgl. vs. 532-33.
163ongelijken: ongelijke, elkaar weerstrevende elementen, vgl. vs. 533-34.
166Vóór den zondeval had de mensch het voorrecht der onsterflijkheid (vs. 157, 370), de band van ziel en lichaam zou niet verbroken worden; door de zonde kwam de dood, vgl. Rom. V, 12.
167dezen hof: het Paradijs.
170Adams taak was het bebouwen (beplanten) van den Paradijsgrond.
171De vier Paradijsstroomen, vgl. vs. 19.
175de boom, die 't leven voedt: de boom des levens, vgl. vs. 70, 362, 466.
176En geesten koestert in onze aêren: de levensgeesten in onze bloedvaten wèldoet; vgl. vs. 525-26.
177zilvre: blinkende, vgl. vs. 18.
178graegheit: gretigheid, eetlust; boet: voldoet.
180man: manna, zoete spijs, zooals het latere Manna van de Joden, dat ook als een hemeldauw neerviel, vgl. Altgeh. I, 228, 252; III, 1679.
182alles goets: van alle goed.
183zegenaer: God, vgl. vs. 125.
187-88een' vollen horen Van overvloeden. een hoorn van overvloed.
189In den overvloed van 't Paradijs herkennen Adam en Eva God als den gever daarvan.
190schattrezooren: trezoor beteekent naast schat ook schatkist en zóo neemt Vondel het hier.
191heil: genot.
192megenootschap: deelgenootschap, gezelschap, evenals genootschap van vs. 194.
195eenzaemheit: alleenheid, zonder vrouw.
197Mijn hulp: Eva was Adam gegeven als een hulp hem gelijk, vgl. Gen. II, 18.
199vgl. vs. 445.
203Versta: Alleen wat u enz.
205-06Van 's morgens tot 's avonds.
207Gevolghzaemheit: volgzaamheid, vgl. vs. 1279; bescheit: Volgens Kiliaen beteekent dit woord, naast redeneering en antwoord, ook discretio, bescheidenheid.
210smilte: smelte.
212den oirsprong: het begin, de schepping.
214niet: niets.
215baiert: de nog ongevormde wereld, de chaos.
216een aengezicht: één aangezicht, gedaante; de wisseling der seizoenen en natuurtafereelen bestond nog niet.
218werde: worde.
220lichaemlooze schemering: een halflicht, dat geen zetel had en niets liet onderscheiden; vgl. vs. 291.
222rondenkring: omloop.
223-24De Bijbel (Gen. I, 4-5) zegt onmiddellijk na de schepping van het licht, dat het licht van de duisternis werd gescheiden; dag en nacht, avond en morgen ontstonden.
224blinden: ongevormden.
225De zaden of kiemen der dingen lagen in den baaierd bedolven (gewonden).
226De vier hoofdstoffen of elementen (aarde, water, lucht en vuur) lagen nog ongevormd door elkaar.
229De zelve: Dezelfde; aanleide: binnenleidde, schiep.
231-32Lees: scheidde de wateren enz.; gespan: uitspansel; God verzamelde de wateren in de lucht en vormde de wolken.
232ban: afgeperkte plaats, vgl. vs. 4.
233Op dat: zoodat.
234in 's hemels boogh: naar het luchtgewelf.
235wateren gewelf: gewelf van water, de wolken.
236Het steunpunt, waarop het wateren gewelf drijft, is alleen Godts almaght.
237Een hooftstof: een element, nl. het water; wuft en ongebonden: bewegelijk en dun (vgl. gebonden in keukenterm).
238beriep: opriep.
239grondelooze gronden: bodemlooze diepten; vgl. vs. 1631.
240De wolken worden opgetrokken tot den kristalhemel, d.i. de laatste en negende van de hemelsferen.
241kreits: hemelsfeer; vloten: drijven.
242de tweede dagh: nl. van de zes scheppingsdagen.
244aenschijn: oppervlakte.
245't verdroncken: het verdronkene, het land onder water.
246vocht: het vochtige.
vertreckt: trekt zich terug.
vertreckt: trekt zich terug.
249driftige landen: drijvende landen; de eilanden, die in zee schijnen te drijven.
250op zee gegront: als op de zee gegrondvest.
253Levenwecker: de levenwekkende lentewind, vgl. vs. 17.
254-55God zette de aarde als een bruid in bloemen te pronck, of te prijk, zooals in de XVIIde eeuw met de bruiden gebeurde; vgl. vs. 452.
257De hemel: de lucht, het uitspansel.
258torts: toorts, de zon van volg. vs.
259robijne raden: roodgloeiende raderen, naar de mythologische, op de natuur gegronde voorstelling van Phoebus' zonnewagen; vgl. vs. 301.
260heirbaen: koninklijke weg; ontbrack: verzuimde.
261oosten: het Oosten.
262Waerna: na de zon; haer ronde sloot: zich in haar ronde gedaante vertoonde, of: haar rondgang voltooide.
263de schaduw: de duisternis; voor-jaegen: verjagen.
264De rondgang en het schitteren der sterren rondom de hemelkringen noemt Vondel dansen; vgl. Besp. III, 853.
270In de werking der hemellichamen bespeuren wij iets van God, vgl. Ps. XVIII, 1.
271-72De eerst nog ongevormde elementen (vgl. vs. 226) krijgen nu hun beslagh, hun voltooiing.
273Versta: het zonnestelsel is tot stand gebracht.
276't vocht bezwemt: in het water zwemt.
277vlogel: vleugel.
278streeck: dit hoort bij visch, vocht en vinne, beteekent dus zwemslag; vlught: hoorend bij vogel, lucht en vlogel beteekent vliegbeweging.
279Daer: in 't water.
weemlen: wentelen zich; walvisch, en dolfijnen: Vondel noemt alleen de groote zeedieren, vgl. Harpz. CIII, vs. 95; dolfijn ook verder in dit drama, vs. 1064, 1069.
weemlen: wentelen zich; walvisch, en dolfijnen: Vondel noemt alleen de groote zeedieren, vgl. Harpz. CIII, vs. 95; dolfijn ook verder in dit drama, vs. 1064, 1069.
280adlers: adelaars; ook alleen de koning der vogels als representant.
281zelf: zelfs; te: zoo.
282scherpziende: sterk ziend; dat de arend recht in de zon kan zien geldt als een oude waarheid; vgl. vs. 603-05.
283begint: versta: beginnen.
284wijck: wijkplaats, eigen plaats.
285Op den zesden scheppingsdag worden de dieren in 't leven geroepen; dieren: blijkens de twee volgende vss. bedoelt Vondel zoowel de redelijke als de redelooze levende wezens (animalia).
287's hemels vieren: de hemellichten.
291lichaemlooze hemelingen: de engelen; voor lichaemloze, vgl. vs. 220.
292Vgl. Ps. XC, 11.
293twee: Adam en Eva.
293-94te gader Gewettight: in wettigheid verbonden
294van d'eerste maght: door het hoogste gezag, God.
296minzaem: in minne, liefde.
215-298De Rey geeft een beschrijving van de scheppingsdagen volgens Gen. I, 2-27.
298daer boven: in den Hemel, vgl. vs. 456.
