[p. 143]
Het vierde bedryf.
EVA. ADAM.
Eva:
Waer staenwe, in 't paradijs, of daer de starren blaecken?
Wat treck verruck mijn' geest om hoogh? mijn voeten raken933
Geene aerde. d'aerde ontzinckt den voeten in 't verschiet.934
935
De goddelijcke galm van 't heiligh bruiloftsliet
Ontknoopt den bant, die ziel en lichaem hiel gebonden.936
De ziel, op hemelscheit verslingert, en verslonden,937
Gevoelt geene aerdtscheit, en, verkeert in zuivre vlam,938
Zoeckt d'eerste bron, waeruit zy haeren oirsprong nam.939
Adam:
940
Mijn lief, waer heene? toef: gy mostme niet ontzweeven.940
Eva:
Ick worde krachtigh na de bron des heils gedreven,941
Die mijnen brant alleen kan koelen. laetme gaen.942
Adam:
Uw element is hier. uw liefste spreeckt u aen.
Eva:
Nu kome ick weder tot my zelve, en by mijn zinnen.
Adam:
945
Het voeght de Cherubijns en gloênde Serafinnen945
Zoo hoogh te zweven, daer zy, met gebogen knien
Op 't aenschijn vallende, de majesteit ontzien947
Te naderen, en haer met wieroockschaelen eeren.
Eva:
Geluckigh zijn ze, die met engelen verkeeren.
950
De milde bruiloftsdisch vereerde ons hemelspijs,
En manne en druif, gegroeit in 't aerdtsche paradijs,951
Die al het ander ooft door leckerny verdoven:952
Maer 's engels rede ging al 't bruitsbancket te boven.953
Hy schoof de nevels van het menschelijck gezicht,
[p. 144]
955
En toonde ons welck een stadt de Godtheit in het licht955
Hier boven boude, daer, de balling uitgesloten,956
De redelijcke ziel, den lichame ingegoten,957
Haer burgerrecht verwacht, indienze zonder smet958
Den allerhooghsten eert, naer d'ingestelde wet.
Adam:
960
Die stadt is van den gront tot in den top voltogen.960
Eva:
Zoo alle leden eens veranderden in oogen961
Van hemelsche adelaers, uit liefde tot dees stadt,962
Noch zagen d'oogen zich aen dit gezicht niet zadt.
Adam:
Van welcke zijde zou het oogh 't gezicht ontginnen?964
Eva:
965
d'Aertsengel most zich op die rede eerst zelf bezinnen.965
Adam:
Men kan niet bouwen eer de grontslagh is geleit.966
Eva:
't Gesteente geeft den gront een grooter heerlijckheit.967
De jaspis, de safier, smaragden, en berillen,968
Sardonix, sardius, en ametisten willen
970
Chalcedon, chrizolyt, noch geenen chrizofraes,970
Noch hiacinten, noch den moedigen topaes971
In 't praelen wijcken. elck is moediger in 't proncken.972
Adam:
De muuren steigren hoogh, en dicht aen een gekloncken
Uit louter jaspis, net op een vierkante maet.974
Eva:
975
De poorten, elck een perle, en elcke schoone straet
Met klinckklaer gout gevloert, gewilligh doorgang geven
Aen alle geesten, die hier heene en weder zweven.975-77
[p. 145]
Adam:
Hier rijst geen tempel, noch gewelleft tempelwerck:978
Want d'onbepaeltheit van Godts wezen is de kerck,979
980
Waerin hy wort gedient van nimmertelbre geesten,
Die hem aleluia op endelooze feesten981
Toezwaeien, en den lof voortwentelen, zoo lang
De juichende englegalm beantwoort het gezang.
Eva:
Hier rolt geen zonnekloot ten ende van haer baene,
985
Noch 't ongestadigh licht der wisselbaere maene
Verlicht dees groote stadt, daer 't eeuwigh schijnend licht984-86
Van 't alvernoegende en verzadende aengezicht987
Den schoonsten dagh verleent, een' dag, waernaer wy menschen,988
(Och of die dagh verscheen) uit al ons harte wenschen.
Adam:
990
Hoe lieflijck ruischtme in 't oor de versche waterval,
Die uit den hooghsten troon, noch klaerder dan kristal,
In 't midden door de straet, zoo helder henevloeide,
En 't hout des levens, dat in 't midden wast, besproeide!993
Wat gaf dees boom al 't jaer, in een gezonder lucht,
995
Van d'eene in d'andre maent, een kostelijcke vrucht!990-95
Eva:
d'Aertsengel onderhiel ons met die bruiloftswijzen,996
En hoopte 't menschdom eens in 's hemels paradijzen
Te wellekomen, op een blijder bruiloftsfeest.
Adam:
Terwijlwe hier beneên, van eenen zelven geest999
1000
Gedreven, onderling elckandere beminnen,
Laet ons, van dagh tot dagh, een' trap ten hemel winnen,
En steigeren van 't laeghste in 't opperste geluck.
Eva:
Gebieme wat u lust. ick reken het geen juck1003
Mijn lusten onder uw geboôn van zelf te buigen.1004
Adam:
1005
Laet onze afzetsels jaer op jaer ons trou getuigen.1005
[p. 146]
De liefde wort door liefde ontvonckt en opgeweckt.
Gy ziet hoe minzaem duif en doffer treckebeckt.1007
De zwaen bekoort de zwaen, die bruizende aen komt zwemmen.
De stercke leeu laet zich van zijn leeuwinne temmen.
1010
Het veil omhelst den olm. men ent de plant op plant.1010
Een treck van liefde zet het al naer zijne hant.1011
Wat leven voelt wil zich met eene weêrga mengen.
Natuur schept lust in haers gelijcken voort te brengen,
d'Aenstaende weerelt wort uit uwen schoot verwacht.
1015
Gy zult, als moeder van het menschelijck geslacht,1015
Aertsvaders, koningen, wetgevers, helden baeren,
Heldinnen, dochters en schoondochters eerlijck paeren
Met uwe neven. 'k zie uw' naem alree ge-eert,1018
Waer gy de ledigheit der aerde alom stoffeert1019
1020
Met zoo veel zielen, als de velden bloemen draegen.1020
Ay laet, op zulck een hoop, mijn' wensch uw ziel behaegen.
Eva:
Zoo lang het aerdtrijck in den arm des hemels hangt,
En d'aerde; zijne bruit, haer vruchtbaerheit ontfangt
Van zulck een' bruidegom, die haer met duizent oogen
1025
Van starren aenlonckt, en bestraelt uit 's hemels boogen,1022-25
Zoo lang zal mijne min met d'uwe gaen gepaert,
En elcke dienst en kus blijft my een' weêrkus waert.
Adam:
Het zy met uw verlof, dat ick in deze streecke,
Aen d'eene zijde, een poos met Godt den schepper spreecke,1029
1030
En in mijne eenzaemheit bedanck' voor uw genot.
Verschoonme een' oogenblick.
Eva:
mijn liefste, ga met Godt.
BELIAL. EVA.
Belial:
Geluck, ô bruit, aenstaende moeder1032-33
Der eeuwen: heil in d'echte staet.
1035
De hemel zy en blijve uw hoeder,
De bruidegom uw toeverlaet.
[p. 147]
De roos en leli luicken onder
Uw voeten schooner op. ô bloem
Der schoonste bloemen, weereltswonder
Van alle schoonheên, die haer' roem
1040
En vlag voor uwe schoonheit strijcken,
Noch schooner moetge namaels prijcken.1041
Eva:
Wat stem genaecktme uit dichte bladeren
En schaduwen? wie komtme hier
Met zulck een' gloet van liefde naderen?
1045
Zoo gy een geest zijt, of een dier,
Ontmom, vertoon u. laetme kennen1046
Wie my dus minnelijck begroet.1047
Het zy gy zweeft op lucht en pennen,
Of d'aerde treet met uwen voet;1048-49
1050
Ontwolck u, dat de zon hier doorschijn.1050
Of zijtge mensch, koom vry te voorschijn.
Belial:
Ick ben een schepsel, schoone jonge1052
Genootschapt van uw' bruidegom,1053
Begaeft met eene menschetonge
1055
En spraecke. alle anderen staen stom,1055
Misdeelt van uwe heldre reden.1056
'k Beken mijn kleenheit onder u.1057
Al zitge hooger, ick beneden
Aen uwe voeten, blijf niet schu:1058-59
1060
Misgun geen' slange u heil te wenschen.
'k Bemin den ommegang der menschen.
Zoo nestlen minzaeme oyevaeren1062
Rondom u, in geboomte en lucht.
De dolfijn steeckt uit zoute baeren1064
1065
Het hooft, door een verborge zucht
En heimelijcken treck gedreven
[p. 148]
Naer menschen, en het vrouwebeelt.1067
Gy ziet dees vogels om u zweven,1068
En hoe de dolfijn d'oevers streelt
1070
En strijckt met zijnen staert, en vinnen,
Uit liefde om 's menschen hart te winnen.
Het zou den wilde' eenhoren lusten1072
In uwen zuivren maeghdeschoot
Noch van geen hant gerept, te rusten,
1075
Gaeft gy uw aenschijn voor hem bloot.1075
Die snelvoet geeft zich niet gevangen1076
Dan aen een maeght, en smilt en schreit,1077
Als hy u ziet, van groot verlangen,
Om zulck een schoone, hem ontzeit,1079
1080
Zoo prickelt min zijn maeghdedriften.1080
Zijn hooren kan venynen schiften.1081
Eva:
Waer toe de dieren dus geprezen?
Belial:
Op datge niet, dus byster schuw,1083
Van menschbeminners, hoeft te vreezen.1084
1085
Ick zoecke geen genot by u,
Maer loutre gunst. gy zijt het waerdigh,
Gezegende overschoone bruit.
Mijn maght is kleen, mijn hart dienstvaerdigh
Voor u ten beste. ick noode u uit
1090
Op dezen boom, waerin de prijs leit
Van alle wetenschap en wijsheit.1091
Eva:
Zwijgh stil, en wacht u my te nooden
Op ooft, dat wetenschap belooft.
Dees appel wert mijn mont verboden,
1095
Dies noodtme op geen' verboden ooft.
De Godtheit sprack: gy mooght wel eeten
Van alle boomen in den hof:
[p. 149]
Maer schuw de kennisvrucht vermeeten1098
Te plucken. schuw dees misdaet, of
1100
Ghy zult de doot onfaelbaer sterven,1100
En u en al uw zaet bederven.1101
Belial:
Is 't waer? zou Godt, zoo hoogh gezeten,
Almaghtigh, goet, oneindigh wijs,
Wel spreecken: gy zult geensins eeten
1105
Al wat'er groeit in 't paradijs?1105
Eva:
Wy plucken allerhande vruchten,
En eetenze oock; maer Godt geboodt
Dien boom in 't middenperck te vlughten,1108
Gelijck de pest, en baere doot.1109
1110
Wat zoume lusten uit te spatten,
De doot met hant en tant te vatten!1111
Belial:
O simple duif, dees wet is strijdigh1112
Met recht en reden. geef gehoor.
Hoe, toont de Godtheit zich zoo nijdigh?1114
1115
Ick bidde, ô simple, keer uw oor
Zoo schuw niet af van nutte raeden,1116
En dezen eedlen fenixboom.1117
De wijsheit schuilt in deze bladen.
Men moet een jonge vrou den toom
1120
Niet korten. laetze weeligh weiden.1120
Haer lust en Godt zijn niet gescheiden.1121
Deze appels kennen geen venijnen.1122
Zy smilten lieflijck op de tong,1123
Verheugen 't hart, als hemelwijnen.1124
1125
Zy houden 't menschdom eeuwigh jong:
En 't is nu bruiloft, daer Godts reien,
Uit lust om u te prijck te zien,
In uwe schoonheit zich vermeien.
[p. 150]
Wat wellust zou men u verbiên!
1130
Wat zou men u zoo naeu bestippen!1130
Dit ooft verlieft op uwe lippen.1131
Belial:
De schepper heeft niet quaets geschapen.1134
1135
Hoe zijtge alree zoo naeu gezet?1135
Dit's bygeloof. waer wil dit heenen!
Geen spijs noch dranck besmetten 't lijf,1137
En minst de ziel. hou op van steenen.1138
Pluck stout, en nuttigh uw gerijf.1139
Eva:
1140
Ay zeghme eerst, die my dus durft nooden,
Waerom is my dien boom verboden?
Waerom is aen dees vrucht te smaecken
De doot gehecht? waerom verbiet1141-43
De hovenier haer aen te raecken,1144
1145
Op lijf- en zielstraf, schuilt'er niet1145
Venijnighs, onder schoone verven?1146
Belial:
Ay simple duif, betrou mijn woort
Ick zweer het u, gy zult niet sterven.1148
Gebruick wat oogh en mont bekoort:
1150
En wiltge u op mijn' eedt betrouwen,
'k Zal d'oirzaeck van 't verbodt ontvouwen.
Eva:
Het zoume lusten dit te hooren.
Ontvoume Godts geheimenis.
Belial:
Verkeerden al dees blaên in ooren
1155
Zy moghten 't melden: want het is
Verboden Godts geheim te melden.
[p. 151]
'k Zal 't evenwel, op mijn gevaer,1157
Al zoudtme zelf het leven gelden,1158
U openbaeren, magh het maer
En houme buiten ongenade.1161
De nijdigheit wil niet gedoogen1162
Dees leckre vrucht uw' mont te biên,
Op datge niet, uit andere oogen,
1165
Met oogen des verstants zoudt zien,1164-65
Haer zelve in wetenschap gelijcken,
Veranderen in een Godin,
En Gode in geene wijsheit wijcken.
Die rijcke schatten schuilen in
1170
Deze appels, die ter kennis leiden,
Om goet en quaet van een te scheiden.1171
Dits d'oirzaeck van het streng verbieden.
Deze appelschel beschaduwt Godt:1173
Tast toe, eer 't iemant koom' bespieden.
1175
Ick schud den boom, om zulck een lot,
Een Godtheit, in uw' mont te storten.
Ay zucht niet. staeck dit droef gezucht.
Wat wiltge uw lust alree verkorten?1178
Bespiegel deze hemelvrucht,1179
1180
Dien gouden appel, milt van sappen,
Hy schenckt u hemelsche eigenschappen.
Eva:
Och eedle boom, hoe durf ick waegen
Uw ooft te plucken! eedle boom,
Gezalight door het appeldraegen,
1185
Hoe klopt mijn hart, uit schrick, en schroom!
O blozende appel, 'k zie u schieten
Een' strael van gout, en levend root.
Die zonder smet u moght genieten!
'k Genaecke u bevend. zou de doot,
1190
Een worm zich in dien boezem bergen?1190
Hou op, hou op mijn lust te tergen.1191
[p. 152]
Waerom mijn lust van ooft onthouden?
Wat schaet een beet? onnoosle schult,1193
Een snoeplust wort licht quijtgeschouden.1194
Ick pluck. gedoogh het met gedult,
1195
O schepper, zoo 'k mijn hant bederve.1195
De halve misdaet is begaen.
O blozentheit! ô schoone verve!1198
Belial:
Nu schoone, zet den mont hier aen,
1200
Ay proef eens. staetge noch verlegen?1200
Nu eet, dat u de hemel zegen.
Uw bruigom komt hier aengetreden,
En schijnt in zijnen geest verruckt.
Wort hy op dit bancket gebeden,1204
1205
Dien rooden appel, versch gepluckt;
Hoe kan zijn mont de bruit ontzeggen1206
Dees vrucht te proeven op haer woort?
Ick helpe uw rede zoo beleggen,1208
Dat, schoon het ooft hem niet bekoort,
1210
Hy zal, om niet uw gunst te grieven,
U innevolgen, en believen.1211
ADAM. EVA.
Adam:
Hoe wel bekomt het my, gerust in eenzaemheit
En opgetogen, met de hooghste majesteit
Te spreecken mont aen mont, en een genadeteken1214
1215
Van haeren uitstrael op het voorhooft, onder 't spreecken,1214-15
t'Ontfangen, dat mijn ziel, in eenen andren staet1216
Herschapen, uitroept: heer, hou op: ick ben verzaet
Van uwe goetheit, al te maghtigh, en miltdaedigh,
En uitgestort! hou op, en zijt uw' knecht genaedigh.1219
1220
Nu keere ick weder naer mijn bruit, mijn halve ziel.
Waer maghze steecken? wat bespieglinge onderhiel1221
Haer midlerwijl? ick zieze in schaduwe gezeten
[p. 153]
By dien verboden boom. wat 's dit? wie broght haer eeten?
Dit voorspoock spelt niet goets. ick zie my doof, en stom.1224
Eva:
1225
Genaeck, mijn liefste. hoe? is nu de bruidegom
Afkeerigh van zijn bruit? ick wacht u met verlangen.
Adam:
Hoe staet het hier? hoe dus? wat lust heeft u bevangen?
Mijn lief, wie noodighde u ter feest op deze wijs?
Eva:
Godts appelboom verleent my schaduwen en spijs.
Adam:
1230
Wat spijs? een spijs zoo hoogh van Godt geboôn te schuwen?
Eva:
En hierom luste 't my te min daer van te gruwen.
't Verbodt ontstack de lust. mijn bruidegom, mijn troost,
Bezie dien appel eens. ay zie hoe schoon hy bloost.
Indien de schel het oogh uitwendigh kan vermaecken,1234
1235
Gedenck hoe liefelijck het binnenste moet smaecken.
Adam:
Och smaeck! een koude koorts rijdt over al mijn leên.
Mijn haer rijst overendt. och lief, waer wil dit heen!1237
Wat wort mijn hart beklemt! dat Godt dien appel schende,1238
Den boom uit d'aerde rucke. ô jammer, ô elende!
1240
Is dit alree de vrucht, de vreught van 't bruiloftsbedt?1240
Ontheilightge zoo snoot des allerhooghsten wet?
Eva:
Nu bruigom, zijt gerust. 'k versta wel wat de wet zeit,
En beter dan gy meent. wat steurt uw naeugezetheit
Zich om een appelbeet? dit's louter bygeloof.1244
Adam:
1245
Helaes, wat hoor ick nu! och waer ick stom, en doof,
En blint: ontbrack het my aen oogen, en aen ooren,
Zoo zoude ick in dien staet, 't is droef, u zien noch hooren.
Eva:
Niet hooger, bruidegom. hier is geen quaet begaen.1248
[p. 154]
Ontfang mijne eerste gave, en tast dien appel aen.
1250
Geloof en volgh uw bruit, en proef, en na het smaecken
Zoo oordeel met verstant en kennisse van zaecken.
Adam:
Zoude ick, u volgende, den oppersten versmaên?
De hemel hoede my voor zulck een stout bestaen.
Men kan niet straffeloos dees hofwet overtreden.1254
Eva:
1255
Wat hofwet? deze wet is strijdigh tegens reden.1255
Adam:
Godts reden overtreft al 't menschelijck vernuft.
Eva:
Een die rechtschapen is wort niet zoo licht verbluft
Van ydle vreeze. ick smaeck wat kennis in dees spijs leit.
Adam:
Godt vreezen is 't begin van kennisse en van wijsheit.
1260
Wie hem gehoorzaemt, en zich onder zijne wet
Gewilligh buight, is vry van zulck een lastersmet.1261
Ick mercke alreede hoe zich d'engelen dit belgen.1262
Eva:
'k Geloof een engel schudde een appel van dees telgen.
Ick ving dit boombancket in 't vallen met mijn hant,1264
1265
Niet als een' gruwel, maer een heilgenadepant.1265
Wat laetge traenen langs uw kaecken nedervloeien?
Wilt gy de lust van uw beluste bruit besnoeien,1267
Haer nors bejegenen met eenen wederzin?1268
Dat's zeker noch te vroegh, dat brengt geen vrientschap in,
1270
Dat hebtge oock niet belooft, toen gy my eerst aenschoude,
De huwlijxgodt mijn hant in d'uwe vlocht en troude,1271
En 't huwlijck zegende. ben ick uw vleesch en been,
Zoo draegh u, als een man, en laet ons lotgemeen1273
Te gader leven. 'k noode u op Godts eige gaven.
1275
Zoo zal u kennis trots tot aen de starren draven.
Zoo wortge in wetenschap en wijsheit Godt gelijck.
Gebruick uw' vryen wil, en toon my d'eerste blijck
[p. 155]
Van liefde, in 't volgen van mijn allereerste bede.
Zy lijdt geen weigeren. gevolghzaemheit baert vrede.1279
Adam:
1280
O welck een strijt? wat 's dit een wightigh hooftgeschil?1280
In wetenschap Godt zelf gelijcken, eigen wil
Te volgen, zonder op het ooftverbodt te letten:1282
Of onder Godt staen, en het juck van zijne wetten
Te draegen, als een slaef, uit vreeze voor de straf?
Eva:
1285
Wat sammeltge? gebruick wat ons de hemel gaf,1285
Uw' vryen wil, en 't goet, u heden aengeboden.
De Godtheit heerscht om hoogh: hier heerschen aertsche Goden.1287
Adam:
O welck een strijt! hier staet het vrouwebeelt; daer Godt.1288
Hier vleitme haere bê: daer dreightme een streng verbodt.
1290
Zal ick de liefde en gunst van mijne vrouwe ontbeeren,
Of d'opperste genade in ongena verkeeren?
Een onweêr barnt'er in mijn' geest. wat baert de keur1292
In zulck een onderscheit al angst! wat stelle ick veur,1293
De vrientschap van mijn vrouwe, of 's hemels gunst te derven?
1295
Durf ick in my het beelt, dat Godt gelijckt, misverven,1295
Mijn ziel ontluisteren, om zulck een snoot genot?1296
Neen, neen, van mijne vrou gescheiden, rustigh Godt,
Den oirsprong van mijn heil omhelst en aengehangen.
'k Heb van zijn milde hant alree te veel ontfangen,
1300
En wachte oneindigh meer uit zijnen vollen schoot.
Ick kies het leven voor de baerelijcke doot.1301
Mevrou, wat verghtge my! ick laetme niet misleiden.1302
'k Getroostme niet van Godt, maer eer van u te scheiden:
Indien ick een van bey moet kiezen. dit sta vast.
[p. 156]
Dien trouweloozen aert, gelijck een jonge wulp.1308
Nu Adam, dat gaet wel. ga heen: gy hoeft geen hulp1309
1310
Noch vrouwetroost: gy kunt genoegh met dieren leven,
En kentze, hooft voor hooft, en kuntze naemen geven.1311
Gy keert u aen geen vrou, en achtze uw vleesch en been1312
Niet langer: want uw hart verkeert in ys en steen.
Welaen, ick ben 't getroost, maer komtge uw vrouw te zoecken,1314
1315
En vintze niet: dan mooght gy huilen, schreien, vloecken,
Maer 'k zweere 't zal u niet gebeuren haer te zien,
Noch Eva acht u waert voortaen den mont te biên,
Ick neem den hof, en al de dieren tot getuigen
Van uwen wrevlen aert. de wreetste leeuwen buigen1319
1320
Zich onder hun leeuwin. de tiger brant van min,
En ziet niet lievers dan zijn lieve tigerin
Naer d'oogen en den mont. zy drincken uit eene ader,1322
En eeten eene spijs, en wandelen te gader:
Maer Adam acht zijn bruit, zijn jonge weêrga, niet.1324
1325
Leef lang. gedenck dat gy uw vrou nu 't leste ziet.
Adam:
Och och, waer gaetze heene? och, woutge een luttel beiden!1326
Mijn liefste, hou noch stant.1327
Eva:
wy zijn alree gescheiden.
Wat houdtge my? laet los. zoo leeftge vranck en vry.1328
Bemin eene andre, die gy meer bemint dan my.1329
1330
Gy quaemt al slaepende aen een bedtgenoote, en vrouwe,
En naemtze zonder liefde, en scheit nu zonder rouwe.
Wie zonder min vergaert, kan scheiden zonder smart.
Een andre ribbe leght u nader aen het hart.
Dat d'opperste u een vrou, naer uwen zin, bootseere.1334
1335
Gebeurt dit, als ick 't wensch, beminze, en houze in eere:
Beliefze meer dan my: of zoo u dat bezwaert,
Blijf liever eenzaem, als voor heene, en ongepaert:1337
Zoo zultge een vrouwehart niet quetsen, en bedroeven.
Adam:
Och zwijg, mijn liefste, zwijg. gy nijpt mijn hart met schroeven.1339
1340
Hoe kan ick Gode en u behaegen in dees zaeck!
[p. 157]
De hooghste wijsheit vint in troubreuck geenen smaeck.1341
Zy voeghde ons t'zaemen. laet ons dan te zaemen leven.
O vader, kuntge uw' zoon een struickeling vergeven,
Dat ick een' oogenblick mijn wederga behaegh',
1345
Zoo zie dit over. dit 's een overgaende vlaegh.1345
Men moet een zwacke zacht en minnelijck bejegenen,1346
Met alle eerbiedigheit. gy kunt den appel zegenen,1347
En scheiden het vergift, gesproten van 't verbodt.1348
Nu geef den appel hier, zoo deelen wy een lot.1349
Eva:
1350
Zoo leert men goet en quaet met kennisse onderscheien.
Wel waerom schudtge 't hooft?
Eva:
Mijn lief, hoe zietge dus bestorven om uw hooft?1353
Schep moet, mijn lief: gy hoeft te schricken noch te schroomen:
1355
Ick hebbe alleen dien last op mijne ziel genomen.1355
REY VAN WACHTENGELEN.
I. Zang:
Helaes, wat baet een englewacht,
Zoo 't alziende oogh van boven1357
Den mensch niet gaslaet naer zijn maght!1358
Hoe leght de stamheer van 't geslacht1359
1360
Met al zijn zaet verschoven,1360
En in der eeuwigheit berooft
Van zulck een heilkroon, hem belooft!1362
O feest van weinige uuren!
De hemel zelf gevoelt dien krack.
1365
De staet van dees natuuren1365
Hadde eeuwigh kunnen duuren.
Maer och zy droegen zich te zwack
[p. 158]
In Gode te behaegen.
O tijt van bitter klaegen!
I. Tegenzang:
1370
Had Adam zich aen 't Engelsdom1370
Gespiegelt, dat hoovaerdigh,
Terwijl 't in volle weelde zwom,
Noch hooger dan zijn staetpeil klom,1373
En, wrytende en quaetaerdigh,1374
1375
Den milden leenheer trotsen wou,1375
Hy leefde vry van naberou.
Ten zy nu Godts genade
De hant reicke aen 't gevallen paer,1377-78
Dat, by de slang te raede,1379
1380
Aen 't omzien quam te spade;1380
Wie ruckt het uit zijn jammer, daer1381
Het leght in schande en schennis!1382
Hoe dier staet lust naer kennis!1383
II. Zang:
Men magh nochtans naer kennis staen.
1385
Wy hemelgeesten dringen
Uit kenniszucht al hooger aen,
En volgen Godts verborge baen,1387
In ons bespiegelingen:
Want in den ronden spiegelkloot
1390
Der Godtheit leght de weerelt bloot.1389-90
Wil d'opperste openbaeren
Aenstaende zaecken, in dien schijn1392
Als ofze alreede waren
In wezen, voor het baeren;1394
1395
Kon Adam dan een helsch venijn1395
Uit zucht ter kennis trecken?
Dit staet u naeckt t'ontdecken.1397
II. Tegenzang:
De Godtheit kent zich zelve, en eerst1398
[p. 159]
De kennis is dan heerlijck,1399
1400
En van de schultvleck allerveerst.1400
De Godtheit, die het al beheerst,
Zal niemant hierom deerlijck1402
Van zijn gena verstooten: want
Hy heeft den kennisboom geplant:1404
1405
Maer dieze uit trotsheit zoecken1405
Door middelen, van hem verboôn,
Dat zijn verkeerde kloecken.1407
Hoort Adam nu vast vloecken.1408
Nu spant vorst Lucifer de kroon.1409
1410
Och Adam, hooge ceder,1410
Hoe ploftge dus ter neder!
933wat treck: welke vervoering.
934in 't verschiet: in de diepte.
936Ontknoopt: ontbindt.
937hemelscheit: hemelschen omgang.
938aerdtscheit: verwantschap met de aarde.
939d'eerste bron: de eerste oorzaak, God.
940most: moet, moogt.
941de bron des heils: de bron der zaligheid, God.
942Uw element: uw natuurlijke plaats.
945voeght: past; gloênde Serafinnen: gloeiende Serafijnen; zij heeten de brandenden.
947ontzien: vreezen.
951manne: manna.
952verdoven: overtreffen.
953's engels rede: Gabriëls gesprek over den Hemel.
955Vgl. Openb. XXI, 10.
956de balling uitgesloten: de uitgesloten balling.
957ingegoten: ingestort.
958Haer burgerrecht: vgl. Eph. II, 19.
960Versta: die stad Gods, de Hemel, is geheel volmaakt.
961alle leden: al onze ledematen.
962hemelsche adelaers: ten hemel vliegende en in de zon schouwende arenden; uit liefde tot dees stadt: uit begeerte om die stad te zien.
964't gezicht ontginnen: met de beschouwing een begin maken.
965Versta: Zelfs Gabriël wist niet, hoe hij over den Hemel moest beginnen.
966Versta: men kan niet spreken vóor men gezien heeft.
967Eva geeft 's engels rede (vs. 953, 965) weer, de toespraak van Gabriël over den Hemel.
een grooter: de grootste.
een grooter: de grootste.
968Vgl. Openb. XXI, 18-24.
970chrysofraes: lees chrysopraas.
971moedigen: trotschen.
972moediger: trotscher.
974net op een vierkante maet: in een nauwkeurig vierkant, Openb.. XXI, 16.
975-77Openb. XXI, 21.
978gewelleft tempelwerck: gewelfde bogen.
979d'onbepaeltheit: de onbegrensdheid, de oneindigheid; vgl. Openb. XXI, 22.
981aleluja: alléluja, hallel, looft God, vgl. Openb. XIX, 1-6.
984-86Openb. XXI, 23; zonnekloot: zonnebol.
987Vgl. Ps. XVI, 15.
988dagh: luister.
993't hout des levens: de levensboom, lignum vitae.
990-95Openb. XXII, 1-2; naast Gen. II, 10; van het afbeeldend aardsch Paradijs dwalen Adams gedachten naar het afgebeelde Hemelsch Paradijs.
996die bruiloftswijzen: dat bruiloftslied, het lied van de bruiloft des Lams, waarop ook de mensch is uitgenoodigd, Openb. XIX, 9 en vlg. Vondels later gedicht Terzelver Bruiloft, in dit deel.
999eenen zelven: éénzelfden.
1003juck: last.
1004van zelf: gewillig, spontaan.
1005afzetzels: kinderen; ons trou: onze huwelijkstrouw.
1007minzaem: verliefd.
1010veil: klimop; olm: iep.
1011treck: neiging; het al: alles.
1015Eva beteekent: moeder van alle levenden, vgl. vs. 446-47, 1032-33.
1018neven: kleinzoons, nageslacht.
1019stoffeert: bekleedt.
1020zielen: menschen.
1022-25De vergelijking van hemel en aarde met bruidegom en bruid heeft Vondel ook elders, bv. in Bespiegelingen, III, 788, 847-vlg.
1029Aen d'eene zijde: op zij, afgezonderd.
1032-33aenstaende moeder Der eeuwen: moeder van het menschelijk geslacht, vgl. vs. 1015; d'echte staet: echtstaat.
1041namaels: hierna, later.
1046ontmom: ontmasker.
1047dus minnelijck: zoo verliefd.
1048-49Versta: het zij ge een geest zijt of een dier, vs. 1045.
1050Ontwolck u: kom uit die wolk van geheimzinnigheid te voorschijn; vertoon u in het volle licht.
1052Versta: ik ben in elk geval een schepsel, schoone jonge vrouw.