Het derde bedryf.
ASMODÉ. LUCIFER.
[p. 128]
Daer Michaël, bestormt, en wettigh aengestreden,554
555
Het heir der hemelen met zijnen donderslagh555
En blixemstraelen dreef ten troon uit van 't gezagh,556
Ons eeuwigh toegestaen. nu willenwe, als bandyten,557
Geduurigh tegens 't rijck van dien erfvyant wrijten,558
Niet voor de vuist, en door een openbaer gewelt,559
560
Naerdien zijn heirkracht ons te maghtigh valt in 't velt,560
Maer door bedrogh, en list, en heimelijcke laegen.
Zoo kan het kleenste dier het allergrootste plaegen.562
Nu giet dien aenslagh eens in een' rechtschapen vorm.563
Asmodé:
Het allerreetste is dat men listigh hem bestorm,564
565
In zijn volschapen beelt, wiens glans zoo hemelsch flonckert.565
Indienge 't kroost, dat naer den vader zweemt, verdonckert,566
Gy weet hoe hun dit ooft zoo scherp verboden is,568
Geraeckt de zoon 't verbodt des vaders t'overtreden,569
570
Zoo steeckt hy zich in schult, door traenen, noch gebeden,
Noch geene middelen te zoenen, hoe men schreit.571
Lucifer:
Dat waer de misdaet van de hooghste majesteit
Te quetsen trots hervat, in d'aerdtsche heerschappye.572-73
[p. 129]
Lucifer:
Wy nemen 't in beraet. maer weetge oock andre vonden578
Te vinden, om allengs en niet zoo plotseling
580
Ons t'openbaeren? want de hemel sloot een' ring580
En wacht van englen om dees beide, die nu paeren,580-81
En vrolijck bruiloften. gy hoort door loof en blaêren582
Den blijden bruiloftsgalm, en schellen vogleklangk,
Uit telge, en tack, en haege, ontvonckt aen englezangk,584
585
Het feest inluiden. men is bezigh met bereiden
En decken van den disch. Wachtengelen geleiden
De gasten, en de bruit en blijden bruidegom.587
Oock waert hier Michaël, het hooft der hofwacht, om588
Te waecken, dat geen wrock van helsch gespoock hen stoore.589
590
In 't kort men houdt'er wacht, van achter, en van vore.
Bandijten worden licht verraeden, en ontdeckt.591
Asmodé:
Bandyten dienen op te waecken, ongeweckt592
Van hunnen vyant, en geen vast verblijf te zoecken,593
Noch licht en ope lucht. De schaduwen, en hoecken,594
595
Spelonck, en onwegh, bosch, en galery, en haegh595
Bedecken allerbest het nachtspoock, dat by daegh596
Ongaerne wort gezien. het moet zich zelf bewaeren.597
Lucifer:
Hoe kuntge wercken, en uw' aert niet openbaeren?598
Asmodé:
Men trecke een grijns aen van het een of 't ander dier.599
[p. 130]
605
Te tarten. d'adelaer zou zijnen roof ontdecken603-05
Van verre, indien hy most verhit ten oorlogh trecken.
Hy is gewapent met den beck en scherpen klaeu.
Of kies een' elefant. zijn lichaem valt niet naeu608
Om in te schuilen, en bedeckt te loopen mommen.609
610
Hy is in reêngebruick de kloeckste van de stommen,610
En maghtigh met zijn' snuit een' boom te slaen in 't zant,
Of Adam, in de lucht geslingert, op den tant
Te vatten, zoo 't hem niet van geesten wort verboden.613
Asmodé:
Dat 's waer: de godtheit waeckt om laegh voor d'ondergoden,614
615
En zijn' stadthouder, vorst en hooft van 't aerdtsche rijck.615
Geen dier is menschen in zijn kloeckheit zoo gelijck,
En ons zoo nut, om stil een' aenslagh uit te wercken,
Dat een geschubde draeck, voorzien van schoone vlercken.618
Hy is in vliegen en omzweven uitgeleert.619
620
Zijn tong, om 's menschen spraeck te volgen, gebootseert,620
Zou geestigh weifelen, en liegen, en bedriegen.621
Dat waer de rechte valck om van mijn hant te vliegen,
En deze onnozelen te grijpen in hun vlught.622-23
Lucifer:
Spreeck zachter. zie eens om en weêrom, dat geen lucht624
625
Uw stem ontdecke, en zy dien grooten aenslagh mercken:625
Want hoe gy werckt of niet, men dient bedeckt te wercken,
En hen te vangen, eer men onraet kan vermoên.
Asmodé:
Wat dunckt u van den draeck?628
Lucifer:
de slang is schalck en koen,
Twee eigenschappen, niet onaerdigh uitgekoren.
[p. 131]
630
De schalckheit is dit dier natuurlijck aengeboren,630
Gelijck de stoutheit. zoo dees beide gaen gepaert631
Wort d'aenslagh uitgevoert, die zulck een' langen staert632
Van jammernissen, door alle eeuwen, na zal sleepen.633
Asmodé:
Zy dienen beide niet al teffens aangegrepen.634
635
Men moet omzichtigh gaen, en spreecken een voor een.635
Lucifer:
De vloeck en zegen is hun alle bey gemeen.
Zy trecken eene lijn: wat d'een begeert wil d'ander.
Asmodé:
Zoo een van beide in wille en opzet dan verander,638
Zal d'ander volgen op het spoor van zijne ga.639
Lucifer:
640
Indien de vrou zich met den man hierop bera,640
Is 't vruchtloos aen de vrou dit stout bestaen t'ontginnen.641
Het reetste is eerst het hart van haeren man te winnen.642
De vrou volght lichtelijck het voorbeelt van den man.
Asmodé:
Indien men op het hooft geen voordeel winnen kan,644
645
Zoo moet men door de vrou den man zien om te zetten.645
Lucifer:
Zy zal haer lippen traegh aen deze vrucht besmetten.646
Asmodé:
Een dertle snoeplust kan haer brengen tot vergrijp.647
Lucifer:
Het overtreên smaeckt raeu.648
Asmodé:
de vrucht is versch en rijp,
En lecker op de tong, bekoorlijck in haere oogen.
650
Zoo wort gevoelen, smaeck, met een 't gezicht bedrogen,
Dry zinnen teffens door een' appelbeet alleen.651
Lucifer:
Zoo wort mevrou eerst, maer de heer niet overstreên.652
[p. 132]
Asmodé:
De vrou moet voortreên, als de zwackste van hun beide,
En bieden hem de vrucht.
Asmodé:
Ontvoutze wat al goets dees appel hem belooft,656
Hoe kan hy laeten eens op haer verzoeck te proeven?657
Lucifer:
Om eenen appelbeet den oppersten bedroeven,
Door 't reuckloos overtreên van zulck een streng verbodt,659
660
En een gewisse doot te sterven, om 't genot
Van eenen mont vol saps, leert dat den mont niet spaenen661
Van dootelijck venijn?
Asmodé:
zoo zy 't verzoeckt met traenen,
Hy slaet zoo kleen een bê de jonge bruit niet af.663
Oock terght verbodt de lust. het dreigen van de straf664
665
Ontvonckt de lust. gy weet hoe lust u kon verrucken.665
Lucifer:
Maer 't menschdom spiegelt zich aen 's engels ongelucken.
Asmodé:
Hy is te bijster op meer wetenschap belust.667
Lucifer:
Wat zaecken zijn hem niet natuurelijck bewust,
Oock boven zijn natuur?
Asmodé:
noch zal hy 't zeil niet strijcken,668-69
670
Maer willen Gode zelf in wetenschap gelijcken.
Lucifer:
Den allerhooghsten niet te wijcken, was de bron
En eenige oirsprong, daer ons onheil uit begon.
Asmodé:
Zoo dient men langs dien kant hem listigh aen te randen.673
Lucifer:
Begin, en voer het uit. zie toe, belegh uw banden674
[p. 133]
675
Aen alle kanten vast, op dat hy 't niet ontspring'.675
Is u een spoock of tien te weinigh en gering,676
Men zal een regement oppressen hier ter stede.677
Asmodé:
De schalcke Belial, mijn schiltknaep, houdt zich reede.678
'k Zal hem berechten hoe hy best ter menschejaght679
Met eenen zelven slagh, in 't eerste paer te vangen.681
Lucifer:
Het rijck des afgronts zal met smoock en lofgezangen
U eeuwigh eeren, zoo gy 't heldenstuck volvoert.
Al wat de vleermuisvlerck in lucht en zwavel roert684
685
Verlangt te deelen in den rijckdom van dien zegen,
En vaert op helsch getoet den overwinner tegen,686
Zoo moedigh, dat de stoel des hemels, op 't geschal687
Aen 't wanckelen, verschrickt van 's menschdoms zwaren val.
Maer dit 's een poos te vroeg: dees hofstorm moet eerst voorgaen.689
690
Vang rustigh aen van 't hooft, en ziet niet om. laet doorstaen.690
Verschalck den bruigom eerst, en dan de nieuwe bruit.691
Spreeck Belial: daer komt hy aen, en vlamt op buit.
BELIAL. ASMODÉ.
Belial:
Mijn heer, ick zocht u, in de lommer van dees hoven,
Daer gy op 't stampen quaemt van onder opgestoven.694
695
Hoe luid de roep toch van den grootvorst Lucifer?695
Wat blyschap hoort men hier?
Belial:
Wat bloeit dees lusthof schoon! hier valt genoegh te snoepen.
Het paradijsooft drupt den gaepende in den mont.699
[p. 134]
700
De lucht van kruit en bloem rieckt heilzaem en gezont.700
De boomen bloeien door al 't jaer, als uit gewente.701
Natuur smilt lieflijck vier getijden in een lente,702
Niet anders dan of zy hier eeuwigh bruiloft houdt.
Asmodé:
De grootste hovenier, die dezen lusthof bout,704
705
En plant, is zelf belust geduurigh hier te waeren.705
Hy sloot het huwlijck der gelieven, die nu paeren.
Wy zijn beraên dees vreught te stooren, hem ten spijt.707
De vorst, die 's menschen heil en 's hemels eer benijt,708
Begeert dat gy dit paer gelieven helpt verrucken,709
710
Om stout door snoeplust dit verboden ooft te plucken.710
Zoo krijght al 's hemels eer en 's menschdoms heil een' krack.
De gansche weerelt hangt alleen aen dezen tack,712
En 't misbruick van dit ooft, indienze zich vergaepen,713
Vergrijpen aen dees vrucht.
Asmodé:
Geensins: natuur is goet: in 't overtreên bestaet716
De quaetheit. tegens 't hoogh verbodt zich iets vermeeten717
Dat 's quaet. het leven wort gehanthaeft door het eeten:
Maer tegens d'eerste wet iet eeten baert de doot.719
Belial:
720
Ick vatte uw voorstel: maer hoe krijgen wy hem bloot,720
Terwijlze 't bruiloftsfeest met hun genooden vieren?721
Asmodé:
Gy moet u in een slang, de looste van de dieren,722
Vermommen, en hun stil genaecken van ter zy.723
Belial:
Wort d'eerste bruiloft met zoo schoon een mommery
725
Vereert, het wil de bruit en bruigom eeuwigh heugen:
[p. 135]
En wat is mommery? een geblanckette leugen,
Wat anders in der daet, wat anders in den schijn.724-27
Ick wil de bruiloftsschael vermengen met venijn.728
De verf van 't blozende ooft zal lecker lockaes strecken,729
730
En met haer' glans den worm, die binnen steeckt, bedecken.730
Zoo een van beide zich aen deze vrucht vertast,731
Geraeckenze alle beide aen mijnen angel vast.732
Asmodé:
Gy kuntze plotseling niet vatten en bekooren;733
Zy moeten eerst uw rede en schijnschoon voorstel hooren.734
Belial:
735
't Gehoor moet voorgaen, en de rede hun den schroom
Beneemen, om allengs wat nader aen den boom
Te treden, voet voor voet; dan met de hant genaecken
Den appel, die het oogh bekoort, den mont tot smaecken
Verlockt. zoo wort de doot onweetende gekust,
740
En niet ontmomt, eer 't vier der snoepkoortse is geblust.740
Asmodé:
Gy weet uw ooghmerck net en op een punt te treffen.741
Belial:
Dan zal 't vernederen kort volgen op 't verheffen.742
Asmodé:
Zoo heeft het Lucifer in zijnen val geleert:
Belial:
En wy met hem, tot in den zwavelpoel verneêrt.744
Asmodé:
745
De grootvorst vint geraên den man eerst om te zetten:745
Belial:
Die ziet te scherp, en zal door grijns en schoon blancketten746
Der logen heenezien. de vrouwekunne is zwack747
En simpel, als een duif. wy moeten met gemack748
Te werck gaen, en den man door 't vrouwebeelt genaecken.749
Asmodé:
750
Het waer de kortste wegh den man in 't hart te raecken.
[p. 136]
Belial:
Geweer te spillen op een sterck en scheutvry helt751
Is ongeraden. hier gelt loosheit, geen gewelt.752
Men moet het steenen hart vermurwen door gebeden,753
En vrouwelippen. dus laet wasch en klay zich kneden,
755
Door gloet en vochtigheit: en Adam, dus ge-eert,
Is van de hooghste hant uit aerde gebootseert.755-56
Asmodé:
Zoo woudtge door de rib des mans den man beweegen?
Belial:
Met reden: want zy heeft hem naest aen 't hart gelegen,758
Gelijck zijn eige ribbe, en tredenze in gespreck,
760
En noodtze haeren heer, het hart zal dezen treck760
Terstont gevoelen, en, zijns ondanx, onverslagen761
Den snoeplust van de lieve en jonge bruit behaegen,
En innewilligen haere allereerste be.
Asmodé:
'k Beken gevolghzaemheit is voester van de vre.764
Belial:
765
Zoo zietge in 't paradijs verzaemen d'eensgezinde.765
De doffer volght de duif, het hart de trouwe hinde,
De leeu de boschleeuwin. d'een ga sleept d'andre voort:767
En waer valt weêrstant, als de liefde een lief bekoort.768
Doch eerwe ons in de leest van draeck of slang versteecken,769
770
Wat dunckt u? zoo wy haer in engleschijn verspreecken,770
Gelijck een bruiloftsgast; naerdien de bruiloftsdisch771
Van englen wort bekleet.
Asmodé:
in engleschijn? dat's mis.772
Wat wonder waer het Eve in engleschijn te leiden
En zetten naer uw hant? zy kan niet onderscheiden
775
Dat uw begeerte met de wet des hemels strijt,
En wort ontschuldight: want geen heilige engel wrijt776
En worstelt tegens 't hof, van waer hy wort gezonden.777
Zoo bleef uw zege wel de helft en meer geschonden.778
[p. 137]
Belial:
Wy mommen best dan met de grijns van slang of draeck.779
Asmodé:
780
Indienge door dees grijns de menschelijcke spraeck
Met aengenaemen toon kunt zonder valscheit treffen.781
Belial:
Kan zy de valscheit van mijn voorstel niet beseffen,782
Het zal niet haperen aen een' oprechten klanck,783
Die min een menschestem, en meer een maetgezangk
785
Van engelen gelijckt. de slangetong te recken,
Gelijck een taeie snaer, en op een' toon te trecken,786
Natuurlijck als een' galm, die uit den hemel daelt,787
Dat is de ziel met kunst door d'ooren heen gehaelt.788
Asmodé:
Geluckt u dit, gy zult de zinnen haest betoveren,789
790
En door den ingangk van 't gehoor het hart veroveren.
Belial:
De voglezangk zou zelf een' woesten zeeorkaen791
Betoveren, en houdt de wilde baeren staen.792
Ick wil het menschdom haest dien hemelsprong verleeren,793
En hindren zijn natuur om hoogh te triomfeeren,794
795
Te hoopen op den stoel, waeruit de haet ons schupt;795
Een wraeck, die eeuwigh al zijn zaet in d'oogen drupt.796
Asmodé:
De bruiloftsgasten, die vol vreught den hof doorwaeren,797
Gedencken luttel met dees maere om hoogh te vaeren:798
Belial:
En niemant minder dan d'aertsengel Gabriël.799
Asmodé:
800
De feestschael gaet rondom. de bruiloft wort met spel800
[p. 138]
Bazuin en zang vereert. de blyschap laet zich hooren.
Dus lange zienwe noch geen kans voor ons geboren.802
Belial:
Indien 't gelucken wou dat bruit en bruidegom
Zich, onder 't hofbancket, door hunnen hof rondom804
805
Een poos vertraden, en de bruit, langs deze zye
Getreên, den bruigom, in een groene galerye,806
Alleen verwachte, dan waer 't tijt haer' mont te noôn
Op deze boomvrucht, hun by zielstraf streng verboôn.808
Asmodé:
Hier sla geluck toe: want 's bespieders kloecke vonden809
810
Staen aen gelegenheit van plaetse en tijt gebonden,810
En aen 't gemoeten van natuuren: zonder dit811
Schiet d'outste schutter mis, en buiten 't rechte wit.812
Belial:
Misluckt het nu, men magh een' andren tijt beraemen.813
Asmodé:
Indien het mooghlijck zy hen, midden in 't verzaemen,
815
En onder 't bruiloftsfeest, te locken in ons net,
Dat wint den hooghsten prijs. het lustme d'eerste wet816
Door 't allereerste paer t'ontwijden, en te breecken.817
Zoo wort de paeuwestaert des menschdoms neêrgestreecken.818
Laet Gabriël dees maer verkuntschappen om hoogh.819
Belial:
820
Wat zou het paradijs een keel naer 's hemels boogh820
Opsteecken! welck een damp al 's hemels glans bezwalcken!821
Asmodé:
Wy triomfeeren, eer wy 't lieve paer verschalcken.822
[p. 139]
Belial:
wat galm komt hier gedrongen?
Asmodé:
Daer wort het bruiloftsliet gelieven toegezongen,826
Waeronder Godts bazuin haer beurt houdt. sta wat stil,827
En laet ons luisteren wat hierop volgen wil.828
Belial:
De hemel overstraelt den hof met rijcker glanssen.829
Asmodé:
830
De gasten vangen aen den hemel toe te danssen830
Een' dans van eere en prijs, op bom, schalmey, en fluit.831
Hier komenze aen. schuil wech. bespie dien vetten buit.
REY VAN WACHTENGELEN. ADAM. EVA.+
I. Zang:
Danssenwe, Godts naem ter eere,
Die gelieven t'zamenvoeght,834
835
Zoo gezalight, en vernoeght.
Laetze beide, keer in keere,836
In het midden van den rey,837
Op kornet en hofschalmey,838
Harpen, fluiten, luiten, veêlen,839
840
En de bevende orgelkeelen,840
Trippelende zwey in zwey,841
D'eene ronde in d'andre mengelen,842
Tegens stroom, en dan voor stroom,843
Binnen menschen, buiten engelen,844
845
Luister scherp naer wet en toom.845
Laet ons op de pennen zweven,846
[p. 140]
Dan, van bloemwerck ondersteunt,847
Met de voeten kringen weven,
Dat de paradijsgront dreunt.849
850
Nu, voor 't reppen van de voeten,850
Laet ons dit volschapen paer851
Eerst eerbiedigh gaen begroeten:
Want het voeght de bruiloftsschaer853
Datze eerbiedigh oorlof vraegen.854
855
Vangenwe aen op hun behaegen.855
I. Tegenzang:
O geluckige gepaerde,856
Bruigom met laurier bekranst,857
En gy bruit, daer 't al om danst,858
Wat in hemel en op aerde
860
Zich in uw geluck verblijt,
Gunt uw gasten datze om strijt,861
Gode en u ter eere, trippelen,
En rondom u heene hippelen.863
Laet ons dus den bruiloftstijt
865
Vieren: want den feestgenooden865
Voeght geen stilte, op 't hooge feest,
Maer een dans, van Godt geboden.867
In den hemel zweeft geen geest,
Of hy slijt met lof te zingen
870
En een' godtsdans d'eeuwigheit,870
Voor den schepper aller dingen,
Endeloos in majesteit.
Laetge u dit verzoeck gevallen,873
Treet zelfs voor, wy vangen aen,
875
Hant aen hant, dus met ons allen
Eenen ring om u te slaen,
Op den galm der feestschalmeien.
Zet de wijs in voor de reien.878
[p. 141]
II. Zang. Adam:
Laet ons dan den feestdans leeren879
880
En den trant880
Van den grooten heer der heeren;879-81
En den hemel nabootseeren882
Met verstant.883
Volght de vaste en wufte lichten884
885
Op hun spoor.885
Dat 's op d'aerde een' hemel stichten.886
Elcke star bewaert haer plichten
In Godts koor.888
Zeven losse danssen binnen889
890
't Vaste vier,890
Dat rondom, om prijs te winnen,891
Zeven telt aen 's hemels tinnen,
In hunn' zwier.893
Dat ick dan de zon uitbeelde,894-vlg.
895
Gy, mijn bruit,
't Maenlicht, 't welckme noit verveelde.
Scherpe prickel van mijn weelde,
Dans vooruit.
[p. 142]
Ick weêr licht by u magh haelen,907
Naer dien stijl.908
Komt u aenschijn my beloncken909
910
Half of gansch,
'k Zal van zuivre liefde ontvoncken,911
Om den luister, my geschoncken,
Schoon van glans.911-13
Hou den voortrant naer 't betamen914
915
Hoogh en laegh.915
Laet ons scheiden, en verzaemen,
Daerwe aen d'eerste kennis quaemen917
Blijde en graegh.
Toezang. Rey:
Onder drypaer hemelingen,919
920
Die rondom
Dien volschoonen bruidegom,921
Alle in ongelijcke kringen,922
Licht van zijne torts ontfingen,923
Op hun streeck,924
925
Een de morgenstar geleeck,
Want zy danst hem voor in 't rijzen,
Of volght trou zijn hemelbaen
Achteraen.
930
De dans heeft zijn beslagh: nu weêr ten disch gelegen,930
Daer Gabriël u noot op 's hemels verschen zegen.
545Deze betiteling van Lucifer is vrijwel gelijk aan Dante's benaming: Lo imperador del doloroso regno, Inf. XXXIV, 28.
546En 't rijck der weerelt: vgl. vs. 9; wy: Asmodé met eenige lagere duivels; stampen: stampvoeten, vgl. vs. 694. Ook in Peter en Pauwels vs. 128 worden de booze geesten door stampvoeten opgeroepen.
547vermast: zwaar beladen.
548de kennis: de kennis van goed en kwaad. De Engelen zijn met Adam en Eva samengekomen onder den boom des levens (vs. 395); de duivels vergaderen onder den boom der kennis van goed en kwaad, Gen. II, 9.
550bouwen: uitbreiden.
551doortrapten: sluwen.
553schendigh: schandelijk; 't opperhof: de Hemel.
554Daer: toen; wettigh aengestreden: door mij rechtvaardig aangevallen.
555Het heir der hemelen: de opstandige Engelen, maar Lucifer stelt het valsch voor, alsof Michaël alle Engelen uit den Hemel wilde werpen.
556gezagh: grootheid, glorie.
557Ons eeuwigh toegestaen: ook dit stelt Lucifer partijdig en verkeerd voor; de Engelen waren nog in hun proeftijd en dus nog niet in 't geluk bevestigd; bandyten: uitgebannenen, vgl. vs. 591, 592, 1683.
558dien erfvyant: God, vgl. vs. 6, 1461; wrijten: ons verzetten.
559voor de vuist: openlijk.
560Naerdien: omdat; zijn heirkracht: Michaëls leger.
562Met een vage herinnering aan fabel IV van Warande der Dieren.
563rechtschapen: practischen, bruikbaren.
564Het allerreetste: het meest voor de hand liggend; vgl. vs. 642; men: wij; hem: God; bestorm': aanvalle.
565zijn volschapen beelt: zijn heerlijke gelijkenis, de mensch.
566zweemt: gelijkt op; verdonckert: verduistert, hem zijn glans (vs. 565) ontneemt.
566-67Practisch en listig, bovendien theologisch juist, zegt Asmodé, dat God zich van den mensch, die zijn beeld is, zal afkeeren, zoodra die gelijkenis door de zonde geschonden wordt.
567ongelyckenis: verminkte, bedorven gelijkenis, vgl. onwegh van vs. 595, onmensch, ondier.
568dit ooft: van den kennisboom, vs. 548; scherp: streng.
569de zoon: Adam; des vaders: van God.
571zoenen: verzoenen.
572-73Versta: dat zou een herhaling van onzen opstand zijn, maar nu op aarde.
574Met reden: ja juist!; van beeldeschenderye: met de schending van Gods beeld. Van Lennep teekent aan, dat Vondel hiermee een veeg geeft aan de beeldstormers van 1566; 't is mogelijk maar niet duidelijk.
575Naerdien: aangezien; het afgebeelde: God.
576Te zeker zit: onschendbaar is, vgl. vs. 29; dus: aldus; de parel van zijn kroon: de in Gods genade levende mensch is de voltooiing van de schepping.
578vonden: vondsten, bedenksels.
580Ons t'openbaeren: ons te laten gelden.
580-81een' ring En wacht van englen: een kring van wacht- of waakengelen; dees beide: Adam en Eva; paeren: trouwen.
582bruiloften: bruiloftvieren.
584ontvonckt aen: opgewekt door, vgl. vs. 123.
587De gasten: de aartsengelen, vgl. vs. 439-40.
588waert: gaat rond; der hofwacht: hier niet van de hemelsche legerscharen, die, zooals in Lucifer is uitgebeeld, Gods oorlog voerde (vs. 1397), maar van de paradijswacht, vgl. vs. 391.
589helsch gespoock: helsche spoken, duivels.
591Bandijten: boosdoeners, vgl. vss. 557 en 1683.
592op te waecken: waakzaam te zijn.
593geen vast verblijf te zoecken: als ballingen moeten ze rondzwerven.
594Noch licht en ope lucht: en ze moeten in het duister en verborgene werken.
595onwegh: ongebaande wegen, vgl. onmensch en ongelyckenis van vs. 567; galery: laan, vgl. vs. 25.
596het nachtspoock: de nachtelijke zwerver, de bandiet.
597Ongaerne wort gezien: zich ongaarne laat zien; bewaeren: beschermen.
598Versta: Hoe kunt ge iets uitvoeren, als ge u heelemaal verbergt?
599grijns: masker, vermomming.
600Een vogel, die: Ja, een vogel, die; pen: vleugels; bezwier: bevliegt.
603kloeck: krachtig.
604ooghstrael: blik; ontziet: vreest.
603-05Vgl. vs. 280-82.
608kies: verkies; elefant: olifant; valt niet naeu: is wijd genoeg.
609bedeckt te loopen mommen: zonder erg vermomd te loopen.
610reêngebruick: vernuft; kloeckste: slimste; stommen: stomme dieren.
613geesten: engelen.
614voor d'ondergoden: over de menschen, sarcastische uitdrukking van Asmodé.
615stadthouder: stedehouder, Adam, vgl. vs. 432; vorst enz.: vgl. vs. 352-53, 472; in zijn kloeckheit: lees: in hun kloekheid, vernuft.
618Dan: als; een geschubde draeck: In den Bijbel is spraak van een slang als verleider van Eva (Gen. III, 1, 4), maar de overlevering wil, dat het ons bekende kruipdier vòor de verleiding van de menschen vlerken had. In de chr. iconographie werd de Paradijsverleider vaak als een gevleugelde slang of fabelachtige draak voorgesteld. Vondel gebruikt dikwijls de woorden slang en draak voor 't zelfde dier; vgl. vs. 618, 779; zie verder Sabbe: Dierkennis en Diersage bij Vondel (1917), bl. 36-vlg.
619uitgeleert: volleerd.
620te volgen: na te volgen, na te doen; gebootseert: gevormd.
621zou geestigh weifelen: kan geestig, listig er omheen praten.
622-23Aan de valkenjacht ontleende beeldspraak: de van de vuist losgelaten, afgerichte valk moest duiven grijpen in hun vlucht. Asmodé bedoelt: zoo'n draak zou mij hier te pas komen; onnozelen: Adam en Eva, die geen kwaad vermoedden, vgl. de duiven.
624lucht: windzucht.
625ontdecke: verrade; zy: Adam en Eva, of de Wachtengelen.
628dunckt: met klemtoon; Asmodé wil doorgaan op het denkbeeld van de slang; schalck en koen: listig en dapper; niet onaerdigh uitgekoren: zeer doeltreffend gekozen.
630schalckheit: listigheid; natuurlyck: van natuur.
631stoutheit: dapperheid.
632staert: gevolg.
633jammernissen: jammeren.
634Zy: Adam en Eva; al teffens: tegelijk.
635gaen: te werk gaan; spreecken een voor een: ze éen voor éen aanspreken.
638wille en opzet: begeerte en plan.
639ga: wedergade, wederhelft.
640bera: beraadslaagt.
641aen: bij; ontginnen: beginnen.
642reetste: doeltreffendst, vgl. vs. 564.
644het hooft: de man.
645om te zetten: om te praten.
646traegh: niet makkelijk.
647dertle: lichtzinnige.
648Het overtreên smaeckt raeu: het overtreden van Gods verbod moet Eva tegenstaan.
651zinnen: zintuigen; teffens: tegelijk; een': met klemtoon.
652overstreên: overwonnen.
654uitzeide: ontzegde, weigerde.
656ontvoutze: als zij uitlegt.
657laeten: nalaten.
659reuckloos: roekeloos.
661spaenen: spenen, onthouden.
663zoo kleen een bê: zoo'n onbeduidend verzoek.
664terght: prikkelt.
665lust: lust, begeerte naar grootheid; vgl. vs. 671-72.
667Hy: de mensch; te bijster: te zeer.
668-69Versta: Hoeveel dingen zijn hem al niet van nature bekend, ja zelfs dingen die zijn natuur te boven gaan, nl. geestelijke dingen.
673men: wij of ik; langs dien kant: door zijn begeerte naar kennis.
674belegh uw banden: span uw strikken; vgl. 679-80.
675hy: Adam; ontspring: ontga, ontkome.
676spoock: duivel, vgl. vs. 689, 696.
677Men: ik; oppressen: dwingen te komen, oproepen; stede: plaatse.
678De schalcke Belial: de sluwe Belial, éen der hoofdpersonen uit Lucifer, maar hier tot een schiltknaep, dus een mindere van Asmodé, gedegradeerd; reede: gereed.
679berechten: onderrichten.
679-80Vgl. vs. 675.
680al het menschelyck geslacht: het heele menschdom, dit zinspeelt op de erfzonde; vgl. vs. 712.
681eenen zelven: éénzelfden.
684Versta: alle duivelen op aarde (in lucht) en in de hel (in zwavel).
686helsch getoet: afgrijselijke duivelmuziek, vgl. vs. 1416.
687de stoel des hemels: de troon van God.
689Maer dit's een poos te vroegh: Dit is de tweede maal dat Lucifer zijn voorbarige snorkerij zoo onderbreekt, vgl. vs. 72; hofstorm: aanval op het Paradijs.
690van 't hooft: bij den man; laet doorstaen: zet door.
691Verschalck: bedrieg.
694op 't stamp