Het vyfde bedryf.
US. LYKUNGZUS. XAIANGA. REY.
Us:
Nu rept u in der yl, staffiers en hoftrouwanten,
En past op 't voorhof hier den gouden troon te planten.
1465
De nieuwe keizer stapt door juichend hofgewoel,
Op trommel en trompet, naer 's voorzaets hoogen stoel.
O zegenrijkste vorst en veltheer, aengebeden
Van koningkrijken, en een ry verwonne steden,
Genaek ter goeder uure, en schut der volken scha.1469
1470
Ontferm u over 't volk, en open uw gena
Voor allen, die in 't stof, aen 't outer van uw voeten,
Zich werpende, u verheught inhaelen en begroeten.
Lykungzus:
Rijs op, aertskantzelier. gy waert den voorzaet trou.
Dat een van allen nu den nazaet klaer ontvou'
1475
Hoe deze treurrol van Zungchin is afgeloopen.
Us:
Trouwanten, zet de poort van hof en boomgaert open.1476
[p. 386]
Genadighste, daer zien uwe oogen in 't verschiet1477
Den droeven uitgang van Taimingaes out gebiet.1478
Zy drijven beide stil op hunne koussebanden.1479
1480
Flus dreef heel Sina noch en vijftien groote landen1480
Alleen op 't erfgezagh van hunne majesteit.
Daer komt de rijxvorstin Xaiange, om u bescheit1482
Te brengen, en het lot t'ontvouwen van dees beide:
Want, als staetjoffer, zy onze erfprinces geleide
1485
In haer slaepkamer, en de dootsche keizerin
Naer 's keizers lusthof, op het bloetspoor van Zungchin.
Zy heeft de dootverf al gezet, van rou bezweeken.1487
Lykungzus:
Schep moedt, mevrou. bedaer: verhaest u niet in 't spreeken.
Xaianga:
Genadighste, och wat heb ik heden niet beleeft!1489-vlg.
1490
De geest der dochter en haer moeder waert en zweeft,
Gelijk ook 's keizers geest, voor mijne scheemrende oogen:
En naulijx kan ik nu d'opgaende zon gedoogen,
Die levenden verquikt, en mijn gemoedt bedroeft.
De droefheit houdt mijn hart beknelt en toegeschroeft.
1495
De dochter nam zoo dra geen oorlof van den vader1495
Op 't voorhof met een' kus, of zy en hy te gader
Met een' de moeder treên, gevolght van hofgezin
En my, verbaest en bleek en dootsch ter kamer in.
De dochter zet zich, met geen tranen op de wangen
1500
Van dootschrik, nu getroost den hartesteek t'ontfangen,
Voor haer' heer vader schrap, die stijf staet en bedrukt:
Als zy den boezem met haer handen openrukt.
Wat was'er een geschrey! wat hoortmen al getrappels?
Hy zagh geen borsten, neen, maer een paer hangende appels,
1505
Van koningshanden waert, uit gloet en bruiloftslust,1505
Eerbiedighlijk gestreelt, gekust en dan herkust.
Hy kent zijn eigen kroost aen aengezicht en oogen,
De spiegels van haer ziel, met 's vaders rou bewogen.
Hy ziet de versche roos van weêrzijde op de wang
[p. 387]
1510
Bestorven, ook den mont. wat staet de vader bang
Met eenen blooten dolk! hy smijt den ponjaert neder,
En stampte langs den vloer wel drywerf heene en weder.
Toen toegetreden keert het aenzicht van haer af,
Ontveinzende den steek, dien hy de dochter gaf,
1515
Als door zijn eigen hart. de bloetbron, niet te schatten
Op 't fijnste kroonegout, aen 't springen stroomen spatten,
Besprengt het keizerlijk het vaderlijk gewaet.
Zoo zijghtze neêr. de doot misverft dat schoon gelaet.
De moeder staet stokstijf. de vader raest verbolgen,
1520
En vatze by de hant, die naulijx hem kan volgen.
Ik ondervangze, en breng heur naer het lustprieel,1521
In 's pruimbooms schaduwe, een elendigh treurtooneel.
De keizer kustze, en spoet te scheiden uit dit leven,
Verhangt zich aen den boom, van wanhoop aengedreven,
1525
Met zijnen koussebant. zy volght den keizer na,
Gejaeght van 't hofgeschal: vertoef niet: rep u, dra.1526
Lykungzus komt, gesterkt van duizent hofbesneênen.
Uw jongste dag is om: uw zon heeft uitgescheenen.
Lykungzus:
Ons jammert hunne elende, en 't hooren van dien toon.
Us:
1530
Genadighste, beklee dien ingeruimden troon.
Geen vroom Sinees kan u deze erfnazaetschap weigeren.1531
Lykungzus:
Hoe dus? bezwijken nu de beenen, onder 't steigeren1532-vlg.
Ten ingeruimden troon, tot drywerf achtereen.
Wat spelt dit voorspook heil of onheil? neen ô neen:1534
1535
Wy willen onversuft ons in dien zetel zetten,
En 't rijk hanthaven by zijn recht en oude wetten.
Us:
Geluk, heer keizer: heil, lang leven, rust en spoet.1537
Ontfang dien gulden brief. Zungchin heeft met zijn bloet,
[p. 388]
Als zijnen jongsten wil, dit bladt aen u geschreven,
1540
En op den eedt belast den nazaet dien te geven.1540
Lykungzus:
Heer kantzler, lees den brief voor allen overluit.
Us:
Geluk, heer nazaet: ons regeering heeft nu uit.
Geene onderdaenen ons van deze kroon beroofden,
Maer hofbesneênen, krijghskornels, en opperhoofden.
1545
Zy meldden godtloos ons het hofverraet te spa.
De hemel schenkt u 't rijk. acht schelmen uw gena
Onwaerdigh. strafze streng, ten spiegel van de boozen.
Neem wraek, in onzen naem, van schelmen en godtloozen.
Lykungzus:
Waer blijft Kolaüs?
Us:
hy verhing zich aen een' boom.
1550
De wanhoop, los van bant, gaf eenen vryen toom
Aen hofbesneênen, trou by eer en eedt gebleven,1551
Om, op hun meesters spoor, te scheiden uit het leven.
Lykungzus:
Aertskantzelier, volhardt. uw trou blijve ongewraekt.
Schrijf Uzangueius, die den grooten muur bewaekt,1554
1555
Tienhondertduizenden gebieden kan met wenken,
Dat hy ten hoof verschijn'. wy willen hem beschenken,
En hooger heffen op een' koningklijken troon.
Uit krachtvan 't recht, dat gy hebt over uwen zoon,1558
Beveel hem op den hals, dat hy zich in koom' stellen,1559
1560
Met alle hoofden en manhafte krijghskornellen.
Men zalze altzamen van den ouden eedt ontslaen,
Om door den nieuwen eedt, getrou en onderdaen,
Lykungzus op den troon, hem toegekeurt, t'ontfangen.
Rey:
Wy kruisgenooten uit Europe om strijt verlangen,
1565
Doorluchtste majesteit, te hooren uit uw' mont,
Of wy Peking en 't hof, dat voor ons open stont,
Verlaeten moeten, en terstont te lande uit trekken.
[p. 389]
Lykungzus:
Volhardt: wy willen in ons schaduwe u bedekken
Voor oproer en gewelt. Lykungzus blijft uw vrient.
1570
Gy hebt dees kroon getrou gehanthaeft en gedient.
Bewaert de hantvest van uw vryheit onbezweken.1571
REY. DE GEEST VAN XAVERIUS.
Rey:
Gelooft zy Godt. nu laet ons hem eendraghtigh smeeken
Dat hy een teken van genade ons openbaer'.
Hier daelt een heldre wolk. men ziet eene engleschaer
1575
Aenheffen eenen dans, op hemelsche gezangen.
Men kniele om zulk een' groete, uit 's hemels schoot ontfangen,
Geluk en zegen, ons van boven toegeleit.1577
De wolk gaet open. welk een glans en heerlijkheit
Verschijnt hier in 't verschiet, uit 's hemels goude boogen!
1580
Een heiligh, rijk van glans, verquikt de schreiende oogen,
En opent zijnen mont tot 's allerhooghstens eer.
Men luistre aendachtigh toe, en valle op 't aenzicht neêr.
Xaverius:
Altaergenooten, mijn gebroeders, wilt niet vreezen1583
In dezen overgangk van 't rijxhof der Sinezen:
1585
Lykungzus hangt te los aen 't wankele avontuur:
Want Uzangueius zelf, de wachter, wil den muur1586
Ontsluiten voor het heir des Tarters. dees, aen 't bruizen,
Zal, als een waterval door opgezette sluizen1588
Inberstende, al het lant zet in een bare zee,
1590
Velt winnen; de tyran Lykungzus deze ste
Verbaest verlaeten, vliên met zijn geroofde schatten,
Omkomen, en Peking het nieu gezagh zien spatten,
Twee zoonen van Zungchin onthoofden voor de stadt,1593-vlg.
Den derden in een' poel, van wanhoop afgemat,
1595
Gesprongen, over hals en hooft gedompelt, smooren,
En al 't Sineesche rijk, na slagh op slagh, verloren.
[p. 390]
Dan wil de groote Cham, in dezen ommezway1597
Van staten, Tartarye, en Sina, en Kathay,1598
In eene heerschappy gesmolten, trots regeeren.
1600
Hy zal uw vryheit niet besnoeien maer vermeeren,
Terwijlge 't Heidendom herbaert door Christus wet,
Tot dat zich d'afgront, dol van nijt, hier tegens zett',
De nazaet opgeroit, en zonder reên verbolgen,1603
Besta den godsdienst straf te dreigen en vervolgen,
1605
Den Bonsien ter gunste, en hun vervloekt altaer.
Zoo ging het in Japon, geleden vijftigh jaer.
Het wettigh strijden gaet voor 't heerlijk triomfeeren.1607
Wie kan Godts oordeel en voorzienigheit grondeeren!
Want krachtigh treftze 't wit en oogmerk daerze op mikt,
1610
Terwijlze lieflijk 't voorgeziene in orde schikt.
Rey:
Al zienwe boven 't hooft veel donkre wolken hangen;
Wy geven ons aen Godts voorzienigheit gevangen,
Met onvermoeit gedult, uit ootmoedt en ontzagh.
Het licht komt, na den nacht, veel schooner voor den dagh.
EYNDE.
1469ter goeder uure: tot uw en ons geluk (op de goede, de gunstige tijd); schut: hou tegen, weer af.
1476Trouwanten: (trawanten) wachters.
1477Lykungzus heeft niet geweten dat de keizer gestorven was, de Mandjoe's hebben zijn lijk eerst een maand na zijn dood in het tuinprieel gevonden.
1478out gebiet: oude heerschappij.
1479drijven: hangen, zweven.
1480Flus: straks nog; vijftien groote landen: de vijftien uitgestrekte gewesten van het toenmalige Sjina.
1482de rijxvorstin: de eigenlike hofdames, die de onmiddellike omgeving van de keizerlike famielie vormden, waren dochters uit de hoogste vorstelike geslachten van het rijk.
1487de dootverf: de doodskleur; dodelike bleekheid (doodverf eigenlik van de grondverf der schilderingen; dikwels gebruikt eenvoudig als: doodskleur).
1489-vlg.De prinses is niet door haar vader gedood, maar ontsnapt, en door de vader van de keizerin opgenomen.
1495oorlof: afscheid.
1505waert .... gestreelt: waard gestreeld te worden.
1521Ik ondervangze: ik vang haar op onder d'armen; ik steun haar onder d'armen.
1526Bij grote rampen, die de Sjinezen overkwamen, doden, zij zich zelf met heel hun gezin. Bij de val van de laatste Ming-keizer zijn duizende burgers vrijwillig de dood ingegaan. Vandaar de aansporing van het gevolg aan het keizerlik gezin, opdat zij niet levend in de handen van de vijand zouden vallen.
1531erfnazaetschap niet in letterlike zin als erfgenaam van den bloede; maar het erfrecht als veroveraar. De Sjinezen erkenden op zichzelf dat recht; de gevallen keizer werd in hun ogen niet meer door de hemel als zoon erkend; de nieuwe heerser was de nieuwe zoon van de hemel.
1532-vlg.Lykungzus, zo verhalen de berichten uit die tijd, dorst de troon niet bestijgen; en zou toen hij die eens bestegen had, weer terstond zijn afgedaald; 't steigeren: het opstijgen.
1534dit voorspook: dit voorteken.
1537spoet: voorspoed.
1540op den eedt belast: onder eedbelofte mij gelast.
1551hofbesneênen: enkelen van de eunuchen waren trouw gebleven, en volgden hun meesters in de dood (zie op vs. 1526).
1554den grooten muur: de grote Sjinese muur, die het Sjinese rijk in 't Noorden afsloot.
1558Uit kracht van 't recht, zie op vs. 1451.
1559op den hals: op verbeurte van het leven; zich in koom' stellen: zich komt melden.
1571de hantvest: de erkenning, de u geschonken waarborg. Lykungzus heeft inderdaad de paters goed behandeld (vooral om Schall) en toegestaan dat zij hun huis en kerk behielden. Velen van de hoge ambtenaren werden gefolterd en ter dood gebracht.
1577toegeleit: toegelegd, geschonken.
1583Altaergenooten als priesters; mijn gebroeders als Xaverius' medebroeders in de Sociëteit van Jezus.
1586Uzangueius d.i. Woe San-kwei is werkelik de bondgenoot der Mandsjoe's geworden tegen Lykungzus d.i. Li Tse-tsjheng, die al diens bloedverwanten had uitgemoord. De grote muur heeft hij niet ontsloten voor de Mandjoe's, zij waren al diep in Sjina doorgedrongen (zie Inhoudt op r. 26-27).
1588opgezette: opengezette.
1593-vlg.Ook dit is niet zo geschied; wel is de oudste zoon van de keizer later door de Mandjoe's ter dood gebracht met andere bloedverwanten en beambten; hij weigerde van de Mandsjoe's enig vorstenambt te aanvaarden, en toonde hun zijn verachting.
1597wil: zal; de groote Cham: de keizer der Mandsjoe's.
1598Kathay: Kathay (Cathay), was in de middeleeuwen bekend; in de 17e eeuw dacht men zich dit als een groot Mongools rijk, dat ten Noorden van Sjina gelegen was. Het is echter gebleken, dat de Middeleeuwse reizigers en missionarissen met Kathay niets anders dan Sjina bedoeld hebben.
1603De nazaet is Khang-hsi, de opvolger van Sjoen-tsjih (zie blz. 330 noot op r. 33); opgeroit: (opgeruid) opgezet.
1607gaet voor: gaat vooraf aan.
