Het tweede bedryf.
GABRIËL. RAFAËL. MICHAËL.
Gabriël:
Wy zweefden zacht en stil den blancken Melckwegh neêr,299
300
De morgenzon voorby, die, schijnende uit het meer300
Van 't oosten zuidwaert aen, met haeren gouden wagen,301
Den middagh kroonen gingk. toen wy dees springbron zagen302
Vier aders leveren aen 't aerdtsche paradijs,303
Naer 't hemelsche genoemt, en daer de bruiloftswijs,
305
Tot vreught van d'eerste trou met vrolijcke engletongen,305
Voor bruidegom en bruit, zal worden opgezongen;
Zoo streecken wy terstont de vleugels hier ter ste:307
Gelijck een arentsvlught, die wijt, van over zee,308
Of uit de starren strijckt in top van hooge cederen,309
310
En dan zich zelve deckt en schaduwt met haer vederen.
Wat heeft de Godtheit hier een hemelschdom geplant!311
Hoe roken wy den geur van 't melck- en honighlant,312
En blancke lelien, en versch ontloke rozen!313
Hoe flonckren d'oevers hier van bdellion, turkozen,
[p. 119]
315
Karbonklen, onixsteen, en flickrend diamant!314-15
De gront is een tapijt van bloemen. geene hant
Van geesten kan zoo rijck borduuren en schakeeren.317
Wat vogels steecken hier in kostelijcke veêren!
Daer staet d'eenhoren, die zich spiegelt in de bron.319
320
Hier volght de zonnebloem het aenschijn van de zon,
En schijnt in 't harte ontvonckt van levendige straelen.
Wat vogels zingen daer alle engelsche kooraelen322
Met hunne keelen na! hoe weeligh hangt dit ooft!
Hoe zwilt dees muskadel! d'oranje boom belooft324
325
Den mont verquickend sap. men ziet het vee gedyen325
By keur van geurigh kruit, en duizend leckernyen.
De rugh van 't dertel lam, gedost met eene vacht327
Van gloênde purperverf, getuight door zijne draght328
In welck een' beemt het weit, en draeght livrey en wapen
330
Van koningh Adams hof, ter heerschappy geschapen.
De boom zweet honighdau. de beeck geeft room en wijn.331
De boomschors is kanneel. hier valt de zonneschijn332
Gematight, niet te heet, noch koel: het zy de straelen333
In top staen: 't zy het licht verrijze, of koom te daelen.334
335
d'Alzegenaer stort hier zich zelven teffens uit,335
En waert in dier, en erts, en steen, en plant, en kruit,336
Doch meest in Adam, heer van 't edelste geweste.
De hemel gaf zijn hart aen 't aerdtrijck hier ten beste.338
Rafaël:
Aertsengel, Gabriël, doorluchtighste gezant,
340
Dees lusthof, die de kroon van 's aerdtrijx hoven spant,
Behoeft geen' englelof, en gaet het al te boven.
Het lofbazuinen kan zijn schoonheit slechts verdoven.
De Godtheit wandelde in de lommer van dees blaên,
[p. 120]
En liet, na'et planten, in den hof haer stappen staen.344
345
Godt heilighde den gront, zoo zegenrijck betreden,345
En schonck dees streeck den naem van wellust, dat is Eden,346
Daer geen volkomenheit ontbreeckt, in 's menschen oogh.347
Gabriël:
Mijn leistar, Rafaël, die in den hooghsten boogh348
Des hemels wert gewijt in 't zevental, wilvaerdigh349
350
De Godtheit naer den mont te zien, en Godts rechtvaerdigh349-50
Den koning groeten, met den intre van zijn rijck,352
En zijne koningin, en, onder 't heusch bejegenen,353
Hun heil toewenschende, de twee gelieven zegenen
355
In 's allerhooghsten naem, en kroonen bly van geest.
Dan zultge, aen mijne zy, het heerlijck bruiloftsfeest
Bekleeden. pas het paer, als ick 't gebie, te kranssen357
Met eeuwigh lauwerier, gebroght van 's hemels transsen,358
Doorvlochten met robijn en hemelsch diamant.359
360
Laet 's hemelsch rey den disch met zijn gewijde hant360
Voorzien van dierbaer ooft, gewassen aen die tacken,361
Dat 's menschen leven voedt, en tegens het verzwacken
De zenuw stijft, en sterckt; het bloet in eenen staet363
Bewaert op zijn gewight, en ingeschape maet;364
365
Als oly van d'olijf de vlam, die, zonder zwichten,365
Niet ophoudt, even klaer te branden, en te lichten.366
De zon ga haeren gangk, en mercke tijt en uur:367
Dees boomvrucht queeckt en sterckt het wezen van natuur,368
Alle eeuwen uit en in, erfvyant van 't bederflijck.369
370
Zoo leeft de mensch, als Godt en d'engelen, onsterflijck.370
[p. 121]
Godts veltheer Michaël blijf midlerwijl de wacht371
Bevolen van den hof, om 't goddelijck geslacht,372
Het menschdom, ga te slaen, zoo ver het Godt gehenge,373
Op dat geen helsch gespan, zich in de bruiloft menge,374
375
En bruidegom en bruit, versteecken van zijn hulp,375
Den doot niet drincken uit een parlemoere schulp,376
Waer in men druiven perst, en rijpe muskadellen,377
Die aen de wijnranck, milt van sap, uit weelde zwellen.
Kort om, een ieder lette op zijn' ontfangen last.379
Michaël:
380
Gezant des hemels, ick verschijn geharrenast380
Met hellem en rondas, uit diamant gekloncken,381
En dit tweesnedigh zwaert, daer vier en gloet en voncken382
Uit sprongen, toen ick 't heir van Lucifer besprong,
En uit Godts troonen in den diepen afgront drong.384
385
Al quaem hy brullende van onder opgedondert,385
Daer 's aerdtrijx navel wat Godt vloeckt houdt afgezondert386
Van 't koesterende licht, dat al wat leeft verquickt;387
Wy staen voor geen gewelt verbijstert noch verschrickt.388
Gebie slechts: 't lustme hem noch eens op 't spits t'ontfangen,389
390
En 's afgronts wapenroof in 's hemels kerck te hangen.390
[p. 122]
Wy 't rijck gezegent paer bekranssen met laurieren,
395
Daer 's levens boom bedeckt den klaeren watersprongk,395
Waer uit terstont een leeu met zijn leeuwinne dronck,396
En zoo veel dieren, als op Adams wenck verzaemen,397
By hem getekent, elck met hun byzondre naemen.398
My dunckt daer ziet men bruit en bruidegom gepaert399
400
Genaecken, hant aen hant. zy komen herrewaert.400
Hoe lief en aengenaem is zulck een trougenootschap!401
Ick wensch Godts zegen hun t'ontvouwen met mijn bootschap.402
Een rey wachtenglen volght van achter op hun spoor,403
En streelt met blijden zang 't aendachtige gehoor.
ADAM. GABRIËL.
Adam:
405
Ay zie, mijn liefste, wat geluck zal ons gemoeten?405
Daer komt het hemelschdom met zijne zuivre voeten406
Den gront van dezen hof bezwieren uit de lucht.
Zy laeten eene streeck van gout in hunne vlught408
Van boven na. ay zie, wat zijn dat schoone pennen,
410
Hun vlugh ten blancken rugge uitwassende, om te rennen
In wint en starren, op des oppersten geboôn!409-11
Zy brengen gaven mede, en meer dan eene kroon412
Van lauwerblaên. wat wil d'almaghtige openbaeren,413
Die, schoon ons een getal wachtengelen bewaeren,
415
Noch hooger geesten uit de starren nederzendt?415
Godtheiligh hemeltal, de Godtheit best bekent,416
Weest wellekom; het zy 't u lust om laegh te zweven,
En uit te spannen, om 't gewest, daer menschen leven418
Eens door en door te zien; het bovenste en 't beneên419
420
Te zien afsteecken op elckandre en tegens een,420
[p. 123]
Om klaerder 't onderscheit van 's hemels rijcke schatten
En 's aerdtrijx minder goet in uw verstant te vatten;
Het zy u d'opperste met een' byzondren last
Hebbe uit zijn' troon gestiert: gelijck 't hem eeuwigh past
425
Den schepselen een wet naer zijnen wil te zetten;425
Gy zijt ons welkom, meer dan welkom. onbesmetten,426
Die d'onderweerelt uw gemeenschap waerdigh kent,427
Gy moet ons bey, naerdien 't geluck u herwaert zendt,428
Gezelschap houden, 't licht in onze duisternissen429
430
En 't hemelsch paradijs om 't aerdtsche een weinigh missen,
Indien des menschen bede op englen iet vermagh.431
Gabriël:
O stedehouder van het opperste gezagh432
Op aerde, zijt gegroet, eerste oirsprongk der geslachten,433
En stam der spruiten, daer de weerelden op wachten:434
435
O vorst, die Godt alleen voor uwen leenheer houdt,435
De Godtheit, op wiens maght en goetheit gy betrout,
Godt, die u paerde door zijn hemelsche genade
Met deze uw eige ribbe, uw vleesch, en wedergade,438
Zent ons van boven, om u heil in dezen staet
440
Te wenschen in zijn' naem, op dat de dageraet440
Der weerelt schooner rijze en opluicke in u beide,
De bruiloft innega, op 't goddelijck geleide,442
En d'eendraght u getrou verbinde door den bant
445
En gy, ô zuster, bruit, en dochter van uw' hoeder,445
Genarijcke Eva, licht der maeghden, groote moeder446
Van zoo veel levenden, als d'aerde uit uwen schoot446-47
Van verre alreede ontmoet, volschoone bedtgenoot448
Des schoonsten bruidegoms, gy morgenstar der vrouwen,
450
Wat wil uw naem en faem zich wijt en zijt ontvouwen,450
Indien d'alzegenaer, die u zoo hoogh verheft,
[p. 124]
En dus te prijck zet, in deze echt zijn ooghmerck treft!452
Gedooght nu datwe u beide, in 's hooghsten naem, bekranssen,
Terwijl de hemelen al juichende om u danssen.454
455
Ontfangt dees kroonen, gy die dus geluckigh paert.455
Een grooter kroon wort u in eeuwigheit bewaert.456
Adam:
Gy komt ter goeder uure ons eeren hier beneden.
Gabriël:
Wy komen door Godts last uw' bruiloftsdisch bekleeden,458
Daer 's levens boom den disch met zijne schaduw deckt.459
Adam:
460
Gelooft zy d'opperste, die zijn genade streckt
En uitbreit wijder dan de heldre zonneglanssen
Zich spreien overal, uit zijn turkoize transsen.462
Wy neemen uwen wensch en zegen danckbaer aen.
De rijckste vader stort in zijnen onderdaen
De vrucht van 's levens boom is maghtigh ons te voeden466
Met alle leckerny, die lijf en ziel vernoeght.467
Hy heeftme deze gade uit liefde toegevoeght,
Op dat ick haeren troost en noothulp zou genieten.
470
Zoo kan geene eenzaemheit my quetsen noch verdrieten.
Het hart der godtheit leght hier voor ons beide bloot.471
[p. 125]
Adam:
Gy Reien, volght, terwijl wy door den lusthof treden,
475
Ons spoor met feestgezang. 't gevogelt zingt u voor.
De dieren luisteren, en geven u gehoor.
REY VAN WACHTENGELEN.
I. Zang:
Wie kan zijn graetigh oogh verzaden477
Aen 't paer, ter bruiloftsfeest bereit,
Bekleet met zuivere gewaeden
480
Van hemelsche Erfrechtvaerdigheit?479-80
Gewaeden, niet van vrou Natuure481
Gewrocht, neen zeker, neen ô neen:
De stof van 't kleet is veel te puure,
En niet te vinden daerwe treên.484
485
Dat kleet viel hun ten deel van boven.485
De godtheit schonck dien bruiloftsschat
Hun beide uit liefde in d'aertsche hoven.487
Och dat geene aerdtscheit dit beklad,488
Noch vuile vleck het schende in 't praelen.
490
Geen blanckheit magh het hier by haelen.490
I. Tegenzang:
Dees zuiverheit sproot uit geen zonne,
Die daeghlijx opgaet voor 't gezicht,
Maer uit der hemellichten bronne,
Eerste oirzaeck van al 't zichtbre licht.493-94
495
De godtheit, uit gena bewogen
Tot miltheit, wou zijn beelt bekleên496
Op 't heerelijxt; het alvermogen497
Het puick van 's hemels schat besteên498
Aen 't menschdom, by hem uitgekozen.499
500
Nu wijcken zuiverheit en geur
Van witte lelien en roozen
Voor deze bloem. nu wijckt de keur502
[p. 126]
Van bloemen, en alle andre stoffen.
De godtheit heeft haer wit getroffen.504
II. Zang:
505
De mensch, uit lijf en ziel bestaende,
Twee deelen, ongelijck van aert,506
Gevoelt geen' strijt, geen overslaende
Gewight: want elck van bey bewaert
Den evenaer. d'een wil als d'ander.509
510
De reden onderworpt zich Godt,510
Het lijf de ziele, wijs en schrander.511
Verloor de mensch dees gaef, dit lot,
En most hy by zijn kracht volharden,513
Natuur kon hem niet houden staen.514
515
Men zagh het bruiloftskleet aen flarden,515
En al die schoonheit gansch vergaen,512-16
Daer Cherubijnen zelfs om blaeckten.517
Nu deckt een wolck van glans de naeckten.518
II. Tegenzang:
Gelijck de keel en harpesnaeren,519
520
Gespannen op een' zelven toon,520
Een schoon geluit in d'ooren baeren,
Dat englen treckt uit hunnen troon,522
Zoo baert d'eenstemmigheit, in 't paeren
Van lijf en ziele, aen een getrout,
De geesten streelt en onderhoudt.526
Dus leeft de mensch gerust op d'aerde,527
Gelijck een Godt, in volle vreught.
Och of de Godtheit hem bewaerde
530
In eene zelve lente en jeught,530
[p. 127]
Toezang:
Engelscheit en dierscheit mengen533
In den mensch zich ondereen.
535
Om deze overeen te brengen535
Wou de vader hier beneên536
Met een hantvest hem verrijcken,537
Die den ongelijcken treck538
Van de worstlende ongelijcken539
540
Vreedzaem houdt in hun besteck.540
Eert uw hantvest, ô gelieven,
En bewaert uw' vaders last,542
Zoo kan u geen vyant grieven.
299neêr: af, langs.
300schijnende: verschijnend, opkomend; het meer: de zee.
301gouden wagen: de stralende, voortwentelende zon, vgl. vs. 259.
302den middagh kroonen: haar hoogtepunt bereiken; dees springbron: vgl. vs. 19 en 171.
303aders: rivieren.
305Tot vreught van d'eerste trou: tot opvroolijking van de eerste huwelijksviering.
307hier ter ste: op deze stede, op deze plaats.
308arentsvlught: een zwerm arenden; wijt: ver.
309strijckt: neerstrijkt, daalt.
311hemelschdom: hemelsche toestand.
312't melck- en honighlant: deze bijbelsche uitdrukking, die in den Pentateuch herhaaldelijk het Beloofde Land aanduidt, gebruikt Vondel hier voor de weelde en den overvloed van het Aardsch Paradijs.
313Vgl. Prediker, L, 8.
314-15bdellion: een mirachtig, geurig hars, Gen. II, 12; onixsteen: mat gevlamde kleursteen, Gen. II, 12, vgl. Lucifer, vs. 66.
317geesten: engelen.
319d'eenhoren: fabeldier in de gedaante van een wit paard met een spiraal-hoorn, vgl. vs. 1072.
322engelsche kooraelen: de koorliederen der engelen.
324zwilt: zwelt; muskadel: geurige witte druif; d'oranje boom: altijd groene, tropische boomsoort met kleurige sappige vruchten: sinaasappel, citroen, pompelmoes enz.
325gedyen: vet worden.
327dertel: dartel, springend.
328gloênde purperverf: gloeiend roode kleur. Deze bijzonderheid ontleent Vondel aan Vergilius, die in Ecloga IV, vs. 45 van met purper (sandyx) bekleede lammeren spreekt, vgl. noot in Dl. VI, bl. 128, r. 49-50; wellicht heeft Vondel donkerroode of roodbruine lammeren bedoeld, in overeenstemming met livrey en wapen van Adam (vs. 329), die uit roode klei gevormd was (vs. 152).
331De boom zweet honighdau: Ook dit is van de Ecl. IV, vs. 30: ‘Et durae quercus sudabunt roscida mella’, in Vondels proza-vert.: ‘dan zullen de harde eicken honinghdauw zweeten’. Honingdauw (vgl. Altgeh. I, 228) is eigenlijk een kleverig zoet sap, door bladluizen zomers op de boomblaren afgescheiden. Vondel doelt op een geurig hars uit den boombast. Zie ook de noot in Dl. VI, blz. 126, r. 38 en Dl. VII, bl. 408, vs. 137; de beeck geeft room en wijn: dit is naar Ovidius: ‘Flumina jam lactis, jam flumina nectaris ibant’, Metam. I, 107, in Vondels Herscheppinge: ‘de melck en nectar vloeit als water’ I, 136-37.
332kanneel: zoo welriekend als kaneel.
333koel: te koel.
334in top: op 't hoogste punt.
335teffens: in eens, tegelijk.
336waert: van ww. waren, rondwaren; is aanwezig, is bespeurbaar; vgl. vs. 189.
338haet: liefde, goedheid.
344haer stappen: voetstappen, de vestigia Dei in het geschapene.
345zoo zegenrijck betreden: door hem (God) met zooveel zegen doorwandeld, vgl. vs. 343.
346wellust: geneugten; de Vulgaat spreekt van paradisus voluptatis, Gen. II, 10; Eden beteekent wellust.
347Versta: waar het menschelijk oog niets onvolkomens ontdekt.
348leistar: gelei-ster, ster die den weg wijst; Rafaël wordt zoo genoemd, omdat hij den jongen Tobias begeleidde, Tobias, XII, 15.
349't zevental: de zeven hoogste engelen voor Gods aanschijn; vgl. Openb. VIII, 2.
349-50wilvaerdigh-rechtvaerdigh: een der weinige voorbeelden van onzuiver rijm bij Vondel; vgl. vs. 542-44; wilvaerdigh: bereid.
350-51Versta: Gods besluiten te vernemen en te helpen uitvoeren.
351gelijck: te gelijk, samen; vgl. vs. 356.
352Den koning: Adam, vgl. vs. 472; met den intre: bij het bezitnemen.
353zijne koningin: Eva; heusch bejegenen: minzaam begroeten.
357Bekleeden: bijwonen; pas: zorg; als: zooals.
358eeuwigh lauwerier: de altijd groene lauriertak.
359robijn: de roode vruchten; hemelsch diamant: dauwdroppels.
360gewijde: heilige.
361dierbaer: kostbaar, heerlijk; die tacken: van den boom des levens, vgl. vs. 70, 175.
363in eenen staet: in éénzelfden toestand, in een blijvend goede dispositie.
364op zijn gewight enz.: naar gehalte en natuurlijke hoeveelheid.
365Het bloed werd in Vondels tijd de zetel der levensgeesten geacht, het onderhield het leven zooals olijfolie een vlam; zwichten: verzwakken.
366even klaer: altijd even helder.
367Versta: al duurt de zonneloop, de tijd nòg zoo lang.
368het wezen van natuur: het in wezen blijven van de natuur, het leven.
369erfvyant van 't bederflijck: de levensboom is de onverzoenlijke vijand van alle bederf, van den dood, vgl. vs. 176.
370Nieuwe verzekering van 's menschen oorspronkelijke onsterflijkheid, vgl. vs. 157, 164-66.
371Godts veltheer Michaël: zoo heet de aartsengel, omdat hij Lucifer versloeg; in de Vulgaat heet hij princeps en princeps magnus, Dan. X, 21; XII, 1, en in de kath. liturgie geldt hij als de bestrijder van den duivel en beschermer van den mensch.
373ga te slaen: te bewaken; gehenge: toelaat.
374helsch gespan: helsche samenspanners, de duivels.
375versteecken: verstoken; van zijn hulp: van Michaëls hulp.
376schulp: schelp.
377men: de duivel; druiven en rijpe muskadellen: heerlijke, maar gevaarlijke en bedwelmende drank, in overdrachtelijken zin voor misleidende taal, hetgeen op Belials taal tot Eva (vs. 1032-vlg.) vooruitloopt.
379zijn ontvangen last: zijn opdracht, vgl. vs. 56-59.
380Gezant: zoo noemen de engelen elkaar (vgl. vs. 339) naar de letterlijke beteekenis van ἀγγελλος, boodschapper, verkondiger, gezant.
geharrenast: geharnast; Vondel gebruikt gaarne deze aan de spreektaal ontleende verlenging, vgl. Gysbr. v. Aemst. vs. 1542, Lucifer, vs. 1378 en hellem (helm) hier in vs. 381; hij stelt Michael volgens de iconographie in volle krijgsuitrusting voor, vgl. Fra Angelico's Michaël in de Accademia te Florence, en die van H. Wierts den barokken Vlaming bij E. Mäle: L'Art religieux apr. le Conc. d. Trente (1932), bl. 300.
geharrenast: geharnast; Vondel gebruikt gaarne deze aan de spreektaal ontleende verlenging, vgl. Gysbr. v. Aemst. vs. 1542, Lucifer, vs. 1378 en hellem (helm) hier in vs. 381; hij stelt Michael volgens de iconographie in volle krijgsuitrusting voor, vgl. Fra Angelico's Michaël in de Accademia te Florence, en die van H. Wierts den barokken Vlaming bij E. Mäle: L'Art religieux apr. le Conc. d. Trente (1932), bl. 300.
381rondas: rond schild, vgl. Lucifer, vs. 1499, 1788, 1900, 2004; uit diamant: vgl. Lucifer, vs. 1910, 1912.
382dit tweesnedigh zwaert: het tweesnijdend zwaard door Michaël gevoerd; Vondel ontleent het aan den Cherub, die na den zondeval de paradijspoort bewaakt, Gen. III, 24; gloet en voncken: gloeiende vonken (hendiadys).
384Godts troonen: de zetels, door God aanvankelijk aan de opstandige engelen toegewezen.
385Versta: al zou Lucifer met luid gebrul uit de hel te voorschijn komen.
386's aerdrijx navel: het middelpunt van den aardbol; vgl. Noah, vs. 2. Vondel sluit zich aan bij de middeleeuwsche, ook door Dante gevolgde voorstelling, dat de Hel en bijzonder de plaats van Lucifer in 't middelpunt der aarde is.
387In de Hel heerscht alleen de duisternis van den dood.
388gewelt: overmacht.
389op 't spits t'ontfangen: in een gevecht af te wachten, vgl. Lucifer, vs. 1311, 1402, 1850.
390Deze voorstelling ontleent Vondel aan de krijgszeden zijner dagen, toen de op een vijand buitgemaakte vlaggen als trofeeën in de kerken werden opgehangen; 's afgronts wapenroof: de buit op Lucifer behaald; 's hemels kerck: de Hemel.
391rondom: aan alle kanten.
392Eerst volgh een poos: volg ons eerst een poos; wellekom: verwelkome, begroete.
393-94met laurieren, En onverwelckbaer loof: met onverwelkbaer loof van laurieren, vgl. vs. 357-58.
394Men zal: wij zullen.
395Zinrijk zal het huwelijk van Adam en Eva bij den boom des levens worden ingezegend; vgl. vs. 175 en 459.
396terstont: zoo juist.
397verzaemen: te zamen komen.
398By hem getekent: door hem gekenteekend; byzondre: eigen, passende, vgl. Gen. II, 19-20.
399ziet men: zie ik.
400herrewaert: hierheen.
401trougenootschap: huwelijksvereeniging; men vgl. als tegenstelling met deze uitingen van Gabriël de jalouzie van Apollion op het huwelijk in Lucifer, vs. 139-vlg.
402Versta: ik wil hun boodschappen, hoezeer God hen zegent.
403Een rey wachtenglen: een schildwacht van bewaarengelen, vgl. vs. 57.
405mijn liefste: Eva; gemoeten: te gemoet komen.
406het hemelschdom: de bewoners van den Hemel, de engelen.
408Vgl. Lucifer, 12-13.
409-11Hier staan Vondel engelenfiguren van Rubens voor den geest.
412gaven: de kronen van vs. 455, vgl. vs. 393; meer dan eene kroon: lees: meer dan éene kroon, dus twee kronen of kransen.
413Wat wil enz.: Versta: wat bedoelt God hiermee?.
415Noch hooger geesten: engelen van nog hooger rang, nl. de drie aartsengelen Michaël, Gabriël en Rafaël.
416Godtheiligh hemeltal: aan God toegeheiligde schare; de Godtheit: aan de Godheid.
418uit te spannen: de vleugels ontspannen; 't gewest: het Paradijs, vgl. Lucifer, vs. 25.
419zien: met klemtoon; het bovenste en 't beneên: hemel en aarde.
420Versta: met elkaar te vergelijken.
425een wet te zetten: een wet te geven; het Duitsche Gesetz, bij den jongen Vondel gezet, schijnt hier niet vreemd aan.
426onbesmetten: gij, zuivere geesten.
427d'onderweerelt: met betrekking tot den Hemel, dus de aarde, vgl. Bespiegelingen, III, 874, 925; gemeenschap: omgang.
428naerdien: nu; 't geluck: nl. voor Adam.
429onze duisternissen: het aardsche licht vergeleken met het hemelsche.
431iet vermagh: eenigen invloed heeft.
432stedehouder: plaatsbekleeder, drager; Adam is bedoeld, vgl. vs. 615; bijna hetzelfde zegt Rafaël tot Lucifer in Lucifer, vs. 1455.
433eerste oirsprongk der geslachten: stamvader van alle generaties.
434spruiten: nakomelingen; de weerelden: de werelddeelen.
435leenheer: vgl. vs. 101-102, 1375.
440de dageraet: het begin.
442innega: beginne.
443-44verbinde- bant- verbint: een bij Vondel niet ongewoon klankspel; vgl. vs. 164-66.
444hant aen hant: door de handen in elkaar te leggen.
445Vgl. vs. 199; dochter van uw' hoeder: dochter van Adam; Gabriël kon haar zoo noemen, omdat zij uit Adam gevormd was.
446licht der maeghden: het huwelijk was nog niet gesloten.
446-47groote moeder van zoo veel levenden: Eva beteekent, dat zij de moeder van alle levenden zou worden.
448ontmoet: begroet.
450wil: zal.
452dus: aldus; te prijck zet: zooals bij de bruiden in Vondels tijd gebruikelijk was, vlg. vs. 255; zijn oogmerck treft: zijn doel bereikt; wanneer zij God niet te leur stelt.
454Versta: terwijl de hemelsferen en de sterren rondwentelen, vgl. vs. 263-64.
455dees kroonen: de laurierkransen van vs. 412-13.
456Een grooter kroon: een nog hooger verheerlijking, vgl. vs. 298 en in anderen zin, vs. 1041.
458uw' bruiloftsdisch bekleeden: deelnemen aan uw huwelijksfeest.
459Daer: waar, vgl. 394-95.
462turkoize transsen: hemelsblauwe luchten.
464-65stort 't Genarijck hart uit: bewijst zijn genaderijke liefde, vgl. vs. 335, 338, 471.
465goeden: goedheden, bona, vgl. Lucifer, vs. 295.
466Vgl. vs. 175.
467vernoeght: vergenoegt, verzadigt.
471Het hart der Godtheit: Gods liefde, vgl. vs. 465.
472trougenoot: echtgenoote.
473Vgl. vs. 352-53, 615; Rei: Wat Vondel over de oorspronkelijke onschuld (justitia originalis) van het eerste menschenpaar in zijn Berecht kort en zakelijk dogmatisch heeft uiteengezet, laat hij de Wachtengelen poëtisch bespiegelen. Nadat de voorrechten van natuurlijke orde door Adam en Eva zelf bezongen zijn (vs. 119-210), waarbij de overnatuurlijcke schenkaedje, in navolging van de Kerkvaders het gewaet der Erfrechtvaerdigheit genoemd, slechts terloops is aangeduid in den onbelemmerden vrijen wil, de lichaamsonsterflijkheid en de onbewolkte reden (vs. 156-58): beschouwen de Engelen die schenkage en gave (Berecht), dat kleed (Berecht en vs. 479, 483, 485), dat handvest (Berecht en vs. 537) nu opzettelijk. En zij zeggen daarvan: 1o dat dit voorrecht niet spruit uit de menschelijke natuur (vs. 481-82), omdat het meer geeft dan de natuur vraagt of geven kan (483-84): vandaar over-natuurlijke ofwel buiten-natuurlijke schenkage (donum superadditum, donum praeternaturale); 2o dat het een gave is van Gods liefde (487), genade (495) en mildheid (496); 3o dat het bestaat in de volledige onderworpenheid van de ziel aan God, van de lagere vermogens aan de hoogere en van het lichaam aan de ziel (505-11). Dit voorrecht nu van oorspronkelijke rechtvaardigheid (dat de heiligmakende genade niet is, maar als oorzaak insluit), noemt Vondel erf rechtvaardigheit, omdat het, aan de menschelijke natuur gegeven, op alle menschen zou overgaan, wanneer althans de heiligmakende genade door geen zonde zou worden verstoord. De mogelijkheid van dit laatste laten de Engelen telkens doorschemeren.
477graetigh: gretig.
479-80zuivere gewaeden Van hemelsche Erfrechtvaerdigheit: dit zielekleed wordt door Vondel, ook om tooneel- en welvoeglijkheidsredenen, stoffelijk voorgesteld; zie Berecht, r. 100 en vs. 106-07.
481van: door.
484daer: waar.
485van boven: uit den Hemel.
487d'aerdtsche hoven: de lusthof, het Paradijs.
488aerdtsheit: toeneiging tot het aardsche, zonde.
490magh: kan.
493-94Versta: uit God.
496zijn beelt: de mensch, Gen. I, 26-27.
497het alvermogen: de almachtige God.
498Het puick van 's hemels schat: het allerbeste van de hemelsche rijkdommen.
499by: door.
502deze bloem: de zuivere mensch, schooner dan de schoonste bloemen van het Paradijs.
504Versta: God heeft in den volmaakten mensch het hoogste doel (wit) der schepping bereikt.
506Vgl. Berecht en vs. 163-64, 533.
509Den evenaer: de balans, het tongetje of de naald van de weegschaal.
510reden: rede; onderworpt: onderwerpt.
511wijs en schrander: verstandig, bijwoordelijk te verstaan: verstandig onderwerpt de rede (de ziel) zich aan God, het lichaam aan de ziel.
513by zijn kracht: bij zijn eigen krachten, bij zijn natuurlijke krachten.
514Versta: de natuur zou hem niet staande kunnen houden.
515Men zagh: wij zouden zien.
512-16Dit zinspeelt op 't geen gebeuren zal.
517om blaeckten: verrukt over waren, vgl. 478.
518Versta: maar nu zijn Adam en Eva, naakt dus onschuldig, nog met het blanke kleed als met een wolk van glans bedekt, nog niet gevallen.
519keel en harpesnaeren: zang en muziek.
520Gespannen: gestemd.
522treckt: lokt.
524-25De harmonische verbintenis van ziel en lichaam is als een huwelijk; vgl. vs. 531.
525door alle aren: in alle bloedvaten, vgl. vs. 176.
526De geesten: de levensgeesten, die geacht worden in de bloedvaten te zetelen, vgl. vs. 176; streelt: koestert.
527Dus: aldus.
530lente en jeught: frischheid, ongereptheid.
531Zoo kon: dan zou; de bruiloft: het huwelijk van ziel en lichaam, vgl. vs. 524-25.
505-32Deze vss. verduidelijken, waarin de oorspronkelijke rechtvaardigheid van den nog niet gevallen mensch bestond.
532Een bant: lees: éen band.
533Engelscheit en dierscheit: spiritualiteit en materialisme, vgl. Berecht en vs. 161-62.
535overeen te brengen: te verzoenen.
536de vader: God de Vader.
537hantvest: voorrecht, vgl. 't Berecht r. 56, waar 't ook schenckaedje en gave heet, in vs. 512 lot.
538den ongelijcken treck: de tegenovergestelde neigingen.
539worstelende: nl. van nature worstelend, maar in den heilstaat verzoend.
540in hun besteck: binnen hun perken.
542uw vaders last: Gods gebod, van den éenen boom te mijden.
541-44Ook dit preludeert op den aanstaanden val.
542-44last - last: weer een rijmpaar van 't zelfde woord, vgl. vs. 349-50. - Asmodé: zie noot bij Personaedjen.
