Het tweede bedryf.
KOLAÜS. ZUNGCHIN.
Kolaüs:
205
De keizer wandelt door de hofzael heene en weêr,
Dan ras, dan langkzaem, zwaeit met eenen korter keer,
Of daer de goude wandt hem stuit in zijn gedachten.
By wylen staet hy stil, en mompelt, dat de wachten
Het hooren aen 't poortael, en twijfelen ontstelt
210
Of 't ernst is. niemandt durf, eer binnen wort geschelt,
Ter kamer intreên en hem vraegen ongeroepen.
By wijlen treet hy uit, daer met gedeelde troepen212
De Mandarijns en hofbesneênen staen bereit,
En wachten op den wenk der hooghste majesteit.
215
De keizer ziet hen aen, mistrout gestroide maeren,
En wenscht getrouwen en vermomde weifelaeren216
Te schiften: maer natuur, in 't vormen van den mensch,
Schiep geene venster in den boezem, om naer wensch
Het hart, den schuilhoek van geveinstheit en ontrouwe,
220
Te kennen, en bespiên wat ongeval men brouwe.
Al draegt de majesteit den naem van 's hemels zoon;221
[p. 341]
De hartekennis blijft een parel aen de kroon
Des alleroppersten, ontdekker der gepeinzen.
By hem gelt mommery, noch valscheit, noch ontveinzen.
225
De hemel dreight ons met een' ooreloghsorkaen
Te storten op de stadt. het moet'er nu op staen.
Hier zal den ganschen nacht geen oogh geloken worden.
Al 't hof, aen 't woelen, schijnt te spatten uit zijne orden.
Daer treet de keizer aen, in 't geele prachtgewaet,
230
Geheilight tot zijn draght. hoe treft mijn tong de maet230
In 't spreeken, dat de klank hem lieflijk klinke in d'ooren!
Zungchin:
Hoe staet het in de stadt, en op den muur geschoren?
Kolaüs, mijn getrouwe en vaste toeverlaet,
Aertsstedehouder van mijn krijghsgewelt en staet,
235
Wy slaepen op uw wacht en vaderlijke zorgen,
En achten 't keizerrijk behouden en geborgen,
Zoo lang oprechte trou, te roer gezeten, waekt.
Kolaüs:
O zoon des hemels, wie u afvalt en verzaekt,
Wy troosten ons by u het leven op te zetten,239
240
Hoe scherp de vyanden de sne der sabel wetten.
Zungchin:
Hebt gy de maetschappy der kruisbaniere ontboôn?241
Kolaüs:
Zy quamen daetelijk, ten stut van uwen troon,242
En offeren gebeên aen 't Christensch outer binnen
Voor Gode en 't kruis, waer in hun keizers overwinnen,
245
De wederspannigen zien storten in den stroom.
Dan rukkenze, vol moedts, met vollen ren en toom,
De poort der hooftstadt van Europe in met hun paerden,247
Tot datze zegenrijk de stang der kruisstandaerden
In d'aerde planten, op den afgestormden wal.244-49
250
Zy streven voor uw kroone, in allerley geval,
Dat vijftien landen lof van hunnen yver spreeken.251
Zungchin:
Hunne ongekrenkte trou is openbaer gebleeken
[p. 342]
Aen onzen voorzaet, door de hulp van Portugael,253
Gezonden uit Makou. zy blonk, gelijk een strael,
255
In Zunignatius, den fenixhelt, die garen
Zijn ziel in bloet vergoot, en roovers noch Tartaren
Wou dienen, ook een kroon versmaeden kon, om niet
Te weiflen, tot bederf van Sinaes hooftgebiet.
Wy wenschten met een rijk 's helts leven noch te koopen:
260
Want sedert zijne doot is d'oorloghskans verloopen.255-60
Maer nu, hoe staenwe met de muuren en de poort?
Kolaüs:
Gelijk een winterwolf, bykans in sneeu gesmoort,
Van magren honger voor de schaepskoy huilt, beladen
Om met onnooslen roof zich zelven te verzaeden;264
265
Zoo spookt Lykungzus vast, na d'ondergaende zon,
Of hy met list of kracht ter poorte inbersten kon,
Doch wort, waer 't leger stormt, geschut van 's rijx bezetting.267
Mijn ronden schouwen haer gansch zuiver van besmetting,268
En hondertduizent sterk. kortouwen op hun raên269
270
En kopre afuiten, en met kogelen gelaên,
Van buskruit zwanger, en gewelt van donderklooten,
Ontzien geen' stormram, noch zijn horens, stomp gestooten.
Het vierkant van den muur staet overal in vier.273
De blixems slingren, dat de blikken van dien stier274
275
Verdraeien in het hooft, en hy, aen 't suizebollen,
Van donderslagh op slagh, in 't velt komt nederrollen,
Op zijnen ysren rugh, de voeten steekt van een,
En lilt, als d'offerstier voor ons pagoden heen,
Wanneer de bijl hem trof. hier spreekt het hooft der steden279
280
Uit zijn' metaelen mont, de leste en sterkste reden.280
[p. 343]
Dan schreit de vyant, waer 't geschut de beenders kraekt.
Dan trekt de roover af, die eerst zoo trots genaekt.
Zungchin:
Noch rust hy echter niet den krijghsman moedt te geven,283
Om langs de stormleer en de stormkat op te streven.
285
Laoiang, wel voorzien van bussen, hiel een wijl285
Den Tarter tegen, slechts gesterkt met boogh en pijl,
En planken voor de borst: noch wert de stadt gewonnen,287
En vier gewesten, en van ruitren overronnen.288
Kolaüs:
Die stadt, in 't laden van haer donderbus te traegh,
290
Gedeegh dees traegheit tot een droeve nederlaegh:289-290
Wy vechten, afgerecht op bussen en musketten.
Zungchin:
De roover quam, vol moedts, den slijkstroom overzetten,292
Die Xensi met gedruisch van 't vruchtbre Xansi scheit.293
Hy sleept Kiancheu me, dat op den oever leit.294
295
Thaiven ontstont hem niet. Kolaüs quam te spade,295
Uw onvertsaeght genan, en, bang voor ongenade,296
Verhing zich in het woudt: en hadde ik toen Peking
Verlaeten, en Nanking gekoren, om den spring298
Des ooreloghs t'ontgaen, men zat hier niet belegen.299
300
Men hieltme, tusschen raet en onraet, maghtigh tegen.300
Kolaüs:
Getrouwen hebben u misraeden noch misleit.
Dees stadt is dubbel sterk door tegenwoordigheit
Des keizers, wiens gezagh, tot heil der onderzaeten,
Noch meer vermagh dan een bezetting van soldaeten.
[p. 344]
Zungchin:
305
Men trooste ons met de hulp der landen, die getrou305
Van alle kanten naer dees hofstadt streven zou:
Dat miste: en och indien de strijdbaere Amazone,
Die fier Cingtu ontzette, in dienst van onze kroone307-308
Verscheenen waer, nu zich geen onderkoning rept,
310
Peking hadde adem uit haer dapperheên geschept:
Want zy de stroopers, die de wraek des keizers tergen,
Als stomme kudden, dreef naer wildernis en bergen,
Van waerze sedert dus in krachten en getal
Aengroeiden, datze ons hier braveeren voor de wal.
Kolaüs:
315
'k Vertrou zy zullen u niet lang voor 't hof braveeren.
Daer komt d'aertskantzelier met eenen stoet van heeren.
US. ZUNGCHIN. KOLAÜS.
Us:
Genadighste, wy staen onzeker met de wacht,317
Geduurende den storm, in 't vallen van den nacht.
De strooper, toen de zon in 't gras begon te vallen,319
320
Quam stil, gelijk een dief, aensluipen voor de wallen,
Maer voerde 't volk ten storm, na'et ondergaen van 't licht.
Dat 's tegens krijghsgebruik: want met den avont zwicht
De stormer tot den dagh: en dit gewelt blijft duuren.
Men plagh, om niet ontdekt te worden, 's nachts de muuren324
325
Aen eenen oort, die niet bewaekt wort en voorzien,
Op 't loos verwittigen en voortreên van de spiên,326
Al stil te naderen, en, zonder iet te mompelen,
Na'et oversteigeren, langs ladders t'overrompelen:
Doch openbaer een' muur, van oorloghsvolk gepropt,
330
Van donderbussen en kortouwen overkropt,
Te tergen voor de vuist, geeft allerley bedenken
Of hier verraet me speelt, en, op 's verraeders wenken,
Dit, tegens oorloghsstijl, by eene heldre maen,
Wort aengegrepen: want een reukeloos bestaen334
[p. 345]
335
Leght doorgaens achter, of beslaet ten minste zelden:335
Dies legh het over, in den raet der oorloghshelden.336
Zungchin:
Gy spreekt niet ongegront: uw voorstel rust op reên,
En stemt volkomen met onze inzicht overeen.
Wat dunkt Kolaüs? zoo verraet de stadt ontwapen,339
340
Dan is het jammerlijk met ons en 't rijk geschapen.
Kolaüs:
Behouden 's kantzlers eer, dit riekt naer onbescheit,341
Van d'openbaere daet beschaemt en wederleit.342
Verraet steef's roovers maght, en broght veel steden onder.
Dat bleek voorheen te klaer: doch hier getuight de donder
345
En blixem van geschut en bussen welk een kracht
Van tegenstant men biet, een ieder op zijn wacht.
De stadts bezetting waekt met hondertduizent oogen,
Waer tegens weinige verraeders niet vermogen
Ter sluik te werken, of het wort terstont ontdekt.
350
Verradery bestaet by veelen, en dit lekt
Te lichter uit. een hooft alleen kan niet bedrijven:351
Het hoeft hanthavers, die dit werk op maght van schijven
Voortrollen, of het steekt in 't midden van zijn vaert.
De storm drijft over, en d'ontstelde lucht bedaert.
355
Kortouwen zwijgen stil. men stormde alleen by vlaegen,
Wel drywerf achtereen gestuit en afgeslagen.
Verrees de zon, men vloogh door zes paer poorten uit,
En overrende 't heir, en deelde een' rijken buit.358
Us:
Dees storm, by vlaegen, sterkt mijne achterdocht en vreezen.
Kolaüs:
360
Wie kan u helpen, en uwe achterdocht genezen?
Zy kent geen paelen, als een onbemuurde stadt.361
Het achterdenken schrikt voor 't ritslen van een bladt.
Us:
Wanneer de stormram rust de poort en muur te beuken,
Dan krijght de list gehoor, om stil de trou te kreuken,
365
Te krenken door gesprek.
Kolaüs:
Dat hoort de gansche stadt.
[p. 346]
Us:
Men spreekt de schiltwacht door de holte van een spat.366
Wie kan verneemen wat men haer in d'ooren luistert,367
Omtrent een' toren, daer de schaduw 't oogh verduistert,
Het schijnsel van de maen den fluisteraer niet melt?
370
Dan weet de vyant hoe 't van binnen is gestelt,
Waer 't sterk of zwak is, om de stormleêr aen te voeren,
Gewenkt van weifelaers, die hunne ziel verzwoeren,
Bekoort door hoop van staet en ampten, zoo 't geluk,373
Dat ongerechtigheit het wettigh recht verdruk.
Kolaüs:
375
Gy voedt uwe achterdocht met ydele gedachten.
Us:
Wat beuren kan staet den voorzichtigen te wachten.376
Kolaüs:
Wie kan bedenken wat gebeuren magh of niet?
Us:
Hy is niet dwaes, die wat gebeuren kan voorziet.
Kolaüs:
Dat eischt een godheit: wy zijn menschen, geene goden.379
Us:
380
Zie tijdigh toe, en sterk met nadruk uw geboden.
Kolaüs:
De hofstandaerden staen strijtvaerdigh op mijn woort
Elk op zijn' hoefslagh, op de wal, en aen de poort.382
De ronden rusten niet elkanderen t'ontmoeten.383
Men staet bereit de scha, waer inbreuk valt, te boeten384
385
Met versche noothulp, die noch sluimert nochte slaept,
In wederstant te biên, te stoppen waer het gaept.
De zon in 't opgaen zal de torenwacht ontdekken387
Met welk een nederlaegh de stormer af most trekken.
Us:
Het schijnt gy schat de maght der vyanden te kleen.
[p. 347]
Kolaüs:
390
Ik weeghze in eene schael van krijghservaere reên.390
Us:
Hoe vint men dan zoo veel flaeuhartige kornellen?391
Kolaüs:
Een bloodaert kan zich om een klein gerucht ontstellen.
Us:
Men had bloohartigen dan nutter uitgezift.
Kolaüs:
Z'ontveinzen hunne vrees met schijn van oorloghsdrift.
Us:
395
Men magh bloohartigheit, maer geen verraet verschoonen.
Kolaüs:
Gestreng in 't straffen, milt en rustigh in 't beloonen396
Van ontrou en van trou zet staeten in hun kracht.
Zungchin:
Stadthouder, hof en stadt verlaet zich op uw wacht.
Ontbreekt het aen gezagh, gy hoeft ons niet te sparen.
400
Verschoon geen grooten, noch besneên, noch amptenaeren.
Elk vliege van uw hant. de noot lijt geen verdragh.
Hoe stil is 't overal. wy hooren geen gewagh.402
Het schutgevaerte zwijght. men blaest trompet noch horen.
Geen wachters slaen geluit uit tinne of hoogen toren.
405
Wy durven hoopen dat het hart des vyants zonk,
Toen hem 't salpeterlicht te sterk in d'oogen blonk.406
Kolaüs:
De krijghsfaem zal hier haest aensnorren op haer veder.407
Zoo dit den vyant smaekt, hy keer' vry echter weder.
REY VAN PRIESTEREN.
I. Zang:
O lichten, Rykaert en Trigau,409
[p. 348]
410
Die d'eersten met uw maetschappye410
Ontsloot het slot van 't ongastvrye
Rijk Sine, en, als een morgendau,
De dorre ziel, die schier verstickte,
En, diep in blinde afgodery
415
Gesmoort, ten lange leste bly
Door troost der kruisgena verquikte;
Gy voerde uw kruisvaen, als voorheen
Sint Thomas en Sint Bartels vaenen,418
d'Afgodery der Indiaenen
420
Met wapenen des lichts bestreên.
Wy volghden u door vijftien landen,421
En bouden kerken op den gront,
Daer 't eerst vol gruwelbeelden stont,
Waer voor de zwarte lampen branden:424
425
Daer afgodisten wijn en rijs425
En haenen wijdden aen d'altaeren,
Voor afgodt Fe, van gansche schaeren427
Bewierookt, Belzebub ten prijs,428
Die nu zijn offereer moet missen.
430
Het licht verdreef de duisternissen.
I. Tegenzang:
De paradijsslang schort het noch
Aen logentael, noch nabootzeeren
Van waerheit: want zy kan stoffeeren
Met glimp, en lokken met bedrogh.434
435
Dat tuigen offers en gebeden,435-vlg.
Gebedentellers, kerkgebaer,436
De priesters, het geschoren haer,
De kloosternonnen, zuivre zeden,
Gestrengheit, vasten, feest op feest,
440
De bedevaert, de pelgrimsstappen,440
[p. 349]
Inwydingen, en broederschappen.
Zoo geestigh momt de logengeest:442
Doch waer de heilzon quam te schijnen
Verloor het bygeloof zijn kracht.
445
Besneênen scheiden uit dien nacht,
Zelfs koningen en Mandarijnen.
Zy stormden afgoôn uit pagoôn;447
Geplet tot puin, gestampt aen mortel,445-48
Verdelghden 't onkruit met den wortel,
450
En eerden Christus kruisgeboôn.
Het zielverhuizen wert verwezen,451
Een zielpest, lastigh in 't genezen.
II. Zang:
De zalige Xaveer had, voor453
Helt Rykaert en Trigau, Japanners,
455
Ten schimp van alle wederspanners,
Te recht gebrocht op Christus spoor.
Zoo brande d'yver van Elias,
Gelijk een torts, in Achabs tijdt,458
Van Baäls priesterdom benijt,
460
Een ry van eeuwen voor Messias.
Een zegen volghde waer hy tradt,461
Noit flaeu van kracht en wonderwerken,
Bezaeiende alle steên met kerken,
Ja veertigh in een zelve stadt.
465
Hy lant te Sanciane op 't eilant,
Ziet Sine en haer verblinde kust,
En wenscht van harte daer met lust
t'Ontsteeken 't kruislicht van den heilant:
Doch anders lagh het in Godts raet.
470
Hy sterft. Japon, uit nijt verandert470-vlg.
Van zin, beoorloght Jesus standert,
Die naer geene aerdtsche rijken staet.
Veel duizent martlaers triomfeeren.
Zoo kan de hofstijl ommekeeren.
[p. 350]
II. Tegenzang:
475
Zoo kan hier ook de heerschappy
Op eenen andren voet geraeken.
De noot gebiet ons streng te waeken.
De hemel sta den keizer by:
Want komt het hooft der roovren boven,
480
En schupt den keizer uit zijn' staet,
Door ontrou, twist en eigebaet,
Wat vryheit durvenwe ons beloven.
Verandering van heeren baert
Verandering van stijl en wetten.
485
Wie kan een' springvloet paelen zetten
Dan eene maght, die 't al bewaert.
Kaifang voor 's rijx Saffraenstroom open,487-vlg.
Na'et sloopen van den steenen dijk,
Zagh out en jong en arm en rijk
490
In eene bare zee verzopen,
Verdronken in een bruizend meer,
Eer dit Lykungzus kon bevroeden,
Die zaghze, tegens zijn vermoeden,
Vergaen: hier holp geen tegenweer.
495
Nu vlamt hy op de kroon der steden.495
Laet ons hem spits biên met gebeden.
Toezang:
Alziende schiltwacht, op den trans
Des hoogen hemels, rijk van glans,
Bewaek het hof: bewaek de muuren.
500
Beveel alle oogenblik en uuren
De ronden aen uw geestendom,501
Zoo snel als vlugge winden, om,
Tot's morgens vroegh van 's avonts spade,
Met uwe gunste en heilgenade
505
Te dekken teffens goên en quaên,
De goên, op datze uw' naem vereeren,
De quaên op datze zich bekeeren.
Geen rijk kan zonder u bestaen.
[p. 351]
De keizerin verschijnt met Pao, luttel blijde,
510
Die schoone rijxprinces. vertrekkenwe aen een zijde,
En laet ons luisteren wat haeren geest bezwaert.
De midnacht daelt allengs van 't hooftpunt nederwaert.
212met gedeelde troepen: met het leger in zijn afdelingen onder de verschillende bevelhebbers; de keizer had heel onverstandig het leger aan de eunuchen (hofbesneênen) zijn felste vijanden toevertrouwd.
216vermomde weifelaeren: die vermomd, in 't verborgen weifelen in hun trouw.
221De Sjinese keizer werd door het gehele volk beschouwd als ‘zoon van de hemel’, en zo lang hij zich in alle opzichten als zodanig gedroeg, in trouw vereerd; toonde hij zich door zwakheid of anderszins geen zoon van de hemel meer, dan moest hij verdwijnen, en een waardige keizer in zijn plaats komen.
230Geheilight tot zijn draght: dat hij alleen dragen mag.
239Wy troosten ons: wij zijn getroost, bereid.
241de maetschappy der kruisbaniere: het gezelschap van Christus' kruis, de priesters, de Jezwieten.
242Vooral Pater Schall heeft ook in deze uiterste nood de keizer bijgestaan.
247hooftstadt van Europe: Rome.
244-49Deze verzen slaan op de overwinning van keizer Konstantijn, in 't teken van Christus' kruis, over Maxentius, die in de Tiber omkwam.
251vijftien landen: vijftien grote gewesten van Sjina, waar onder-koningen in naam van de keizer regeerden.
253Zie over de hulp der Portugezen vanuit Makáo, vs. 96 en de aant.
255-60Zunignatius: Ignatius Soeng (de Sjinezen zetten de familienaam voorop, dus: Soeng Ignatius): deze kristen was onderkoning van Liao-toeng (N.-Oosten van Peking) en een der trouwe bevelhebbers van de keizer in Sjan-toeng. Daar de hofkliek zijn verzoek om de reeds lang achterstallige soldij voor zijn troepen te zenden, achterhield, kwamen zijn troepen in opstand, en wilden Soeng tot hun aanvoerder en zelfs tot keizer kiezen. Hij weigerde (ook een kroon versmaeden kon, vs. 257), bracht zijn leger weer tot gehoorzaamheid aan de keizer. De hofkliek (zo machtig was deze) zette hem af, en riep hem terug, dat wil zeggen, om zijn doodvonnis te ontvangen. Nu nodigden ook de Mandsjoe's (Tartaren vs. 256) hem uit zich bij hun aan te sluiten. Hij gehoorzaamde aan het ‘keizerlik’ bevel, en werd met nog een andere kristen officier onthoofd (hoewel de keizer zelf ze had willen begenadigen). - den fenixhelt: de boven allen uitmuntende held (zoals de fenix onder de vogels).
264met onnooslen roof: met roofbuit van onnozele schapen.
267geschut van: tegengehouden, afgeweerd door.
268Mijn rondgaande wachtposten zien (schouwen) 's rijks legermacht (bezetting) zonder besmetting van verraad.
269op hun raên: op aanraden van mijn toeziende wachtposten.
273Het vierkant van den muur: geheel Peking, en de hofstad afzonderlik (in de Noordelike stad) was met een vierkant van wallen omringd.
274van dien stier: ‘Lykungzus’ met zijn leger opstandelingen en rovers.
279het hooft der steden: de hoofdstad, Peking.
280de leste en sterkste reden: zijn laatste en sterkste woorden.
283rust .... niet: houdt niet op.
285Laoiang: hoofdstad van Liau-toeng; bussen: vuurwapenen, kanonnen.
287planken: de Mandsjoe's (Den Tarter) hadden geen vuurwapens; het voetvolk dekte zich met planken tegen de kogels; noch: toch.
288En vier gewesten: ‘Lykungzus’ (niet de Mandsjoe's) had in 't Noord-Oosten van Sjina onder zijn macht gebracht, Sjen-si, Sjan-si, Sjan-toeng, Honan; deze vier grenzen aan elkaar. Sjan-si ligt het Noordelikst van de vier en grenst aan de drie andere. Peking ligt in het Noordelikste van alle gewesten, in Tsji-li; dit gewest grenst Noordelik onmiddellik aan de Mandsjoe's; overronnen: overstroomd, berend.
289-290Laoiang was nog niet bedreven (afgerecht, 291) in het gebruik van kanonnen, en zo werd (Gedeegh) deze onervarenheid voor de stad de oorzaak van de droeve nederlaegh.
292De roover, dit is weer Lykungzus; den slijkstroom: de Hoangho, of Gele rivier, naar het gele slijk dat hij meevoert.
293Sjen-si ligt ten Westen van de Hoang-ho.
294Kiancheu: Kiang-tsjou hoofdstad van Sjan-si aan de Hoang-ho.
295Thaiven: Thai-wen, midden in Sjan-si; Kolaüs, de Kolao (staatsraad), die opperbevelhebber was in Sjansi, en 'n slap man.
296genan: naamgenoot; Vondel beschouwt Kolaüs als 'n persoonsnaam, hoewel het een ambtsnaam is (zie De Tooneelisten, blz. 331).
298Nanking dat veel Zuideliker ligt, de ‘hoofdstad van het Zuiden’ genoemd.
299belegen: belegerd (van beliggen: omliggen, belegeren).
300onraet: verkeerde raad, verraad; maghtigh: met kracht. De keizer wilde meer dan eens naar het Zuiden wegtrekken; de rijksraden weerhielden hem met een betoog, zoals in vs. 302-304.
305der landen: van de onder de keizer staande landen, de verschillende grote gewesten van Sjina, met hun onderkoningen.
307-308Tsjeng-toe (Cingtu) is hoofdstad van Soe-tsjwan in midden-Sjina; de stad werd in 1644 door Tsjang, ook hoofd van opstandelingen veroverd, en tot zetel van zijn regering gemaakt. Spoedig is ook hij door de Mandsjoe's vernietigd. Onder de vorige keizer Thiën-ki was een strijdbaere Amazone haar keizer met troepen te hulp gekomen; dezelfde had ook nu de eerste aanval der rovers op Tsjeng-toe verijdeld.
317onzeker met: onzeker van.
319Toen de zon begon onder te gaan; in 't gras .... vallen: in Hollands weiden?
324Men plagh: men is altijd gewoon geweest (bij belegeringen).
326't loos verwittigen: het sluwe bericht.
334reukeloos bestaen: roekeloos ondernemen.
335Leght .... achter: komt te laat, mislukt.
336legh het over: overleg het, bespreek het.
339ontwapen: zou ontwapenen.
341onbescheit: verkeerd inzicht.
342Van: door.
351niet: niets.
358overrende: zou onder de voet lopen.
361Uw achterdocht kent geen grenzen, geen perken.
366spat: buis.
367haer: de schildwacht; luistert: fluistert.
373zoo 't geluk: indien 't gelukken mocht.
376beuren: gebeuren.
379Daar is een godheid voor nodig, om te voorzien wat gebeuren kan.
382op zijn' hoefslagh: op zijn wachtpost, het deel (slag) van de wal dat htj verdedigen moet (oorspr. deel (slag) van de dijk, dat een boerenhoeve naar gelang van zijn grootte moest onderhouden).
383De rondgaande wachten houden niet op elkaar t'ontmoeten, ontmoeten elkaar voortdurend.
384boeten: herstellen.
387de torenwacht: aan de torenwacht.
390van krijghservaere reên: van redenen, overwegingen, overleggingen uit mijn oorlogservaring.
391kornellen: kolonels, bevelhebbers.
396Gestreng in 't straffen van ontrouw, enz.
402gewagh: gedreun (of: gerucht).
406't salpeterlicht van de vuurwapenen.
407De krijgsfaam zal spoedig (haest) op haar vleugelen komen aanvliegen; het krijgsbericht wat er gebeurd is (dat de vijand geslagen is), zal spoedig bekend zijn.
409Rykaert en Trigau: Pater Mattheus Ricci was omtrent 1590 met verschillende andere Jezwieten in Sjina werkzaam, in 1601 was hij in Peking doorgedrongen; hij stond in hoge achting bij de keizer om zijn wetenschap. Pater Nikolaas Trigault was in 1610 in Sjina als missionaris aangekomen, 'n hoogstaand en buitengewoon bekwaam man. De brieven van de eerste en de vurige opwekkingen van de tweede (in 1614 te Rome tijdelik teruggekeerd) hadden in Pater Schall het verlangen naar de Sjinese missie opgewekt.
410met uw maetschappye: met uw Sociëteit (van Jezus).
418De Apostelen Sint Thomas en Sint Bartolomeus hadden het geloof in Indië(en Sjina) verkondigd (blz. 327, r. 40).
421vijftien landen: de vijftien grote gewesten van Sjina (later is Sjina in 18 gewesten verdeeld).
424zwarte lampen: zwart bewalmde lampen.
425rijs: rijst (rijs oorspr. vorm).
427Fe of Fo (= Zaligmaker) de opperste godheid; in Sjina wordt het uit Indië (Vóor-Indië) afkomstige Boeddhisme Fo genoemd. Het Sjinese Boeddhisme is bij velen een rauwe afgodendienst geworden.
428Belzebub: het hoofd der duivelen.
434Met glimp: met uiterlike schijn.
435-vlg.Al deze godsdienstige gebruiken en instellingen behoren tot het Boeddhisme.
436Gebedentellers: snoeren met kralen voor het bidden van een bepaald getal gebeden (gelijkend op de katolieke rozenkrans).
440De bedevaert naar de Boeddhistise heiligdommen, zoals de Sjinezen zelfs bedevaarten hielden naar de heiligdommen aan Khoeng-foe-tse (Confucius) gewijd, en daar offers brachten, hoewel deze alleen een maatschappelik-zedelik levenstelsel had gesticht. Alleen de leer van Khoeng-foe-tse geldt als de rechte weg bij de geleerden-stand, waaruit ook alle hogere ambtenaren voortkomen.
442momt: werkt onder vermomming, bedriegt.
447pagoôn: pagoden (de Sjinese tempels).
445-48Eunuchen (besneênen), onderkoningen en mandarijnen bekeerden tot het kristendom.
451Het zielverhuizen: dit behoort tot het wezen van het Boeddhisme.
453Xaveer: Xaverius, Frans van Xavier die in Japan het kristendom gevestigd, en daar zeer velen voor het kristendom gewonnen heeft; in 1552 wilde hij in Sjina gaan prediken, maar stierf op het eiland Sansinan (vs. 465) bij de Sjinese kust.
458Achab: de tot het grofste heidendom vervallen koning van Israël.
461waer hy tradt: overal waar Xaverius kwam.
470-vlg.Over de vervolging der kristenen in Japan onder Taikozame, zie Opdracht aant. op. r. 47, blz. 327).
487-vlg.Kaifáng: Kai-feng aan de zuidkant van de Hoang-ho of Gele rivier (Saffraenstroom) is de hoofdstad van Ho-nan. Pater Trigault had hier het kristendom gevestigd. ‘Lykungzus’ de opstandeling had deze stad in 1642 verdelgd door de dijken van de Hoang-ho door te steken, zodat bijna alle inwoners omkwamen. Deze lezing volgt Vondel blijkbaar; meer waarschijnlik is, dat de verdedigers de dijken hebben doorgestoken, om het leger van ‘Lykungzus’ te verdelgen, maar met tegengestelde uitslag.
495de kroon der steden: Peking.
501De ronden: de rondgaande wachten; laat uw engelen de rondenwacht vervullen.
