[p. 332]
P. Adam Schall van Keulen, jezuïet en mandarijn.
Anonieme prent uit Athanasii Kircheri China Illustrata, Amstelodami, apud Jacobum à Meurs, in fossa vulgo de Keysersgracht, Anno MDCLXVII.
[p. 333]
J.v. Vondels
Zungchin
of Ondergang der Sineesche Heerschappye.
Het eerste bedryf.
ADAM. REY VAN PRIESTEREN. US.
Adam+:
Hier staenwe op 't voorhof van het keizerlijk Peking,1
De hooftstadt van heel Sine, en zien aen 's hemels ring2
De zon alree gedaelt, den Noortbeer opwaert stappen,
En steigeren in top, langs tweewerf twintigh trappen.3-4
5
Zungchin de keizer daeghde ons uit de stadt ten hoof,
Nu van Lykungzus heir beronnen, en ten roof6
Arghlistigh aengezocht, en jammerlijk beneepen,
Gelijk een blaetend lam, van 's wolfs gebit gegreepen.
Wat raet? hoe draegen wy ons best in dit geval?
10
De krijghskans twijfelt aen wat kant zy hellen zal.
Wy staen in 't midden van de vyanden en vrienden.
Bezwijkt de rijxkolom, die 's keizers standert dienden12
Met raet of daeden, werk of woorden gaen te gront:
Doch sterven van een' pijl, of speer, of sabel stont
15
Ons licht, naerdienwe, ontbloot van goet en bloet en erven,15-vlg.
Dus verre in 't oosten uit Europe, als pelgrims, zwerven,
Om ongeloovigen, uit blinde afgodery
Verlossende, het juk van 's afgronts slaverny
Te schuiven van den hals, gelijk Sint Thomas leering19
[p. 334]
20
Den grontsteen leide van der Heidenen bekeering:
Maer stervenwe, zoo staet de kruisoogst in gevaer,
En zulk een arbeit van dry vijfentwintigh jaer,22
Om zaet te winnen, zou verdwijnen met ons leven.
De hooghste wil ons raet, zijn' naem ter eere, geven,24
25
Op dat het kruisgewas van 't wijt Sineesch gebiet,
Dat schoon en heerlijk staet, eens in zijne aêren schiet',
En zulk een zegen van dit rijk en 's rijx gebuuren
Gemaeit, behouden raeke in 's hemels ruime schuuren.
Rey:
Eerwaerde vader Schal, die 't Roomsche priesterdom
30
Zorghvuldigh gadeslaet, wy staen bereit alom
Te volgen uwen last, en geen gevaer te mijden,
In deze oproerige en staetwisselbaere tijden,32
Noch ongestadiger dan 't ongestadigh licht
Der maene ons toeschijnt met geen eenerley gezicht,34
35
Naer datze van de zon belonkt wort en bescheenen.
Wat spoet of rampspoet Godt zijn' knechten wil verleenen,36
Wy staen gelaeten: het besla tot 's hemels lof.37
Een dankbaer harte ontbrak ten geenen tijde stof
Den allerhooghste een schael vol reukwerk op te draegen.
40
Hy leeft gerust, die zich Godts schikking laet behaegen.
Adam:
De grijze kantzler Us treet, leunende op den staf,41
Ter hofpoorte uit, en stijght de marmre trappen af,
Bekommert met den staet, en zwanger van gedachten.
Het zou wel voegen in dees galery te wachten.
45
Begeeft u achter ons in orden op een ry.
Hy wandelt herwaert aen. het is geraên dat wy
Met alle eerbiedigheit den amptenaer ontmoeten.
Verzuimt niet drywerf hem al neigende te groeten.48
Us:
Eerwaerde vader, Schal.
Adam:
Doorluchtste aertskantzelier.
[p. 335]
Us:
50
Uw komste is aengenaem.
Adam:
Dat ooghmerk drijft ons hier.50
Us:
Gy komt ter goeder tijt met uwe altaergenooten
Door 's keizers last ten hove, om dat hy heeft besloten,
In 't nijpen van den noot, zich noch van uw gebeên
Te dienen: want gy stemt godtvruchtigh overeen
55
Met onze wijzen, die het keizerdom bestieren.
Uw starrewijsheit en getrouheit en manieren
Behaegen hem ten hooghste, en zonder wederga.
Bedaert dees oorloghsstorm, betrou u zijn gena.
Adam:
Wy staen in 's keizers dienst ten hooghste al lang gehouden.59
60
Onze onmaght blijve slechts verschoont en quijtgeschouden.60
De mont der kruiswet van Godts zoone en Godt het Woort61
Gebiet den Christen wat den keizer toebehoort
Zijn tol en schatting hem ootmoedigh toe te wijden.62-63
Wy waeken nacht en dagh in deze wilde tijden
65
Voor 't keizerlijke hof, en 't gansche keizerdom,
En offeren gebeên in kerke en koor alom.66
De Godt der goden wende ons zwaericheên ten goede.67
De burgerlijke twist is eene scherpe roede.
Wat raet, wat middel om te lesschen zulk een' brant?
Us:
70
Men voert de waterspuit te spade by der hant,70
Wanneer de vlam in 't hof ten hemel komt gestegen,
d'Orkaen daer onder blaest en stookt, en aller wegen
De wijken zet in vier, en weit de straeten af.
Adam:
Ik wenschte dikwijl dat my iemant reden gaf
75
Hoe deze inheemsche vonk eerst smeulde en raekte aen 't smooken.75
Hier wort wel stukwijs, noit volkomen, van gesproken.
[p. 336]
Us:
De brant heeft al gesmeult van over menigh jaer.
Het eischt een langk verhael, en langkheit valt te zwaer,
Indien men van den stam Taiminga wil beginnen.79
80
Het was Hunguüs, die, geboren tot verwinnen,80
Den Cham naer Tartarye uit Sinaes palen dreef,81
En slagh op slagh in 't velt zeeghaftigh meester bleef,82
Dies hem de sluierkroon des rijx wiert opgedraegen.83
Na hem rust Sina niet Niuche fel te plaegen,84
85
Verbiet des konings bloem te trouwen een' Tartaer,85
En brengt haer' vader om: dat valt den zoone zwaer,
Die berst ten rijxmuure in, en wint Tuxin grootdaedigh.
Noch zoekt hy pais: maer wert van Vanliëus smaedigh88
En trots bejegent, dies de wraeklust hem beving
90
Dat hy de sabel zwaeide in 't aenzicht van Peking.89-90
Adam:
Hoe treurde ons kruisgeloof, zoo heerelijk aen 't bloeien,
Toen Xinkio, van nijt, noch bloeien kon noch groeien,92-vlg.
En Vanliëus riedt het kruis, der vroomen wijk,93
Met onze broederschap te bannen uit het rijk.94
Us:
95
Dat heeft Taimingaes stam een' grooten krak gegeven:
Adam:
Makao 's keizers zaek in zulk een' noot gesteven,96
[p. 337]
Us:
De tijt gehengt niet in 't byzonder nu te spreeken99
100
Hoe 't wankele avontuur noch regel houdt noch streeken,100
Maer tuimelt om en om, gelijk een draeiend radt.
Wie hier aen hangt, en houdt het geen hy eenmael vat,
Zit midden in, of raekt dan boven op, dan onder.
't Gestarnte, aen 's hemels kloot gehangen, draeit niet ronder,104
105
Dan 's weerelts staeten, noit in stilstant en in rust.
De roovers winnen velt, en boeten hunnen lust,
Tot dat Lykungzus, 't hooft der rooveren, met rooven107
Alle andren dempt, en zich heel Sina durf beloven,108
Zoo dra, hy meester van het noortsch geweste in 't kort,109
110
De keizerlijke naem hem opgedraegen wort,
Om vratige amptenaers, die d'onderdaenen pletten,
Een' muilprang op den muil, het volk ten zoen, te zetten.
Hy toonde een schoon gelaet, en scheen een ieders vrient.113
Het volk, met streelen en zacht handelen gedient,114
115
Schept adem, valt hem toe. Tienkius komt te sterven.115
Zungchin geraekt aen 't rijk, en, om geen gunst te derven,
Besnoeit besneênen, en Guieius, al te hoogh117-vlg.
In maght gesteigert, en den oversten in 't oogh.118
Dees, onder schijn van eer, gezonden naer de graven
120
Der oude keizeren, ontfangt in 't heenedraven
Een goude doos, waer in een zijde koorde leit;
Dies worght hy zich, door last der hooghste majesteit.
Noch wint Lykungzus velt. Zungchin, om dezen roover
Te stuiten, werft een heir, dat loopt weêrspannigh over.
125
Zoo komt d'aertsvyant, die ons maghten ziet gezwakt,125
En oversten gedeelt, tot hier toe afgezakt.
Zoo tweedraght en verraet inwendigh ons niet deeren,
[p. 338]
De krijghsmaght en 't geschut is maghtigh hem te keeren.
Adam:
Zoo 't eeuwigh wakende oogh te nacht op schiltwacht staet,
130
Ontzie de stadt en 't hof noch tweedraght noch verraet.
Wy willen met gebeên, het rijk ten beste, waeken.
Us:
Begunstight naer uw maght de keizerlijke zaeken.
REY VAN PRIESTEREN.
I. Zang:
Bescherremheer, wiens wakkere oogen
Noit sluimeren op 's hemels wacht,
135
Bescherm door 't eeuwigh alvermogen
Den grooten keizer in zijn kracht,
En d'afkomste uit Taiming gesproten,137-vlg.
Die, schier dry eeuwen achter een,
Den wreeden Cham keerde onverdroten,139
140
Hoe vreeslijk hy in 't velt verscheen.
De vyant magh vry bosschen planten
Van veltstandaerden, en den wal
Met stormslotdraegende elefanten143
Omcingelen, en luit geschal
145
Van dolle en brieschende oorloogspaerden,
En krijghsklaroenen, heesch van keel:
Wy zwichten voor geen veltstandaerden,
Noch elefanten, noch kameel,
Noch geen ontelbaer heir van buiten,
150
Indien uw maght gewelt wil stuiten.
I. Tegenzang:
Dat is voorheene klaer gebleeken.
Sennacherib van Ninive152-vlg.
Bedekte met zijn heir de streeken
Van Samarye en Sion me.
155
De koning Ezechias treurde:
[p. 339]
Doch Ezaias trooste hem,
Toen hy, vol drux, zijn purper scheurde,
Belegert in Jeruzalem.
Rabsaces stofte voor de veste,
160
En lasterde den waeren Godt,
Die hoorde 's volx geschrey ten leste,
Schoon d'Assyrier hier mede spot.
Een engel komt het heir aenrannen,
En velt ter aerde met een' slagh
165
Omtrent twee hondertduizent mannen,
Getelt in 't opgaen van den dagh.166
Als d'opperste wil ooreloogen,
Dan baeten panssers, zwaert, noch boogen.
II. Zang:
Och kon men 't Aziaensche Euroope169
170
Herbaeren door het hemelsch zaet,
Tot eene levendige hoope
Op Godt, der vadren toeverlaet,
En zijnen zoon, die zonder smetten
Van d'aerde steegh in 't hemelsch rijk,
175
En eerde Cezar Christus wetten,175
Den grooten Constantyn gelijk;
Men zagh de vyanden gevloden,
Gelijk het kaf verstuift voor wint,
En 't kruis geplant in hun pagoden,179
180
Te lang in 's afgronts nacht verblint:
'k Zagh guighelaers en wichelaeren,181
En Epikuurs verdwaelt gebroet,
Voor Christus onbebloede altaeren,
Gezoent met Godt door waere boet.
185
Regeerde dan de vorst van vrede185
Het zwaert zou rusten in de scheede.
II. Tegenzang:
Besloot het hof een straf te zetten
Op d'ongetoomtheit, die Godt terght188
Door nimmer noembre gruwelsmetten,
190
'k Zagh Sine, in strandens noot, geberght.
[p. 340]
Wat baet het dat Sineesche wijzen
De godtheit kennen, en haer niet
Naer eisch van zulk een kennis prijzen,
Zich buigende onder Godts gebiet?
195
Nu geeft hyze aen hun lusten over195
En lasterstukken, zonder maet.196
Zy staen ten doele van den roover,197
Die naer de kroon van 't oosten staet.
Een springvloet van gevloekte plaegen
200
Verheft zich. heer, beschut het rijk.
Laet onze voorbede u behaegen.
Gena beslechte alle ongelijk.
Gy kunt verraet en tweedraght teugelen.
Beschut ons, heer, met uwe vleugelen.
+Adam Schall, zie De Tooneelisten, blz. 331.
1op 't voorhof ....: voorhof van de hofstad Peking (uitspr. klem op de laatste lettergreep); het keizerlik verblijf was op zichzelf een stad, een hofstad in de hoofdstad (vs. 5 uit de stadt ten hoof).
2's hemels ring: de hemelboog waarin de zon zijn baan liep; volgens Vondel's voorstelling de vierde of middelste van de zeven van de aarde uitgerekend, waarboven dan nog de boog der vaste sterren, en de kristalijnblauwe alles omsluitende boog.
3-4den Noortbeer: de Grote Beer, Peking ligt op 40% N.B. (tweewerf twintigh trappen vs. 4).
6Lykungzus, de opstandeling (zie Inhoudt en Tooneelisten); beronnen: berend, bestormd (oorspr. vorm); ten roof ....: op sluw verraderlike wijze zocht Lykungzus de keizer zijn keizerschap t'ontroven.
12de rijxkolom: de keizer (Tsjhoeng-tsjeng of ‘Zungchin’).
15-vlg.Hij heeft vaderland en alles verlaten, om aan Sjina het kristelik geloof te brengen.
19Sint Thomas leering: de apostel Thomas heeft in Indië het kristengeloof verkondigd, en naar sommigen menen ook in Sjina (zie Opdracht r. 40-41).
22dry vijfentwintigh jaer: driemaal 25 jaar; ongeveer 75 jaar vóór de val van de Ming-dynastie) onder keizer Sjen-tsoeng had de katolieke missie in Peking vaste voet gekregen.
24De hooghste wil ons raet .... geven: moge de Allerhoogste ons wijsheid geven; wil: moge; raet: wijs beleid.
32staetwisselbaere: waarin de staat in omwenteling verkeert.
34ons toeschijnt: zich aan ons vertoont, ons toelicht.
36spoet: voorspoed, geluk.
37gelaeten: overgegeven (aan Gods wil).
41kantzler: rijkskanselier (kantzler met ts uitspr. onder invloed van 't Duits naast het oudere kanselier).
48neigende: buigende, nijgende.
50Dat ooghmerk: die bedoeling, de keizer aangenaam te zijn, hem te helpen (zie vs. 52-vlg.).
59in 's keizers dienst .... gehouden: aan 's keizers dienst verplicht, gebonden.
60quijtgeschouden: kwijtgescholden (oudere vorm).
61De mont ....: de verkondiger Christus; en Godt het Woort: en die God het Woord is, (de Wijsheid).
62-63De bekende woorden van Christus: Geef aan de keizer wat van de keizer is, en aan God wat van God is (Matth. 22: 21; enz.).
66kerke en koor: in 't (priester)koor van de kerk (of wel eenvoudig als twee gelijkbetekenende woorden; ook koor = kerk).
67De Godt der goden: de Allerhoogste God, de enige God (de bekende Hebreeuws Bijbelse uitdrukking).
70de waterspuit: de brandspuit (die omstreeks die tijd in Amsterdam was ingevoerd).
75deze inheemsche vonk: de eerste vonk van deze inheemse opstand.
79Taiminga: de Tai-ming dynastie (zie Opdracht, r. 23); dus: indien wij met de stamvader der Tai-Ming's willen beginnen, n.l. Hoeng-woe.
80Hunguiis: Hoeng-woe de eerste keizer uit de Ming-dynastie.
81Den Cham: de Khan of vorst der Mandsjoe's (Tartaren, zie Opdracht, r. 25).
82zeeghaftigh: zegevierend.
83sluierkroon: kroon met achter afhangende sluier; oosterse kroon.
84Niuche: Tartarije of het Mandsjoeland; de Sjinesen noemden de Mandjoe's Nu-tsjen of Nu-tsjih.
85des konings bloem: de dochter van de koning der Mandjoe's (de grote Cham); de Sjinese landvoogden beletten het huwelijk van zijn dochter met een andere vorst der ‘Tartaren’; zelfs hebben zij haer vader (de Cham) vermoord. Toen viel zijn zoon Noerhatsi binnen de grote muur (1616) en veroveet de stad Tuxin (Toe-tsjoeng in Liau-toeng); hij wil vrede, maar wordt door Wan-li smadelik behandeld.
88Noch: toch; van Vanliëus: door keizer Wan-li, die regeerde van 1573-1620; onder hem is de katolieke missie in Sjina en te Peking gevestigd. Vanliëus: uitspr. in vier lettergrepen: Vanliéus; Vondel heeft deze namen meestal in de latijnse vorm met -us.
89-90Noerhatsi de grote stichter van de Mandsjoestaat (gest. 1626) en zijn zoon Thiën-tsjhoeng vielen aanhoudend Sjina binnen, namen vele Noordelike gewesten in bezit, en verschenen herhaaldelik voor Peking.
92-vlg.Xinkio: Sjen-kio, de onderkanselier van het ministerie van eredienst in Nanking. Door zijn haat wist hij de hofkliek over te halen de kristenen te vervolgen, vooral de missionarissen, als gevaarlike buitenlanders (1616-1618). Hij heeft de missie ernstige moeilikheden bezorgd, maar een algemene vervolging is 't niet geworden. In 1622 werd Sjen-kio tot Kolao (staatsraad) benoemd, trachtte weer de kristenen te vervolgen, maar viel in ongenade.
93Vanliëus riedt: en Wan-li aanried (zie op vs. 88).
94onze broederschap: onze Societeit, de Jezwieten. Enige Jezwieten werden verbannen naar Makao dat in 't bezit was van de Portugezen.
96en Makao (heeft) de zaak van de Sjinese keizer gesteund (heeft uit de vorige regel behoort ook bij dit vers). Makao kleine Portugese bezitting op 'n rotsig schiereilandje in 't Zuiden van Sjina. Het was het voornaamste bolwerk der Portugezen in 't Oosten. Van hieruit gingen ook de katolieke missionarissen naar Sjina en Japan. Het vers betekent, dat de Portugezen de Sjinese keizer steunden tegen de Mandsjoe's en de opstandelingen.
97busseschietren: busschieters, soldaten met vuurwapens (geweren: bussen); kortouwen: kanonnen.
98flaeuwe: bezwijmende; zo kwam het bezwijkende hof weer op adem en op zijn verhaal.
99gehengt: laat toe.
100streeken: streken (van 't kompas); dus: houdt geen richting; is weifelend; streeken: windstreken.
104niet ronder: niet meer in de rondte, wisselt niet erger dan ...
107Lykungzus, hoofd der opstandelingen; zie Tooneelisten blz. 331.
108dempt: vermeestert, de baas is (dempen: verstikken).
109hy meester .... in 't kort: hij meester geworden; nadat hij in korte tijd meester geworden was in 't noord(westen) (vreemde zinsbouw, naar het Latijn).
113een schoon gelaet: hij deed zich goed voor; gelaet: houding, 't gehele uiterlik gedrag (oudere betekenis).
114handelen: behandelen.
115Tienkius: keizer Thiën-khi, de oudere broer en voorganger van ‘Zungchin’. (Vondel heeft ook hier de latijnse uitgang -us).
117-vlg.besneênen: de besnedenen (eunuchen) hadden geweldige rijkdommen bemachtigd; keizer Zungchin ontnam ze hun; Guieius: Wei-Tsjoeng-sien, ook een der eunuchen; gunsteling van keizer Thiën-khi, hij beheerste deze geheel en al; keizer Zungchin verbande hem; hij wurgde zich zelf; de keizer liet hem toen het hoofd afslaan.
118in 't oogh: zodat het de legeroversten en bestuurders 'n doorn in 't oog was.
125d'aertsvyant: de Mandsjoe-vorst.
137-vlg.Taiming: Tai-ming (de grote lichtende) is het keizergeslacht van de Ming-dynastie, dat geheerst heeft van 1368-1644).
139Cham: de Khan, vorst van de Tartaren (Mandsjoe's).
143stormslotdraegende: de olifanten droegen dikwels hele versterkingen voor de stormaanvallen.
152-vlg.Sennácherib koning van Assirië met hoofdstad Ninive, viel het rijk van Juda binnen, en veroverde het bijna geheel van Samaría in 't Noorden tot Sion (Jeruzalem) toe. Zijn veldheer Rábsaces belegerde Jeruzalem, hij lasterde en bespotte God, dat deze Jeruzalem niet uit zijn handen verlossen kon. Koning Ezechías scheurde van droefheid zijn gewaad, maar Izaïas de profeet troostte hem met de belofte dat de Engel Gods de vijand zou terugwerpen. Gods engel versloeg in de legerplaats honderd tachtig duizend Assiriërs, en Sennacherib keerde naar Ninive terug (2 Kon. 18: 13 tot en met hfst. 19).
166Getelt in 't opgaen avn den dagh: letterlik naar 2 Kon. 19:35: en toen hij (Sennácherib) bij 't aanbreken van de dag was opgestaan, zag hij al de lichamen der gesneuvelden; en hij trok weg.
169't Aziaensche Europe: Sjina, dat om zijn hoge kultuur en grote macht het Aziaties Europa kon heten.
175Cezar: de Sjinese keizer; indien Cezar kristen was.
179pagoden: de Boeddhistise tempels in Sjina.
181guighelaers: bedriegelike tovenaars; wichelaeren: tekenverklaarders en toekomstvoorspellers.
185de vorst van vrede: Christus.
188d'ongetoomtheid ...: keizer Tsjhoeng-tsjeng, ‘Zungchin’ wordt juist door Schall geprezen als een kuis vorst.
