[p. 399]
J.v. Vondels
Noah,
Of Ondergang der Eerste weerelt.
Het eerste bedryf.
Apollion+:
Hier steigre ik, koning van den nacht, Apollion,1
Uit 's aerdtrijx navel, eer d'inarbeitgaende zon,2
Het daghlicht baerende, uit de kim koome opgestegen.
Mijn stinkende adem is alree den hemel tegen,4
5
Die schuw van helschen stank, de starren trekt om hoogh;5
Dewijl mijn zwavelkeel den starrenlichten boogh,6
Met smook bezwalkende, berooft van zijnen luister.
Mijn blikken branden, als twee koolen, in het duister,8
En dikke duisternis, niet eenen rooden gloet.
10
De pekstok blaekt, en stut mijn' twijfelenden voet,10
Waer ik den gront betre. het gras en bloemen quijnen,
En 't ongedierte vlught naer wouden en woestijnen.12
Daer rijst het vlotgevaerte, op Noahs timmerwerf,13
Na hondert jaeren tijts volbout, om in 't bederf14
15
Des menschdoms eenen man en zijn gezin te bergen;15
Rechtschape stof, om onze almogentheit te tergen.16
Waer toe getoeft? vaer voort: wat houdtge langer stant?
Steek met dien pekstok flux dat zeegewelt in brant.18
[p. 400]
Vaer voort, mijn helsche stoet. steek aen: gy kunt niet doolen.
20
Laet branden voor den wint, en warm u by de koolen20
Van 't cedren balkwerk. is de worm voor 't hout vervaert;21
Verrot het in geen lucht; de gloênde pekstok spaert
Geen cedre planken, dicht en hecht met werk gedreven.23
Het pek en werk zal vier en vlamme voedtzel geven.
25
Al 't heir des afgronts met ontvouwe krijghsbanier25
Wil danssen, klaeu aen klaeu, op zulk een zegevier;26
En Noë, Lamechs zoon, die 't water woude ontvlughten
Op dezen vlotbalk, zal bedrukt en troostloos zuchten,
Als d'arbeit van eene eeu gezwint tot asch verteert.29
30
Maer deze hoop is wint. een wacht van geesten keert30
Den stookebrant van 't vlot, dat anders, lang verbarrent,31
d'Opgaende vlam voor wint zou drijven naer 't gestarrent.32
Verdoemde spooken, helpt ons raeden: zet u kant.33
Hier rijst het cederbosch, tot onzen dienst geplant.34
35
Gy kunt hier in 't verschiet van 't bosch 't gevaert zien steigeren,35
En zoo veel velts beslaen. de cederboomen weigeren36
Ons geene schaduwen, in 't opgaen van den dagh,
Om stil te schuilen. wat de schaduwe vermagh,
Dat leerde u Adams hof, daer draek, en duizent spooken,39
40
En grijnzen van de hel zich legerden, en dooken,40
Tot dat hun aenslagh wiert zeeghaftigh uitgevoert;41
Een oorloghszege, die den aerdtboôm noch beroert.42
De zestien eeuwen en noch zesenvijftigh jaeren43
Zijn sedert, roemt vry, niet onvruchtbaer heengevaeren:44
[p. 401]
45
En nu verwacht de dagh den inbreuk van veel wee,45
Die 't aerdtrijk zetten zal in eene bare zee.46
d'Aertsvader staet gereedt, met zijnen baert vol staetsie,47
Den boezem dekkende, de jongste predikaetsie48
Te sluiten. houdt u stil in 't ronde hier omtrent,
50
En past uit eenen mont zijn schriklijk dreigement50
Zoo na te baeuwen met een' boschgalm, dat de wateren51
En bosch, en bergh, en dal eens lachen datze schateren,
Beschimpen 's mans gejank, en rouklaght, en geween,
En traenen, bigglende langs kin en boezem heen.
55
Door vrouwelist wert eerst de man in 't net getogen.55
Men bezige dees kunne, en legre zich in d'oogen
Van Kains dochtren, en beschiete uit haer gezicht
Noch moet de grootvorst zelf voor 't joffrentimmer buigen,59
60
En heur naer d'oogen zien. wy hoeven geen getuigen
Te zoeken: d'uitkomst heeft doorgaens genoegh geleert61
Hoe wellust over al de weerelt triomfeert.
Zy plante haren stoel op Reuzenburgh, gehouwen63
Uit klaeren marmersteen, in Kaucasus landouwen:
65
Want sedert 's hemels wraek den eersten vader dreef65
Uit Eden, met een zwaert van blixemstraelen, bleef66
Dees weerelt ongeschent van uitgebraekte vloeken.66-67
Hier vint de snoeplust al wat 's menschen lust loopt zoeken,68
Lusthoven, beemden, beek en bronnen in het ront.
70
De vruchten druppen van de takken in den mont,70
En smilten op de tong. de vogels quinkeleeren.
Het danssen, speelen, het gedurigh banketteeren,72
En bruiloften gaet hier het gansche jaer in zwang.73
Men bint de zielen aen geen wetten, en bedwang
75
Van Enochs voorbeelt, of geboden en verboden.75
De blyschap kort den tijt. godinnen scheppen goden.
[p. 402]
Een reuzenafkomst trotst het hemelsche gezagh.77
Al watze met den boogh en 't zwaert bereiken magh
Dat 's recht. het wapenrecht schept braven en lantsheeren.79
80
De grootvorst van het oost, met geen gewelt te keeren,80
Achiman, Enaks zoon, de weerelt door gevreest,
Besloot op dezen dagh hier 't jaergetijdigh feest82
Der grootvorstinne met een staetsie in te kleeden,83
Van d'allermaghtighsten, in dienst van 't hof getreden.
85
Hier zal niet mangelen aen pracht en overdaet.85
De Ganges, Indusstroom, de Tiger, en Eufraet86
Gedwongen, moeten hem voor hunnen leenheer kennen.87
De vogel fenix eert met schitterende pennen88
De kroon van Oostenrijk, geheilight aen dit hooft,89
90
Om welx baldaedigheit te voên al 't aerdtrijk slooft,90
En met geboge knien schenkaedjen komt vereeren.
Maer ginder wil de zon de schemering braveeren,92
En opgaen: laet ons, eer haer fakkel uit de kim
Den aerdtboom toelichte, ons verbergen in de schim94
95
Van 't hooge bosch. hier komt d'aertsvader aengetreden
Met zijnen krommen staf, om traenen en gebeden
Te storten. duikenwe in dien schuilhoek voor den dagh,
En luistert, achter my, naer 's grijzaerts weegeklagh.
[p. 403]
Zy luisteren naer geen vermaenen,
In wrevelmoedigheit te trots,108
En, harder dan eene ysre rots,
110
Noch noit vermurwt door mijne traenen.
Genade, ô vader, kan 't geschiên,
Geef uitstel: ofze zich berieden,112
Om dien gedreighden vloek t'ontvlieden,113
En naer hun hielen om te zien.114
115
Het water rijst allengs van onder
Ten gront uit, in zoo menigh dal,
Een voorbo van den waterval,
Gereet te volgen op den donder.
Het dreigen stapt voortuit: dan kraekt119
120
De slagh het bekkeneel van boven,120
Dat geen waerschouwing wil geloven,
Eer d'allerhooghste 't onweêr slaekt.122
De boosheit is in top gewassen123
Met 's menschdoms aenwas dagh en nacht.
125
Hier wil de grootvorts d'oppermaght
En haeren hoogen troon verbassen.126
Ik vinde langer stof noch reên
Om Godts langkmoedigheit te rekken,
En 's menschen gruwzaemheên te dekken,
130
Die schreien door de wolken heen.130
Dit lichaem schijnt een dor geraemte,
Gekrenkt van vasten en verdriet.132
De hemel hoort mijn voorbe niet.
Ik sla mijne oogen neêr van schaemte.
135
Genade, ô oirsprong van gena!
Vergeef ons toch dit langkzaem bouwen,136
Of u het opzet moght berouwen,137
Al komt boetveerdigheit zoo spa.
Gedenk hoe 's volx natuur den zegen
140
In hunnen grootvaêr eerst verloor,139-40
En, door zijn misdaet van uw spoor141
Gedwaelt, dien zielkrak heeft gekregen.142
[p. 404]
Verhoor de voorbe van uw' knecht.
Genade, ô vader, en geen recht.
REY VAN ENGELEWACHT.
I. Zang:
145
Wy schaduwen met goude pennen
De treden van
Dien vroomen man,
Gewaerdight Godt alleen te kennen;148
Terwijl alle andren, van dit licht
150
Versteeken, dwaelen150
In duistre dalen,
En slaen, als dieren, hun gezicht
Van Godt op tijdelijke dingen,
Die snel vergaen,
155
Beneên de maen,
Den spiegel der veranderingen.156
Verbasterden van 's levens struik,157
Waer vint men 's levens recht gebruik!
I. Tegenzang:
In eenen is dit goet gebleven,159
160
Al 't overschot
Gedwaelt van Godt,
En 't heiligh voorbeelt, hun gegeven.162
Wat leeft helt over tot het quaet.
Schoon Eve in 't ooste
165
Zich zelve trooste
In Seth, noch groeide Kaïns zaet:164-66
En Henoch zagh den sleep der kinderen,167
Al 't aerdtrijk door,
Het heiligh spoor,
170
Verlaten, en de deught verminderen.
Dat viel hem bitter, als de doot.
Hy klaeghde Godt om hoogh zijn' noot.
[p. 405]
II. Zang:
Wat baet, sprak hy, uw beelt de reden,
Zoo lang uw beelt174
175
Van reên verscheelt,
En dat geschenk niet wil besteden?176
Ik leeraere elk. wie hoort naer my!
Elk leeft ontuchtigh,178
En ongodtvruchtigh.
180
Mijn leering schijnt een razerny.
Zy schimpen met uwe offereere
En offervier.181-82
Wat blijve ik hier!183
'k Hoor smaet waer ikme wende en keere.
185
Indien mijn wandel u behaegh,
Verlosme, ô vader, van dees plaegh.
II. Tegenzang:
De vader ziet op Henochs klaegen187
Uit 's hemels troon.
Wy 's hemels boôn,189
190
Verschijnen hem terstont, en draegen
Dien trouwen dienaer, Godt ten prijs,
Als op een' wagen,
Door wint en vlaegen,
In 't eeuwigh bloeiend paradijs;190-94
195
Daer sluimert d'aengevochten veiligh,195
Tot dat hy weêr
Opwaeke, en keer',197
Verzelschapt met een' grooten heiligh.198
Nu slaenwe aertsvader Noë ga.
200
Hy volght in 't leerampt Henoch na.
Toezang:
Aertsvader Henoch, van beneden
Om hoogh gevoert, gy zet uw treden
Op roozen in dien roozengaert
Van rust, daer u geen last bezwaert.
205
De weerelt haet Godts uitgekoornen.
[p. 406]
Hier treet godtvruchtigheid op doornen
En distels, dat de voeten bloên.
Het ruischen van de watervloên
Getuight alree hoe duizent stroomen
210
Van onder opgeborrelt komen.
De voeten worden nat en vlot:211
En luistert niemant noch naer Godt!
+Apollion, als de verderver optredend (vgl. vs. 18-24), is eigenlijk een schakeering van Lucifer of Lucifer onder den naam van Apollion, vgl. Dl. V, bl. 616.
1koning van den nacht: helsche vorst, vgl. Openb. IX, 11 en Ad. in Ball. vs. 545.
2's aerdtrijx navel: naar de door Vondel vastgehouden middeleeuwsche voorstelling was de Hel in het middelpunt van den aardbol, vgl. Ad. in Ball., vs. 386 Joan. de Boetgez. IV, vs. 9, 21 en Faeton: vs. 1394-95; in arbeit gaende: hetzelfde als baerende van vs. 3.
4is alree den hemel tegen: slaat al tegen den hemel, de hooge lucht, aan.
5trekt om hoogh: terugtrekt.
6den starrenlichten boogh: de negende hemelsfeer, waar de vaste sterren staan.
8Vgl. Dante: Inferno, III, 109.
10De pekstok: ook Lucifer in Ad. in Ball. vs. 66 dreigt daarmee.
12't ongedierte: de wilde beesten.
13het vlotgevaerte: het groote drijvende schip, de ark; vgl. vlotbalk, vs. 28; 't geweldigh drijftuigh in Joan de B. II, 140.
14Na hondert jaeren tijts volbout: Marius geeft in zijn Pentateuch de op Gen. V, 31 en VI, 14 steunende meening der Kerkvaders weer, dat Noê 100 jaar aan de ark gebouwd heeft, bl. 91; elders voegt hij erbij, dat er 120 jaar verliepen sedert Gods opdracht en de voltooiing der ark, bl. 98.
't bederf: den ondergang.
't bederf: den ondergang.
15eenen: met klemtoon.
16Rechtschape: geschikte; onze almogentheit: onze almacht, zegt Apollion met de noodige overdrijving.
18zeegewelt: geweldig zeeschip, vgl. vlotgevaerte van vs. 13.
20voor den wint: zoodat de wind er onder of erachter zit; vgl. vs. 32.
21't cedren balkwerk: Marius haalt eenige getuigenissen aan, die ‘de lignis laevigatis’ van de Vulgaat, Gen. VI, 14 als van onbederflijk cederhout verstonden, bl. 87; is de worm enz.: versta: als het dan niet door houtworm vergaat.
23werk: volgens Kiliaen is werk stupa, of gepluisd touw waar de naden van schepen mee gestopt worden; vgl. vs. 24; gedreven: gestopt, vgl. vs. 1313-14.
25des afgronts: van de Hel; ontvouwe: ontplooide.
26Vgl. Ad. in Ball. vs. 70; Wil: zal.
29eene eeu: vgl. vs. 14.
30Maer deze hoop is wint: evenals Lucifer in Ad. in Ball., vs. 72, 689 valt Apollion zijn eigen grootspraak in de rede; een wacht van geesten: een engelewacht, ook als in Ad. in Ball., vs. 57 rond het eerste menschenpaar.
31stookebrant: brandstichter; dat anders enz.: Versta: anders zou de omhoogstijgende vlam de rest van de verkoolde ark met den wind mee tot de sterren hebben opgejaagd. Maar het is ook mogelijk, dat Vondel d'Opgaende vlam als 4en nvl. heeft bedoeld; verbarrent: verbrand.
32voor wint: met den wind mee, vgl. vs. 20.
33spooken: geesten, vgl. vs. 39; kant: schrap.
34het cederbosch: waar Noë het hout voor zijn ark heeft gekapt, vgl. vs. 21; tot onzen dienst: voor ons gemak, sarcastisch.
35't verschiet: de verte; 't gevaert: het gevaarte, de kolossale ark, vgl. vs. 13, waarbij de gedachte aan varen niet geheel is uitgesloten.
36zooveel velts: zooveel grond; in vs. 223-24 worden de maten aangegeven.
39Dat leerde u Adams hof: nl. in Ad. in Ball. vs. 13, 104, 111, 594-97; draek: de slang, Belial, Ad. in Ball. vs. 628; spooken: geesten, duivels, vgl. vs. 33.
40grijnzen: verschrikkingen; zich legerden, en dooken: zich verstopten en wegscholen.
41zeeghaftigh: met zege.
42die den aerdtboom noch beroert: waarvan de droeve gevolgen op aarde nog gevoeld worden, nl. in de erfzonde.
43Versta: 1656 jaar sedert den val van Adam of sedert het begin der historie; deze jaartelling, gebaseerd op de geslachtenreeks van Gen. V, gold in Vondels tijd algemeen en was opnieuw berekend o.a. door Athanasius Kircher, op wien Vondel zich ook in Besp. III, 242 en V, 30 verlaat.
44niet onvruchtbaer: nl. met veel winst voor de Hel, door de steeds grooter wordende boosheid der menschen, die dan ook de oorzaak van den zondvloed was, vgl. Gen. VI, 5.
45inbreuk: doorbraak.
46eene: met klemtoon; bare zee: zee zonder kusten.
47d'Aertsvader: Noë; baert vol staetsie: statigen baard.
48jongste: laatste.
50past: zorgt; eenen: met klemtoon.
51boschgalm: echo in 't bosch, zoo elders bij Vondel: kerkgalm, berggalm, putgalm.
55Ook dit schijnt op Ad. in Ball. terug te slaan, waar Adam door Eva's bedriegelijke voorstellingen (vs. 1242-vlg.) tot ongehoorzaamheid werd misleid; eerst: het eerst.
56-58Dit slaat wel op Gen. VI, 2-4, maar vgl. noot op Inhoudt, r. 2-5; gezicht: oogen.
58schoon het: ofschoon dat hart der Reuzen.
59noch: toch; joffrentimmer: vrouwvolk, vgl. vrouwentimmer, vs. 704 en Samson, vs. 665; Joan de Boetg. V, 272.
61doorgaens: doorloopend.
63Zij plante haren stoel: laat de wellust nu haar zetel vestigen; Reuzenburg: zie Inhoudt, r. 17.
65den eersten vader: Adam.
66met een zwaert enz.: vgl. Gen. III, 24.
66-67bleef enz.: hebben de duivelen (uitgebraekte vloeken) niet veel onheil aangericht, d.w.z. niet veel materieele schade, zooals nu door den zondvloed zal gebeuren.
68Hier: op Reuzenburgh; snoeplust: wellust.
70Vgl. Ad. in Ball., vs. 699.
72banketteeren: slempen.
73bruiloften: ww. bruiloft vieren, vgl. Opdracht, r. 19.
75Enoch: Henoch, een heilig voorvader van Noê, Gen. V, 18-24 en vgl. noot op Inhoudt, r. 5-6.
77Een reuzenafkomst: de nakomelingschap der reuzen; trotst: trotseert, daagt uit.
79wapenrecht: recht van den sterkste, wapengeweld.
80met geen gewelt te keeren: onoverwinnelijk.
Achiman, Enaks zoon: vgl. Tooneelisten, bl. 398.
Achiman, Enaks zoon: vgl. Tooneelisten, bl. 398.
82't jaergetijdigh feest: de verjaardag. In vs. 701 is spraak van een feestgetyde en in vs. 590, 879, 938, 1044, 1058, 1094, 1561 van een bruiloft; blijkbaar is de verjaardag van Urania's huwelijk met Achiman bedoeld.
83staetsie: luister.
85niet mangelen: niets ontbreken.
86Vondel bedoelt, dat de grootvorst van het oost (vs. 80) over heel Zuid-Azië heerscht; de Ganges en Indusstroom liggen in het tegenw. Britsch-Indië; de Tiger en Eufraet zijn de bekende Paradijsrivieren (Gen. II, 14) in Aziatisch Turkije.
87leenheer: keizer, opperste monarch.
88De vogel feniks: de feniksvogel, de legendarische vogel, meermalen door Vondel beschreven, o.a. in Joseph in Dothan, vs. 1113. Vondel bedoelt dat Achimans kroon versierd is met de veeren van den zeldzamen feniks.
89Oostenrijk: het Oostersch Rijk; geheilight: toegeheiligd, hoort bij kroon.
90baldaedigheit: weeldezucht; voên: voldoen, verzadigen.
92wil: komt.
94schim: schaduw.
102te wekken, of hen Godt wou spaeren: op te wekken, om te zien, of God hen misschien nog zal sparen; voor of vgl. vs. 112, 137.
103leggen: liggen.
103-04in den eersten droom en slaep: hoewel de morgen aanbreekt, zijn de menschen pas ingeslapen; den heelen nacht hebben zij gebrast.
104tot over 't hooft verzoopen: ondergedompeld.
106Versta: als ze maar toomeloos hun hartstochten blijven botvieren.
108Versta: prikkelbaar en ongenaakbaar tegenover Noë's vermaningen.
112ofze zich berieden: misschien dat ze tot inkeer komen.
113vloek: vervloeking, verdelging.
114te vluchten.
119kraekt: vermorzelt.
120het bekkeneel: de hersenpan, het brein.
122slaekt: doet losbarsten.
123in top gewassen: tot het toppunt gestegen.
126verbassen: overblaffen, overbluffen.
130door de wolken: tot Gods troon, vgl. Gen. IV, 10.
132gekrenkt: verzwakt.
136langkzaem: 100 jaar, vgl. vs. 14.
137Of u het opzet: of u misschien het plan; berouwen: vgl. Gen. VI, 6.
139-40Versta: gedenk, hoe de menschelijke natuur door de zonde van Adam zich het eerst afwendde van de deugd.
141uw spoor: den weg naar God.
142dien zielkrak: de krenking van de geestelijke vermogens: verduistering van het verstand en verzwakking van den wil.
148Lees: alleen waard gekeurd, God te kennen.
150Versteeken: verstoken.
156De maan, die voor ons gezicht voortdurend van gestalte wisselt, was van oudsher het beeld van de veranderingen der wereldsche dingen.
157Versta: gij, die van uw oorsprong, van het goede begin zijt afgeweken; vgl. Eeuwgety d.H. Stede, vs. 7; 's levens struick van vs. 634 heeft een andere beteekenis;
159In eenen: in éen mensch, nl. in Noë (met de zijnen); dit goet: nl. 's levens recht gebruik, door de ware Godskennis.
162En 't heiligh voorbeelt: en van het heilig voorbeeld, in Noë.
164-66Ofschoon Eva zich kan troosten met het brave nageslacht van haar (derden) zoon Seth (vgl. Gen. IV, 26), kreeg de booze nakomelingschap van haar (eerste) kind Kaïn de overhand; in 't ooste: evenals in Lucifer, vs. 50 laat Vondel zijn engelen zich van ons Westersch spraakgebruik bedienen.
167Henoch was de achterkleinzoon van Seth's kleinzoon, en de overgrootvader van Noë; hij wandelde met God (Gen V, 24), maar zijn kinderen werden slecht.
174uw beelt: dit zegt Henoch tot God, hij bedoelt den mensch.
176van de rede afwijkt; besteden: goed besteden, gebruiken.
178ontuchtigh: zonder tucht.
181-82offereere En offervier: de brandoffers.
183Wat: waartoe.
187De vader: God de Vader, Jehova.
189Wij Engelen.
190-94Vgl. Gen. V, 24; Ecclesiasticus, XLIV, 16; Hebr. XI, 5; wagen en wint voert Vondel in haar analogie van Elias (IV Kon. II, 11).
195d'aengevochten: de met zooveel strijd beproefde man.
197opwaeke: verrijst.
198Henoch zal met Elias terugkeeren bij het laatste oordeel, vgl. Matth. XI, 14.
211vlot: onvast, glibberig.
