Het vyfde bedryf.
LUCIFER. ASMODÉ.
Lucifer:
Zoo vang de rouklaght aen. geen zang heeft zulck een aert.1412
Asmodé:
Hoe wacker heeft dees wacht zijn hofwacht nu bewaert!1413
Lucifer:
Het gaet naer onzen wensch. wy zijn dien hoeck te boven.1414
1415
O Asmodé, het rijck des afgronts wil u loven,1415
En innehaelen, op de schorre nachtklaeroen.1416
Ons hof wort met tapijt van spinragh, en feestoen1417
Van dorre blaên bekleet, om 't zegefeest te houwen.1418
Wy kroonen u ten vorst der oostersche landouwen.1419
1420
Gy steurde 't eerste feest der levenden, en zult,1420
Ten Godt der bruiloften van 't oosten ingehult,1421
Gemaghtight worden, 's nachts het bruiloftsbed t'ontsteecken
[p. 160]
Met geile vlammen, en des bruigoms hals te breecken,
Daer hy gewonden leght in d'armen van zijn bruit.
Asmodé:
1425
Dat 's meer dan ick verdiende. op uwen zegen sluit
My d'ysre kroon om 't hooft. zy roeste, uw' naem ter eere.
Lucifer:
Waer steeckt dees jonge bruit, met haeren nieuwen heere?1427
Asmodé:
Zy dropen achter af, van schaemte en schrick gepraemt,1428
En sloopen in een hol, mistroostigh en beschaemt,1429
1430
Om hunne naecktheit: want nu zienze eerst uit hunne oogen,
Zy weven schaemroot, om de schamelheit t'ontgaen1432
Van hunne naecktheit, een groen web van vijgeblaên1433
Om 't middenlijf: want wy hen by de locken sleurden1434
1435
Door braem, en doornehaegh, en distelpunt, en scheurden
De witte zijde van hunne eerste onnozelheit.
Dit zijn de slippen, vuil van stof, en root bespreit
Men hoortze elckandere de schult der misdaet wijten,
1440
En vloecken. Eden galmt van jammerlijck misbaer.1439-40
Mistroostige Adam krabt zijn aenzicht, ruckt het haer
Met locken uit zijn hooft, en weckt de hofgeschallen,1442
Uitschreeuwende: waertoe, waer ben ick toe vervallen!
Ick gaf mijn bruit niet, maer mijn vyandin gehoor.
1445
Mijn vleesch heeft my verraên. ick volghde een heiloos spoor.1445
Een vuile snoeplust was de pijl die Eva griefde,1446
En my al teffens. och, dit komt van vrouweliefde.1447
Ick ben van mijne ribbe en eigen vleesch verraên.
De vrouweliefde komt my al te dier te staen.
1450
Ick wou de vlag, in top gezet, uit trots niet strijcken,1450
[p. 161]
En Gode in wijsheit en in wetenschap gelijcken.
Het spoock des afgronts klampt my met gewelt aen boort.1453
Ick voele en voere alree een oorlogh in mijn leden.
1455
Het vleesch wil anders dan de geest. verstant, en reden,1455
En wil, getaistert van dien onverwachten smack,1456
Gevoelen al te spade een' vreesselijcken krack.1457
'k Gevoel de jammeren van buiten en van binnen.1458
Hoe kan men zulck een scha herhaelen en verwinnen!1459
Lucifer:
1460
Zoo wort mijn wraeck verzaet. nu triomfeert de hel.
Dat mijn erfvyant zich nu weere, en wetten stell',1461
Om zulck eene inbreuck van erflasteren te keeren:1462
Wy passen langer op geen' hinderdam noch beeren
Van wetten, en belofte, en vreeslijck dreigement.1463-64
1465
Natuur leght onder, plat getreden, en geschent.1465
Al 't menschelijck geslacht is mijn, en errefeigen.1466
Het past niet langer op beloften, noch op dreigen.1467
De wil helt over van 't geboden goet tot quaet.1468
'k Wil kercken zaeien, en altaeren, hem ten smaet.1469
1470
Men zal mijn beelden daer met menschenoffren eeren,1470
En gout en wieroock, en by 's afgronts godtheit zweeren,1471
Uit schrick voor straffe. ick schuif nu glimpelijck en valsch1472
Den oirsprong van het quaet van my op 's vyants hals.1473
Laet al de weerelt vry van Adams erven krielen:1474
1475
Uit sestigh eeuwen berght hy pas een hantvol zielen.1475
[p. 162]
Zoo stijge ick, na mijn' val, op eenen hooger trap.1476
Zoo veel vermagh de lust, een montvol appelsap.
Maer duickenwe eene poos. wy zullen met onze ooren1478
Den grooten ommezwaei van 't eeuwigh treurspel hooren,1479
1480
Uit Adams eigen mont. nu loopt de treurrol af.1480
Hy komt tot kennis van zijn misdaet door de straf,1481
Die d'overtreders op den hiel treet. hy loopt herwaert,1482
Bestorven om het hooft, en dootsch, dan weder derwaert.
De beeldevormer zagh 't wanschepsel aen, en riep:1484
1485
Helaes, nu rout het my dat ick oit menschen schiep.1485
ADAM. EVA.
Adam:
O duistere spelonck, ick docht in uwe naerheit1486
Mijn smet, en naeckte schaemte en schande, voor de klaerheit1487
Des hemels, en den glans van 't aldoordringend licht,
Te decken, maer vergeefs. geen hol, geen bosch is dicht.1489
1490
Ick wort verraden van het wroegende geweten,
Dat overtuightme. een worm, te diep in 't hart gezeten,1491
Het overtuigen van 't beschuldighde gemoedt,1492
Doorknaeght mijn ingewant. waer zet ick mijnen voet,1493
Om rust te vinden voor het barnen van mijn zinnen?1494
1495
Och welck een onrust kraeckt en knerst geduurigh binnen
In mijnen boezem! hoor, hoe giert het heene en weêr,1496
Getrocken van 't gewight der misdaet, keer om keer.
Hoe is mijn staet verkeert! ick dwael, gelijck de blinden,1498
En zoecke d'oude rust, en kanze nergens vinden.
[p. 163]
1500
Zy vlught gestadigh voor en voor, en wil niet staen.
Wat grijp ick naer de lucht? hier is geen vatten aen.1501
Waer blijven d'engelen, de blijde feestgenooden,1502
De wachters van den hof? helaes, zy zijn gevloden.
Nu zwijght de bruiloftsgalm. de voglezang zit stom.
1505
Geen reien juichen meer voor bruit en bruidegom.
De hemelsche bazuin houdt op het feest te groeten.
De helsche horen houdt nu aen met vreeslijck toeten.1507
Eva:
Wat komt u over? zijt gy zinneloos, of dwaes?1508
Adam:
Ick zie de spoockery, en hoor het nachtgeraes1509
1510
Rondom my heene. zie de razeryen klimmen1510
Van onder op, en hoeze ons dreigen, en begrimmen.1511
De nevel, die 't gezicht benevelde, verdwijnt.1512
Nu zienwe een' ommegangk van spoock, dat ons verschijnt.1513
Ick kan de rampen en het leet, by u gebrouwen,1514
1515
Niet overzien, veel min op eene ry ontvouwen.1515
Eva:
Zoo schuiftge uw eige schult alleen op mijnen hals.
Adam:
O oirzaeck van mijn' val, en zoo veel ongevals,1517
Hier uit te spruiten! och dit komt van echtgenooten!1518
Op zulck een voorwaerde is ons huwlijck niet gesloten.
Eva:
1520
Met wat beding heeft dan uw hant mijn hant getrout?
Adam:
Dat gy mijn noothulp trou uw' man hanthaven zoudt.
Eva:
Het voeght den man zijn vrou godtvruchtigh voor te treden.1522
[p. 164]
Eva:
1525
De zwacke vrouwekunne is van een lust verrast:1525
Adam:
En uw vervloeckte lust my bitter opgebroken.
Eva:
Het voeght een manshooft zich te houden onbesproken,1527
En stant te houden, zoo het vrouwebeelt bezwijckt.1528
Adam:
Gy smeet my overstagh.1529
Eva:
rechtschape vroomheit wijckt
1530
Om smeecken, noch gevley, noch dreigen van een vrouwe.1530
Schep moedt: ick blijve uw troost, in 't nijpen van den rouwe,
Gelijck voorheene in weelde en 't opperste geluck,
En zal u nimmermeer bezwijcken in den druck.1533
Adam:
Het is vergeefs getroost, dees schade al t'onherhaelbaer.1534
Eva:
1535
Wat raet? de schepper schiep ons beide niet onfaelbaer,1535
Maer faelbaer, en van een bouvallige natuur.1536
Adam:
Dus sleept de wellust van een' oogenblick, eene uur1537
Een lange keten na van rampen en verdrieten.
Het lustme langer niet het leven te genieten.
1540
'k Verbeeldme, waer ick ga en sta, een bange doot.
Zy grimtme lelijck aen. och open uwen schoot:
Ontfangme, o aerde: want de lust is my benomen.
Ontfangme wederom. ick ben van u gekomen.
Dit lichaem komt u toe. de ziel verhuize, en zoeck'
1545
Een heimelijck verblijf, daer een verdiende vloeck
Haer heenevoere: want zy heeft des hooghsten zegen
Misbruickt. wat toeft de doot! het leven is me tegen,
De naere duisternis veel liever dan de dagh.
Mijn schande leght te naeckt. zoo 't my gebeuren magh
1550
Te sterven; keer het niet. laet u mijn doot behaegen.1550
[p. 165]
Geen reden port u op het tijdigh lijck te klaegen:1551
Want tijdigh sterft hy, die niet meer te hoopen heeft.
Al is mijn leven kort, 'k heb noch te lang geleeft,
Na zulck een heilverlies, en kan niet meer verliezen.1554
1555
Wat slagh van sterven staet my 't reetste nu te kiezen?1555
Van eenen hoogen bergh afspringen zonder schroom,
Of plompen in d'Eufraet, en dryven met den stroom
En maelstroom recht in zee, ten aze voor de vissen?
Ay vrou, wat houdtge uw' man? gy moghtme nutter missen1559
1560
Dan houden: want de zon, die 't hooft haest onderhaelt,1560
En naer de westkim spoet, is lang voor my gedaelt.
Mijne oogen schuwen 't licht. ontslame. ick overleefde1562
Het zegenrijcke lot, my toegeleght, en streefde,
Van hoovaerdy vervoert, te weeligh en te steil,1564
1565
En boven 't menschelijcke eens vastgestelde peil:
Zoo most ick billijck in 's doots afgront nederstorten.1566
Eva:
Waer toe vervaltge? wiltge u zelven 't leven korten,
En my, een droeve weeu, verlaeten? ben ick niet
Uw eigen vleesch en been?
Adam:
ja 't vleesch, dat my verriet,1569
1570
Verleide, ô valsche tong, met slangegift bestreecken!1570
Eva:
De slang verleide my, door haere looze treken,1571
Adam:
Gy zijt de looze slang, die my den dootsteeck gaeft.
Eva:
Waer blijft uw hoogh vernuft, dat naer de starren draeft?
Waer is het helder licht van uw verlichte reden?
1575
Indien mijn traenen, en ootmoedige gebeden
U niet bewegen, zoo vergunme, op mijn geklagh,
Dat ick aen uwe zijde, en teffens sterven magh:1577
Want 't lustme zonder uw genootschap niet te leven.
'k Ontken geensins dat ick dit misdrijf heb gesteven,1579
1580
Mijn snoeplust u vervoerde in dezen droeven staet.
Zoo laet ons t'zamen dan de schult van zulck een quaet
[p. 166]
Oock boeten. woudtge door de dootschult my behaegen?1582
'k Zal haer verdiende straf gewilligh leeren draegen.
Daer is mijn hant. ick ben de doot getroost. vaer voort.
1585
Nu suf niet langer. tre my voor. nu sta uw woort,1585
Als een rechtschapen man. geen doot zal my vervaeren,
Te ploffen van een rotse, of in de zoute baren
Adam:
Och liefste, 't is mijn schult. mijn troost, mijn waertste pant,
1590
Ick wil mijn leven, u ter liefde, noch verlengen.
Wisch af dees traenen, die de bleecke blaên besprengen
Van uwe kaecken. zet uw edel hart gerust.
Schoon hier geen levens lust meer overschiet, noch lust
My 't leven om uw gunst, en aenschijn. mijn getrouwe,1594
1595
Gy zult niet, in den schijn van eene weduvrouwe,1595
Den eersten bruiloftsdagh beschreien, en alleen,
En dootsch, en hangends hoofts, op eenen kouden steen
Gezeten, klaegen dat uw man, van rou verwonnen,
De handen aen zich zelf mistroostigh heeft geschonnen.1599
1600
'k Wil mijn mistroostigheit intoomen, en al stil
Verwachten 't uiterste, en wat hierop volgen wil.
Eva:
Wat hoore ick daer? een storm begint hier op te steecken,
De donckre en zwangre lucht onstuimigh uit te breecken.
De bladers ruisschen uit vier hoecken heene en weêr.
1605
De bulderende wint smijt bosch en boomen neêr.
Het aerdtrijck davert, dreunt, en loeit, en huilt van onder.
Het blixemt blick op blick. op 't weêrlicht rolt de donder1607
De donderklooten door de wolcken slagh op slagh,1608
En d'avontschaduw jaeght den ondergaenden dagh.1609
Adam:
1610
Hoe beeft het hart van schrick! hoe sidderen mijn leden,
Van eene kille koortse en dootschrick hardt bereden!1611
Mijn haeren rijzen. al het bloet treckt snel by een.
[p. 167]
d'Alziende rechter, om het gruwzaem overtreên
Van zijn gewijde wet, te trots geterght tot toren,1614
1615
Genaeckt. waer vlughten wy? hy komt, en laet zich hooren,
Mijn liefste, vlught met my ten bosch in, daer noit zon
Het aldoordringend licht en straelen schieten kon.
Geen web van vygeblaên kan onze naecktheit kleeden.1618
De hartekenner ziet, van boven tot beneden,1619
1620
Van top tot teen, niet heels aen lichaem en aen ziel.1620
Hoe kort treet 's hemels straf het misdrijf op den hiel!1621
Duick onder, liefste: ick zal u met mijn schaduw decken.1622
O lust! ô appelboom! ô schande! ô lastervlecken!1623
O bosch, bedeck ons, zoo uw schaduwe iet vermagh!
1625
Het hoogh gerecht verschijnt. ô droeve bruiloftsdagh!
URIË. ADAM. EVA.
Uriël:
O Adam, Adam, hoor. waer looptge u nu versteecken,1626
In naere schaduw? meentge in schaduwe uw gebreken1627
En smet te schaduwen voor Godts alziende licht?1628
Geen diepe nachtspelonck, geen hol, hoe naer en dicht,1629
1630
Kan u verbergen, voor d'oneindigheit, gevonden1630
In hemel, aerde, en zee, en grondelooze gronden.1631
'k Verdaegh u in Godts naem. verschijn verschijn terstont.1632
De Vader, die u schiep, en aen zijn wet verbondt,
Verdaeght u. waerom vlughtge uw' schepper, uwen vader?
Adam:
1635
O stem, 'k gehoorzaeme u. vergeefme: ick kome u nader.
De voorbo van uw komste, in 't godtgeheilight woudt,1636
Het schricklijck onweêr, dat uw majesteit ontvout,1637
Verbaesde hem, die, naeckt geschapen, zich moet schaemen,1638
Uit ootmoet en ontzagh, die 's menschen plicht betaemen.1639
Uriël:
1640
Wie openbaerde u toch dees naecktheit, al te naeckt?1640
[p. 168]
Heeft oock uw mont de vrucht der kennisse gesmaeckt?1641
Beken de misdaet vry. ontzieze niet te noemen.1642
Verschoon uw schult niet: want hier baet nu geen verbloemen.
O trouwelooze, durftge alleen om 't ooftgenot,
1645
Op dootstraf u verboôn, ontwijden 't hoogh gebodt?1645
Adam:
Het is mijn schult niet, maer de liefelijcke woorden
Der vrouwe, my van u ter hulp gegunt, bekoorden1647
Mijne ooren en het hart; de boomvrucht en haer verf
Mijne oogen, en den mont, helaes, tot mijn bederf,
1650
Te smaecken: uit de vrouwe is mijn bederf geboren.1650
Uriël:
O vrou, ter noothulp van uw wederga gekoren,
Wat voerde uw zinnen tot dees wederspannigheit?
Eva:
Een slang, Godts schepsel, heeft mijn simpel hart verleit,1653
Den appel in den mont gesteecken na'et bekooren:1654
Uriël:
1655
O hofslang, listigh dier, gevoel nu 's hooghsten toren.1655
Gy zult voortaen, gehaet van allerhande vee1656
En dieren, op uw' buick voortkruipende, geen vre
Noch rust gevoelen, en, in uw spelonck gedreven,
Het gansche leven lang, by aerde, uw voedsel, leven!1659
1660
Het hoog gerechte zal een' onuitbluschbren haet1660
Ontsteecken tusschen u, en tusschen 't vrouwezaet,1661
Dat u het hooft verplet: hoewel gy, bits in 't wrijten1662
En wederstreven, dit durft in de hielen bijten.1663
O vrou, die uwen man bedrieghelijck verriet,1664
1665
Gy zult geen ende zien van 't naeckende verdriet,1665
[p. 169]
In draght en baerens noot; en een slavin verstrecken1666
Van Adam, uwen heere, en zijnen wil voltrecken:
En gy, die haere stem gehoor gaeft boven Godt,1668
In 't smaecken van de vrucht, en schenden van 't verbodt,
1670
Zult zweeten onder 't juck des arbeits, vol misnoegen.
Het aerdtrijck, nu gevloeckt, vergelt den last van 't ploegen
En zaeien menigwerf met onkruit, stroo, en kaf.
De doorne en distel stickt het zaet, dat d'acker gaf,
Tot datge, nat bezweet, verkeert in stof en aerde,1674
1675
Begraven in den schoot der moeder, die u baerde.1675
Op datge midlerwijl gevoelt in 't aerdtsch gequel
Hoe d'opperste het recht beneên genade stel,1677
Zal uwe wederga nakomelingen baeren,
Godt uw gezontheit en beschaemtheit noch bewaeren,1679
1680
En 't lichaem decken met de warme schaepevacht.
Nu flux ten hove uit: flux gy Cherubijnewacht,1681
Godts hoftrouwanten, komt, en past u trou te quijten.1682
Verjaeght de ballingen. verjaeght dit paer bandyten1683
Ten paradyze uit. gaet, bewaeckt den gouden boom1684
1685
Van 't leven. houdt gestreng de dertle lust in toom,1685
Met scherpe zwaerden, die van gloet en vlamme blaecken,
Op dat geen ballingen de vrucht des levens smaecken.1687
[p. 170]
Helaes, wie onderstut mijn twijfelende stappen?
Mijn weêrgade, onderstutme in droeve ballingschappen.1699
1700
De beenen sidderen. het is hoogh tijt te vliên.
Wy scheiden, zonder hoop van immer u te zien,
O lusthof paradijs! o schoot van ons geboorte!
Wat baet het ommezien! ons wort geboôn dees poorte1703
Te ruimen, om een dorre en dorstige landou
1705
Te zoecken, in elende. ô knaegend naberou,1705
O zweetende arrebeit, ô endelooze elenden!
Geleitme, volghtme na, met heele kommerbenden.1707
Hier heeft de zomer uit. de winter klamptme aen boort.
Godts slaghzwaert volght ons op de hielen. spoenwe voort.1709
UIT.
1412Zoo: zòò, gelijk wij daar juist gehoord hebben; heeft zulck een aert: klinkt ons zòo mooi.
1413Het sarcasme van Asmodé!; dees wacht: die Engelenwacht; hofwacht: de bewaking van het Paradijs.
1414Wy zijn dien hoeck te boven: wij hebben het probleem, hoe God in Adam te treffen (vs. 29-30) opgelost; vgl. vs. 50.
1415wil: zal.
1416de schorre nachtklaeroen: sombere hoorn, vgl. vs. 686.
1417Ons hof: de Hel; feestoen: festoen.
1418houwen: houden.
1419Oostersche landouwen: de gebieden van het Oosten: Azië, waar het heidendom zoo lang overheerschte.
1420steurde: verstoorde.
1421ingehult: ingehuldigd. Het patronaat der oostersche bruiloften, door Lucifer hier aan Asmodé verleend, steunt op het verhaal van 't boek Tobias (III, 8) dat Asmodé achtereenvolgens de zeven mannen van Sara, Raguëls dochter, in den eersten bruiloftsnacht doodde.
1427steeckt: schuilt; dees jonge bruit: Eva; haeren nieuwen heere: Adam, met wie zij pas gehuwd is.
1428achter: naar achteren, achter de struiken; gepraemt: gedrongen.
1429in een hol: ergens in een hoek, vgl. vs. 1486.
1430-31uit hunne oogen, Of andere oogen: weer spot van Asmodé met de sinistere vervulling van Belials voorspelling, vgl. vs. 1164-65.
1431loos beguichelt: slim begoocheld.
1432schamelheit: met schaamte vervullend gemis aan bedekking.
1433web: weefsel, samenknoopsel; vijgeblaên: Gen. III, 7; vgl. vs. 1618.
1434middenlijf: middel.
1434-38Zooals de witte zijde van hunne eerste (oorspronkelijke) onnozelheit, hoewel om tooneelredenen werkelijk aanwezig (vgl. vs. 106-07), zinnebeeldig bedoeld is, is ook dit sleuren door braamstruiken en doornhagen een zinnebeeld van de zonde van Adam en Eva, die hun onschuld hebben verloren. Vondel zinspeelt blijkbaar op Christus' gelijkenis van den man, die door moordenaars van alles beroofd werd (Luc. I, 30), waarop hij zich ook in het Berecht beriep.
1438krijten: huilen.
1439-40Vgl. vs. 1408.
1442de hofgeschalllen: de echo's in het Paradijs.
1445Mijn vleesch: mijn vrouw, vgl. vs. 438, 1448, 1569.
1446vuile: besmettende; griefde: verwondde.
1447al teffens: tegelijk.
1450Versta: ik wilde voor God niet onderdoen; dat Adam door hoogmoed viel, geeft Vondel met een scheepsbeeld weer; in top gezet: boven in den mast geheschen, strijcken: neerlaten.
1451-52Volgens vs. 1344-47 is Adam eerder uit toegevendheid tegenover Eva bezweken dan uit hoogmoed. Eva zelf viel uit snoeplust (vs. 1191-95). Maar het lokmiddel van den duivel was de voorspiegeling van hooger begrip en godgelijkheid (vs. 1162-81); de begeerte hiernaar gaf den doorslag, zooals Adam zelf erkent; vgl. vs. 1564.
1452bedorven en bekoort: gedemoralizeerd en verleid.
1453Het spoock des afgronts: de duivel; klampt enz.: overmant mij, vgl. vs. 1708.
1455Vgl. Galat. V, 17.
1456getaisterd: gehavend, gewond; van: door; smack: val.
1457krack: breuk.
1458van buiten: ziekte, armoede, dood; van binnen: zonde en begeerlijkheid.
1459herhaelen: inhalen; herstellen, vgl. vs. 1534.
1461mijn erfvyant: mijn onverzoenlijke vijand. God, vgl. vs. 6, 558; wetten stell': maatregelen neme.
1462inbreuck van erflasteren: doorbraak van erfelijke schade en schande, de erfzonde.
1463-64Versta: wij maken ons geen zorg meer over Gods verweermiddelen tegen ons; hinderdam: dam, die het opdringend water moet tegenhouden; beeren: waterkeeringen.
1465Natuur leght onder: de menschelijke natuur is overwonnen.
1466mijn: mijn eigendom; errefeigen: van geslacht op geslacht in mijn bezit.
1467Het: het menschelijk geslacht; past: let.
1468Vgl. Gen. VIII, 21.
1469Lucifer zal den afgodendienst verbreiden, vgl. Ps. XCV, 5;
1470De menschenoffers van den heidenschen afgodendienst.
1471't afgronts godtheit: de duivel, Lucifer-zelf.
1472Uit schrick voor straffe: uit angst voor demonische invloeden; glimpelyck: bedriegelijk.
1473op 's vyants hals: op Gods verantwoordelijkheid. Niet ik, bedoelt Lucifer, zal de oorzaak van het kwaad heeten, maar God zelf, zooals o.a. de Manicheën leerden, en misschien denkt Vondel ook aan de leer van Calvijn, zooals hij die in den tijd der hekeldichten begreep.
1474erven: kinderen; krielen: krioelen.
1475sestigh eeuwen: 6000 jaar, dat is, volgens de berekening van Vondels tijd, ongeveer de leeftijd der wereld: 4000 j.v. Chr. en 1600 (tot 2000 afgerond) nà Chr.
berght hy pas: redt God nauwelijks; een hantvol: zeer weinig. De meening, dat er maar zeer weinig menschen zullen zalig worden (o.a. door Massillon op 't eind der XVIIde eeuw in zijn bekende preek Sur le petit nombre des élus verkondigd) wordt door Vondel hier dramatisch benut, niet toegestemd.
berght hy pas: redt God nauwelijks; een hantvol: zeer weinig. De meening, dat er maar zeer weinig menschen zullen zalig worden (o.a. door Massillon op 't eind der XVIIde eeuw in zijn bekende preek Sur le petit nombre des élus verkondigd) wordt door Vondel hier dramatisch benut, niet toegestemd.
1476De kwade invloed van Lucifer als duivel is grooter dan zijn goede als engel zou geweest zijn.
1478duicken: schuilen.
1479den grooten ommezwaei: de groote omkeer, staatverandering, wat Vondel in het Berecht Overgangk of naar Aristoteles de peripatie noemde, vgl. vs. 1493; 't eeuwigh treurspel: het altijd en in elken mensch zich herhalend drama, nl. zijn val van onschuld en geluk in zonde en ongeluk door eigen schuld en duivelsche verleiding, waarvan Adams val de oorzaak en het prototype was, waarom Adam in Ballingschap in den ondertitel Aller treurspelen treurspel heet.
1480Nu loopt de treurrol af: nu is de rol van Adam in dit werkelijke treurspel, in dit levensdrama, ten einde.
1481tot kennis: tot de erkentenis of, volgens het Berecht, Herkentenis de agnitio, die mede in een klassiek drama vereischt werd, de erkenning nl. van zijn dwaling en zonde (Vgl. vs. 1498), met een ironische gedachte aan den kennisboom.
1482op den hiel treedt: onmiddellijk volgt; herwaert - derwaert: hierheen - daarheen.
1484De beeldevormer: honende naam voor God, die Adam uit klei vormde, vgl. vs. 152; 't wanschepsel: mismaakt schepsel; Lucifer heeft immers Adams gelijkenis met God verminkt, zooals hij beoogd had, vgl. vs. 30.
1485Vgl. Gen. VI, 6.
1486spelonck: het hol, waarin Adam en Eva waren gevlucht, vs. 1429, 1629; docht: meende, hoopte; naerheit: duisternis.
1487smet: zonde. Adam en Eva zijn beroofd van hun kleed der erfrechtvaardigheid; het symbool vervalt hier dus en ze zijn naakt, alleen door vijgeblaren gedekt, vgl. vs. 1433, 1618.
1489is dicht: bedekt ons genoeg.
1491Dat overtuightme: dat klaagt mij aan; een worm: de knagende worm van het geweten, vgl. Marc. IX, 44.
1492beschuldighde: van schuld bewuste.
1493ingewant: binnenste, geweten.
1494barnen: branden, onrustig woelen.
1496giert: gilt en snerpt; Vondel denkt blijkens vs. 1497 aan het schrille geluid van een ketting over een rad.
1498Hoe is mijn staet verkeert: omgekeerd, omgeslagen, de peripatie van het drama en de erkentenis daarvan, vgl. vs. 1479, 1481.
1501hier is geen vatten aen: de lucht is niet te grijpen.
1502feestgenooden: ter feest genoodigden, vgl. vs. 721.
1507De helsche horen houdt: let op hijgend stafrijm; vgl. vs. 1416.
1508Wat komt u over?: wat overkomt u?.
1509Adam ziet en hoort in zijn angstverbeelding de duivels spoken en razen.
1510de razeryen: als wraakgodinnen.
1511van onder: uit de Hel.
1512De helsche rook trekt op, maar ook bedoelt Adam, dat hij de duivels nu pas ziet.
1513ommegangk van spoock: een lange sliert van helsche geesten is 't gevolg der zonde.
1514by u: door u, Eva.
1515op eene ry ontvouwen: allemaal opnoemen.
1517ongevals: ellende.
1518van echtgenooten: van getrouwd zijn.
1522godtvruchtigh: godvreezend.
1523eerst: het eerst.
1524vertast: vergrijpt.
1525van: door; verrast: overrompeld.
1527een manshooft: den man als hoofd.
1528het vrouwebeelt: de vrouw, vgl. vs. 1288.
1529Gy smeet my overstagh: Gij wierpt mij, toen ik stand wilde houden, met uw tranen enz. omver.
1530Om: voor.
1533u nimmermeer bezwijcken: u nooit in den steek laten.
1534dees schade: al dit verlies; al t'onherhaelbaer: al te onherstelbaar, vgl. vs. 1459.
1535onfaelbaer: onfeilbaar: geen feilen kunnende doen, onzondigbaar.
1536bouvallige: zwakke.
1537Dus: aldus.
1550keer het niet: verhinder het niet (tot Eva gezegd).
1551port u: drijft u aan; het tijdigh lijck: het lijk van iemand die op tijd gestorven is.
1554meer: met klemtoon.
1555slagh: manier; 't reetste: 't beste; Adam overlegt, hoe hij zelfmoord zal plegen.
1559houdt: weerhoudt.
1560houden: behouden; haest: bijna.
1562Ontslame: laat me alleen.
1564weeligh: overmoedig; steil: hoog.
1566billijck: terecht.
1569Vgl. vs. 1445.
1570met slangegift: wijl Eva Belials leugens had nagepraat.
1571looze treken: listige streken.
1577teffens: samen met u.
1579gesteven: gestijfd, doorgedreven.
1582de dootschult: de zonde, die den dood naar ziel en lichaam meebracht.
1585suf: peins en aarzel; sta uw woort: blijf uw woord gestand; volbreng wat ge zeide te willen doen, nl. zelfmoord.
1587-88ploffen - plompen: Ook. in Joseph in Dothan vs. 626 neemt Vondel het onderscheid tusschen vallen op iets droogs (ploffen) en vallen in water (plompen) nauwkeurig in acht.
1588troude: met klemtoon.
1594gunst en aenschijn: het genot van u te zien.
1595schijn: gedaante.
1599geschonnen: geschonden, geslagen.
1607Het blixemt blick op blick: deze natuurnabootsende uitdrukking gebruikt Vondel bijna zoo vaak hij den bliksem beschrijft; blick op blick: straal op straal.
1608donderklooten: donderkeilen, wellicht met bijgedachte aan den Germaanschen onweersgod Donar of Thor.
1609jaeght: verjaagt.
1611hardt bereden: hardvochtig overheerscht.
1614te trots: met te veel trots, nl. van Adams kant; toren: toorn.
1618web: weefsel, vgl. vs. 1433.
1619hartekenner: de doorgronder van 't hart en 't geweten, God. Vgl. Maria Stuart, vs. 1262.
1620niets heels: niets gaafs. Versta: onder elk opzicht heeft de zonde den mensch naar ziel en lichaam schade berokkend.
1621kort: dicht.
1622Duick onder: buk.
1623lastervlecken: schandesmetten, de zonde.
1626versteecken: te verstoppen.
1627naere: donkere.
1628schaduwen: beschaduwen, bedekken.
1629Vgl. vs. 1486.
1630d'oneindigheit: den overal doordringenden God.
1631grondelooze gronden: afgronden, vgl. vs. 239.
1632verdaegh: daag, dagvaard; vgl. vs. 1634.
1636't godtgeheilight wout: het Paradijs.
1637dat uw majesteit ontvout: dat ons zoo duidelijk uw grootheid openbaart.
1638verbaesde: overmeesterde.
1639die 's menschen plicht betaemen: die tot 's menschen plicht hooren.
1640dees naecktheit, al te naeckt: de toevoeging kan behooren bij openbaerde en geeft dan dezen zin: Wie openbaarde u zóo schrikbarend duidelijk uw naaktheid? (vgl. naeckt ontdecken van vs. 1397). Maar dieper van beteekenis wordt Uriëls vraag, wanneer al te naeckt bij naecktheit wordt getrokken; de zin is dan immers: Wie openbaarde u deze naaktheid, niet van 't lichaam alleen, maar ook van de ziel, die het kleed der erfrechtvaardigheid verloor.
1641der kennisse: van den kennisboom.
1642Ontzieze niet te noemen: vrees niet ze te noemen.
1645ontwijden: ontheiligen, schenden.
1647bekoorden: verleidden.
1650smaecken: proeven; bederf: verderf, ondergang.
1653simpel: onnoozel, geen kwaad vermoedend.
1654in den: in mijn; gesteecken: gestoken.
1655hofslang: slang van den tuin, van 't Paradijs; toren: toorn.
1656allerhande: alle soort.
1659by aerde: van stof.
1660Het hoog gerechte: Gods vonnis.
1661't vrouwezaet: het zaad der vrouw, de zoon der vrouw, nl. Jezus, de zoon van Maria.
1662Dat u het hooft verplet: Volgens de christelijke opvatting wordt met deze bijna letterlijke weergave van Gen. III, 15 de toekomstige Verlosser voorspeld. Vondel leest echter met de Vulgaat niet: ipsa conteret, maar naar het Hebreeuwsch ipsum, vgl. Lucifer, vs. 2138 (en noot Dl. V, bl. 694) 2176-78.
bits in 't wrijten: fel in uw verzet.
bits in 't wrijten: fel in uw verzet.
1663in de hielen bijten: belagen. De door Christus overwonnen duivel zal zich, door zijn aanvallen op den mensch, toch tegen God blijven verzetten.
1664O vrou: tot Eva.
1665naeckende: naderende.
1666draght: zwangerschap; een slavin: tot een slavin.
1668En gy: Adam.
1674nat bezweet: na al uw moeilijken arbeid.
1675der moeder, die u baerde: de aarde, waaruit Adam gevormd werd (terra mater).
1677recht beneên genade: genade boven recht.
1679beschaemtheit: schaamtegevoel.
1681ten hove uit: het Paradijs uit.
1682hoftrouwanten: dienaars in het Paradijs, eerst om Adam te beschermen, nu om hem te verjagen; past: zorgt.
1683bandyten: ballingen, vgl. vs. 591 en 1687.
1684gaet enz.: Gen. III, 24.
1685dertle lust: lichtzinnigheid, snoeplust.
1687De levensboom werd Adam en Eva nu ook verboden, omdat zij het recht op de lichamelijke onsterflijkheid hadden verloren.
1688Onder invloed van Grotius' Adamus Exul laat Vondel Eva hier op het vlammend zwaard van den Cherub ingaan.
1690teffens: ineens.
1692deze: met klemtoon.
1695boven 's menschen peil: boven de den mensch gestelde grens.
in de daecken: in het hoogste.
in de daecken: in het hoogste.
1697reuckeloos: roekeloos, vermetel.
1699Adam gaat in ballingschap.
1703Wat baet het ommezien!: wat helpt een blik in 't verleden.
1705elende: uitlandigheid, ballingschap.
1707Dit wordt gezegd tot de gepersonifieerde ellenden; kommerbenden: gevolg van kommer en verdriet.
1709Godts slaghswaert: het zwaard van den engel der gerechtigheid.
