Het tweede bedryf.
BOUMEESTER. ACHIMAN.
Boumeester:
Achiman, grootvorst, op het rijkste begenadight
Van vrou natuure, en die uw heerschappy verdaedight
215
Met wapenen, daer staet mijn werk in top volbout.
De leste nagel is geklonken aen het hout.
Indien de hooghste maght uw reuzekracht wil temmen
Door eenen watervloet, berey u om te zwemmen,
Of een geheele zee te drinken: want gy hoort
220
Hoe 's hemels almaght op het aerdtrijk is gestoort.
Achiman:
Boumeester van 't gebou, waeraen veel jaeren zweetten,
Hoe groot is van 't begrijp, met uwe maet gemeeten?222
Boumeester:
Dryhondert ellen langh, en dertigh ellen wijt,
En vijftigh hoogh. de deur, waer door men binnen schrijt,223-24
225
Staet midden in de zy, de venster boven. binnen
Valt ruimte, om daer verblijf en ook gerijf te vinnen:226
Dry zolderingen, een om hoogh, en een om laegh,227
En een in 't midden, om t'ontschuilen zulk een plaegh.223-28
Achiman:
Gy hebt naer uw vernuft, dit dus bequaem geoordeelt?229
Boumeester:
230
In 't bouwen volghde ik stip des ouden vaders voorbeelt,
Een tekening, waer in men niets bestraffen kan.231
[p. 407]
Achiman:
En hoe behaeghde uw werk in 't endt den ouden man?
Boumeester:
Volkomen: want hy heeft dien arbeit rijk vergouden,
En zoo veel schimps, geleên terwijl mijn knechten bouden.
Achiman:
235
Verdroeghtge met gedult dien dagelijxen hoon?
Boumeester:
Wy kreunden 't ons niet eens, en wrochten slechts om loon.236
Achiman:
Wie wil hy bergen voor der watren ongenade?
Boumeester:
Gedierte en vogel, van elk slagh de wedergade
En gade, op datze weêr aenteelen op haer' tijt.
240
Wy zienze alree gescheept, en voor gevaer bevrijt.240
Ik zagh my zelven blint, toenze alle in orde t'zaemen
By paeren herwaert aen, gelijk gedaghvaert, quamen,241-42
Uit vier gewesten. dit heeft zeven dagen lang233-43
Geduurt. nu rustenze in 't volboude slotbedwang.244
245
Hy schaftze nootdruft naer den eisch, en spijs, en voeder,245
En drank, en onderhoudt, gelijk een trou behoeder:
Want eerze aenquamen uit geberghte bosch en velt
Had zijn voorzienigheit dien voorraet al bestelt.248
Achiman:
Verneemt men geenen strijt van duiven raven gieren,
250
Van leeuwen, luiperden, en tamme en wilde dieren,
En ongelijken aert, beschaduwt van een dak?251
Gedooght de wolf het lam? en zit de tyger mak?252
Boumeester:
Der dieren koning, die de wouden plagh te vullen
Met yslijkheên, weet hier van brieschen noch van brullen.
255
De draeken neemen geen venijn op hunne tong.255
De slangen sluimeren, gekrunkelt in een' wrong.
[p. 408]
Indien de beer besta te grimmen en te gillen,257
d'Outvader weet hem flux met een gezicht te stillen.258
'k Begrijp niet door wat kracht, in dit benaeude kot,259
260
De wreetheit staet verbaest, en hoe een mans gebodt260
Deze onvernuftige en verslindende natuuren,262
Alleen met eenen wenk gebreidelt, kan bestuuren.
Achiman:
Hoe draeght zich Lamechs zoon, in wandel spijze en draght?263
Boumeester:
Gestreng, en elk ten schimp. de gansche weerelt lacht,
265
Wanneer hy met een kleet van kemelshaer, geslagen265
Om 't lichaem, heenestapt door koude, en regenvlagen.
De zoonen vlochten hem van biezen een mattras,267
Om 's nachts te rusten, of te waeken op zijn pas,268
In een spelonke, daer de gade om zeven dagen
270
Haer weêrgade eens genaekt, en noch op 's mans behaegen.270
Zoo dra de wakkre haen den midnacht innekraeit,271
De zon van 't noorden naer de zuidas 't aenzicht draeit,272
Verrijst de vader, schuw van 's levens tijt te korten273
Met slaepen, om voor Godt zijn nachtgebeên te storten,
275
Voor ons te bidden, en te lozen zucht op zucht.
Men zagh hem menighmael ophangen in de lucht279
Van d'aerde, uit yver diep verrukt in zijn gedachten,277
En eenen glans om 't hooft, gemat van jammerklaghten,278
Om d'onbekeerzaemheit der menschen, jaeren lang
280
Gewaerschuwt voor den haest aenstaenden ondergang280
Van al wat adem schept, het welk zy traegh gelooven.
Achiman:
Onnoosle droefheit! quam het hartenwee dan boven?
Boumeester:
Al wat den ouden man, gelijk een molensteen,
Op 't hart leght, jammert hy, in 't barnen der gebeên,284
[p. 409]
285
Met zilte traenen uit, die langs de kaeken rollen.285
Dan ziet men d'oogen root bekreeten en gezwollen,
Een groef van traenen doorgelekt op elke wang,287
Het aenzicht, in een kreuk van rouwe, bleek en bang
Bestorven, en te vroegh gerimpelt en gebroken.289
290
De winkbraeu hangt op 't oogh, verslapt en traegh geloken
Ten slaep, en 't vasten put al 's lichaems krachten uit.
Achiman:
De bouheer openbaerde u 't opperste besluit?292
Boumeester:
Geduurigh, en bleef ons noit les en leering schuldigh.
By wijlen wrong hy bey de handen ongeduldigh,
295
En stroide troosteloos zijn klaghten in den wint,
De rotsen baeuden 't na, en galmden: zijtge blint,
Verstokt, versteent! waekt op: de vloet wil u verrassen,297
Verlaet u op geen kracht, noch zwaert, noch harrenassen.
By wijlen greep hy zelf een' hamer in de hant,
300
En dreef den arbeit aen, niet anders of al 't lant
Tot aen den hals verzonk. wy lieten hem betyen,301
En gaven noit geloof aen zulke razernyen.
Achiman:
Men moght gelooven dat het aen de zinnen schort.
Hy suft van ouderdom, en zwakheit, en verkort
305
Het leven met vergeefs te huilen en misbaeren.
Boumeester:
Dees strenge telt een ry van zeswerf hondert jaeren,306
En wou noit luisteren naer 't vleien van gemak,
Terwijl hy 't lichaem temt, en, schuw van huis en dak,
Blootshoofts, en barevoets, met moedernaekte beenen,
310
In ope lucht, langs 't velt, door slijk en scherpe steenen
De raeuwe voeten quetst, in 't waschbadt noit gestooft.311
By wijlen slaet hy eens een schaepevacht om 't hooft
En schouders, daer de schaer, gezeten om te hooren,313
Gedult neemt: maer zoo dra het dreigement van toren314
315
En straffe, en watervloet, gelijk een donderstem
[p. 410]
Uitbuldert, schietenze op, en vlughten wech van hem,
Als een' die raeskalt, of, van razerny bezeten,
Veel nutter laegh geboeit aen een metaele keten.
Achiman:
Hoe draegen zich de zoons, en zijne gemaelin?319
Boumeester:
320
De vaderlijke zorgh bewaert het huisgezin
In tucht en zedigheit. zy, volghzaem en gebogen,321
Zien hunnen vader met eerbiedigheit naer d'oogen,
En scheppen leerzaem hem de spreuken uit den mont;
Gelijk de honighby, omvliegende in het ront,
325
Den honighdaeu, op tijm gedropen, weet te zuigen.
Achiman:
Men roept nochtans hoe Cham te noode zich wil buigen326
Om 't juk van onderwijs te draegen, zoo 't betaemt.
Boumeester:
Hy volght zijn vaders les gehoorzaem, doch gepraemt,328
En houdt zich by een vrou alleen en onbesproken.329
330
Waer Kaïn Abels moort zoo zuur niet opgebroken,
Dees wrevlige aert moght ook door eenen broederwrok331
Uitspatten, en de broêrs voorthelpen met een' stok,332
Of steen, of moortpriem: maer dees strenge leert dien kriegelen333
En byster barssen zich aen Kaïns onrust spiegelen.334
335
Aen Sem en Jafet ziet de vader zijnen wensch.335
Achiman:
Zy neemen 't hier te naeu, of wy te ruim. een mensch,336
Een eenigh man verwijt alle andere hun gebreken.337
Boumeester:
De boetgezant brengt net zijn' wandel en zijn preeken338
Gestadigh overeen, en wort geen yvren moe.
Achiman:
340
Zoo komt de titel van rechtvaerdigh eenen toe,340
En niemant meer. wat raet? hoe staet ons dit te lijden?
[p. 411]
Boumeester:
Verstoor u niet: een man verandert geene tijden,342
Noch stelt de wetten aen geweldigen als gy,343
Gesteigert door uw kracht in top van heerschappy.
Achiman:
345
Een eenigh hooft ontrust veel duizent onderdaenen.345
Boumeester:
Hy schreit zijne oogen uit, en smilt vergeefs in traenen.
Achiman:
Hy dreight het gansche lant te zetten in een zee.
Boumeester:
Hy dreight, en 't roestigh zwaert wil langkzaem uit de schee.348
Achiman:
Een, onder schijn van dwaes, kon op zijn luimen leggen,349
350
En naer regeering staen. wat valt'er op te zeggen?
Boumeester:
Dit staet te duchten, zoo de leeraar aenhang wint.
Nu stroit dees leeringen, van niemant oit bemint.
Hy looft verstorvenheit, en eigen wil te haeten.353
Alle oogen kijken uit naer wellusten, en staeten,354
355
En rijkdommen, behaelt door loosheit of gewelt,
Het lekker lokaes, daer elx oor naer overhelt.
Zoo kan dees strenge leer geen menighten bekooren.
Achiman:
Ik hielme doorgaens schuw dat prevelen te hooren:358
Doch nu hy 't leerampt dreight te schorten uit verdriet,359
360
Laet ons eens luistren, het behaege 't oor of niet.
Boumeester:
Daer treên de zoons vooruit, met kopere bazuinen.
d'Inwoonders schieten toe, uit vestingen, en tuinen,
En hofsteên, vlek, en slot, op luid bazuingeschal,
Belust te hooren hoe hy afscheit neemen zal.
365
De vader volght de zoons, en zoekt zich t'ondersteunen
Met eene sparre, daer zijne armen zacht aen leunen,366
[p. 412]
Ten cederbossche uit, op twee boomen. hy staet stil,
En wenkt elk met de hant, als een die spreeken wil.
De zedige ega zet zich neder, voor zijn voeten,
370
Met dry schoondochtren. hy begint het volk te groeten.
NOË. ACHIMAN. HOFMEESTER.
Noë:
Hoort toe, gy volken, zoo voorspelling by u gelt.
'k Heb, hondert jaeren lang, den jongsten dagh gespelt,372
Doch ydel en vergeefs, nu is de dagh geboren,
Die, met den ondergang der zonne, u dreight te smooren
375
In eenen eeuwigen verdoemden duistren nacht,
Een' nacht, die schemerlicht noch morgenstont verwacht.
Gy zult, na dezen dagh, mijn aenzicht niet aenschouwen.
Dit stom gevaerte heeft geduurigh, onder 't bouwen,
U toegeroepen: schrikt voor 't bruischende element,
380
Dat u bestormen komt, en strant noch paelen kent.
Maer Godts langkmoedigheit, misbruikt al t'onboetvaerdigh,
Na zoo veel uitstels, acht u geen genade waerdigh,
Die, van verwaetenheit en wrevel overtuight,383
U, onder 't hoogh gebodt, door geen waarschuwing buigt,
385
Ja voortvaert, tot daer 't quaet uit onmaght voortgang weigert.
Uw lasterstukken staen nu kuin in top gesteigert,386
Gereet te storten van het overwightigh steil.
Gy stort alree. hier is geen hoop van eenigh heil.
Ik wil den oirsprong der elende kort ontvouwen,
390
Te reukeloos verhangtge uw ziel aen schoone vrouwen,390
Aen Kains dochters. al 't godtvruchtigh zaet van Seth,391
Ontaert van Godt, verlaet der vadren stijl en wet,
Vermengt zich met den stam van Kain, noit boetvaerdigh.
Uit dit vermengen spruit een afkomst, die boosaerdigh394
395
Een pest en vlegel strekt van 't menschelijk geslacht,395
Een afkomst, die noch wet, noch recht, noch regel acht,
Geene andre godtheit kent dan 't zwaert, op zy gehangen;
Een godtheit, nimmermeer afkeerigh van ontfangen,
En vrek in 't zegenen. 't gewelt, een afgodin,399
400
Geeft wellust, eer, en staet, en sleept den rijkdom in.
Zy kan de harten der geweldigen veroveren,401
[p. 413]
En in haer' zachten schoot hunne oogen zulx betoveren,402
Dat zy verblint niet zien 't genaekende ongeluk,
Begravende alle vreught in eenen poel van druk.
405
O overdwaelschen, van dien tuimelgeest bezeten,405
'k Heb mijne keel lang heesch, mijne oogen blint gekreeten,
Veel tijt verloren, niet gewonnen. och, och, och,407
Laetge u bekooren van blanketzel en bedrogh,
Een schoonheit, haest verwelkt! geen roos verwelkte oit radder.409
410
Wat koestertge in uw bedde en boezem? och een adder,410
Een giftige adder, die u 't hart afsteeken zal.411
Dat vleien staet u op een eeuwigh ongeval.412
Woudt gy u spiegelen, geen voorbeelt toont u nader
Dan 't heiloos voorbeelt van den allereersten vader
415
Wat eene vrou vermagh. de snoeplust van een vrou
Ging boven Godt en al. een entloos naberou
Tradt, na een' montvol saps, de misdaet op de hielen;
Toen zy, ten lusthove uit, in 's hemels ban vervielen,418
Met alle hunne afkomste, aes van d'onverzoenbre doot.419
420
De rampen spreidden zich rondom den weereltkloot.
Alle elementen, met de vloeken aengespannen,421
Bestormden Adams zaet geduurigh. dat leert mannen
Zich onderworpen der jongkvrouwen zinlijkheit!423
Waekt op: verlaetze, eer gy die smet vergeefs beschreit.
425
Haer vrientschap staet u dier. verlaet uw bedtgenoten,
Eer 's hemels grimmigheit, van boven uitgegoten,
U t'zaemen dompele in een grondeloos bederf:427
Het water schokt alree den bodem van dees werf.
[p. 414]
435
Hun onderwijs, gelijk een wet in 't hart gesneên,
Gevolght wiert, en het licht, dat uit den hemel scheen,
Alle aerdtsche duisternis verdreef uit zuivre zielen:
Maer toen de jongen door bekooringen vervielen438
Van d'oude zeden, wies 't getal der vrouwen aen.
440
Wat gruwlen durf men nu niet denken en bestaen!
Kan Godt dees boosheit, koel aenschouwende, gehengen441
Dat moeders, dochters, en de zusters zich vermengen,
De vaders, zoons en broêrs, te toomen noch verbiên,
Als dieren, los van bant, geen schennissen ontzien,
445
Geen bloetschande, overspel, noch bijstre lasterstukken?445
Dit kon den oirsprong der genade zoo verrukken446
Van zijn natuure, dat hy zwoer, vol naberou447
Om 't scheppen van den mensch, veraert van Godt en trou,
Door eenen watervloet al 't menschdom wech te spoelen.
450
Gaet heene zoekt nu troost en hulp by schoone boelen,450
Een' kranken toeverlaat, in zulk een' watersnoot.
Een schrede is tusschen u en d'onontvlughtbre doot.452
Achiman:
Men zeght hoe geesten, die om hoogh op wolken treden,
Bekoort door schoonheên, zich vermengden hier beneden
455
Met keur van maeghden, 't welk een kroost te voorschijn broght,
Waer in men levend twee natuuren zagh verknocht,
Gemengt van geest en mensch, uit zulk een paer gesproten.453-57
Verslingren geesten zelfs op aerdtsche bedtgenooten,
Vergeef den grootvorst dan dees dertle vrouwezucht.
Noë:
460
Verwijfden pooghden door dit lasterlijk gerucht460
Hunne ongebondenheên, te schendigh om te noemen,
Met eenen schoonen glimp te dekken en verbloemen:
Doch geen gezonde reên, geen wijs vernuft gehengt
Dat zich d'onsterflijkheit met sterflijkheên vermenght.
[p. 415]
Achiman:
Gelukkigh levenze, die 't eêlste van hun jaeren
Besteên in wellust, eer 't hun d'ouderdom benijt.466-67
Noë:
Gelukkigh levenze, die zuiver 's levens tijt
Besteden, Godt ter eere, in 't bloeienst van hun leven.
Achiman:
470
't Gebruik van 't leven is den mensch gemeen gegeven
Met stomme dieren. het verdwijnt, gelijk een rook.471
Men zagh noit iemant, die voor 't licht zijne oogen look,472
Verrijzen uit het graf. geen mensch verstaet te voren
Met kennisse, eer hy van een vrouwe wort geboren,
475
Zijn levens oirsprong, en vaert heene met een' zucht.473-75
De geest verdwijnt, gelijk een damp, in dunne lucht;
Gelijk een schaduwe, als de zon begint te daelen,
En kan den adem, na dien dootsnik, niet herhaelen.478
Noë:
480
Och Seth, och Enoch, hoort. hoor, Henoch, wat men leert.480
Die pijlen komen uit den koker van verbastert
Verwildert reuzenzaet, 't welk 's hooghsten naem verlastert.482
Houdt u gewaerschuwt, eens voor eeuwigh, datge scheit
Van 't heiloos vrouwendom, 't welk mannen laegen leit,
485
Verblint door wellusten, en stijft in alle boosheit.
Of wacht vergeldingen naer uwe godeloosheit.486
De roe, die langsaem komt, wil met te feller slagh
Uw staetsi treffen. waekt. beraet u, eer de dagh,488
De leste dagh van boete, ontschoten, 's hemels plaegen
490
Deze eeu, verzweerende rechtvaerdigen te draegen,
Al teffens dompele in de grootste jammernis,489-91
Die met geen traenen noch berou te boeten is.
[p. 416]
Achiman:
Het luste ons 's levens tijt, nu tijdigh en voorhanden,493
Te bezigen, ontbloeit van tucht en strenge banden.494
495
Het luste ons deze leên, nu jeughdigh en gezont,495
Te bezigen, en niet, geprangt door naeu verbont,496
Zwaermoedigh, hangends hoofts, te jammeren, te treuren.
Schenkt wijn. brengt balssem. juicht. het magh ons nu gebeuren.
Vlecht roozekranssen. zet op elke knie een bruit,499
Belieft het vader, hy magh speelen, daer wy danssen.501
Een jeugdigh hart verzuim' noch feest noch bruiloftskanssen.
Noë:
Een schoone vrou is geil en trots en trouweloos.
Haer afkomst volght den aert der moeder, valsch en boos.504
505
De hemel, lang geterght, door bloetschand, zal 't zich belgen,505
En 's overspeelders bedde en zijne vrucht verdelgen.
Hofmeester:
Doorluchtste weereltvorst, het joffrentimmer wacht507
Uw komste op 't juichend hof, vol heerlijkheit en pracht.
De bruit verlangt of zy uwe aenspraek magh genieten.
[p. 417]
REY VAN ENGELEWACHT.
I. Zang:
Waer is de klaere luister
Gebleven, die voorheen
Uit 's eersten vaders aenschijn scheen!519
520
Hoe ziet Godts beelt dus duister,520
Dat eerst zoo helder blonk!
Toen d'ongekrenkte reden,
Bestierende al des menschen leden,523
Als met een' toom bedwongk.524
525
Het lichaem, zijne plichten525
Bewaerende, bestaet
Niets buiten zijn gestelde maet
Te reppen, maer leert zwichten.525-28
Het luistert, en ziet om,
530
Ook zonder wederstreven,
Naer dees vooghdes, den mensch gegeven531
Van 't hoogh almogendom,
Daer ziel en lichaem paeren,
I. Tegenzang:
535
't Vernuft van Jubal boude,535
Op 't gadeslaen van klank
En maet, het lieflijk maetgezangk,
Dat zich, vol geest, ontvoude.538
Der zangen vader wist
540
Door onderling vermengen
Een hemelsche eendraght voort te brengen,541
Uit klankkrakkeel en twist.542
Hy bint de schaepedarmen,543
Metaelen, elpenbeen,544
545
Schalmeyhout, wint, en keel aen een.545
[p. 418]
Zy ketelen, en kermen.546
De gallem geeft den geest,547
Of wort gezwint herboren.
Zoo leit hy mensch en dier by d'ooren;549
550
Een vont, die rou geneest.550
Dus stemden ziel en leden,551
Eer Adam vlughte uit Eden.552
II. Zang:
Nu strijden d'ongelijken.
Het lichaem luistert niet
555
Naer 't geen de geest met Godt gebiet.555
't Gebrek ontzeght te strijken556
Voor reden, en de mensch
Wil onder Godt niet buigen,
Schoon hem de misdaên overtuigen.559
De heilige herouten561
Vermaenen vruchteloos
Hardnekkigen, verstokt en boos.
Wat raet met zulke stouten!564
565
Zy zingen eenen zang.565
Zy zwichten niet, noch schroomen.566
De weerelt draeght geen vroomen,
En spoet ten ondergang.
Het uurglas is verloopen.569
570
Wat heil staet hier te hoopen!
II. Tegenzang:
Kon Noë, door vermaenen
Tot afstant en berou,572
Uit vaderlijke trou,
In eene zee van traenen
575
Verdrinken al het quaet,
Eer Godt hen overrompelt,
Hy had het lang gedompelt:
[p. 419]
Maer niemant hoort naer raet.
Wie spiegelt zich aen 't ende
580
Van Kain, die verbaest580
Onrustigh voorvloot met der haest,581
Vol wanhoop en elende!
Hy boude een stadt, doch vont583
Zich in geen vesting zeker.
585
In 't harte zat de worm, een wreker,
Die hem naer 't leven stont.
Zijn afkomste is veroordeelt.587
Hier baet noch les noch voorbeelt.
222begrijp: inhoud, omvang.
223-24dertigh ellen wijt (breed) En vijftigh hoogh: hier is een onnauwkeurigheid ingeslopen, daar volgens Gen. VI, 15 de ark 50 el breed en 30 hoog was.
226gerijf: gerief, het benoodigde; vinnen: vinden.
227zolderingen: verdiepingen.
223-28Vgl. Gen. VI, 15-16.
229dus: aldus.
231bestraffen: afkeuren.
236kreunden 't ons niet eens: wij bekommerden er ons niet eens om; wrochten: werkten.
240Wij zien ze alree gescheept: wij zien, dat de dieren al zijn ingescheept.
241-42Vgl. Gen. VII, 15-16; Bijbel-illustraties uit Vondels tijd stelden dit zoo voor.
233-43Versta: Noë heeft den arbeid en den schimp, welke de bouwmeester al bouwend ondervond, rijk vergolden.
244't volbouwde slotbedwangh: het gereed gekomen deel, waar de dieren achter slot worden bedwongen.
245nootdruft: levensonderhoud.
248voorzienigheit: voorzorg.
251een dak: lees: één dak.
252zit: blijft.
255draeken: gifdragende dieren, zooals scorpioenen, adders en slangen.
257besta: het waagt.
258gezicht: blik.
259kot: hok.
260De wreetheit staet verbaest: de wreedste dieren zich zoo overmeesterd toonen; een mans gebodt: het gebod, de heerschappij van een mensch.
262onvernuftige: redelooze.
263draeght: gedraagt; Lamechs zoon: Noë.
265kemelshaer: Vondel kleedt Noë als Joannes den Dooper, vgl. Matth. III, 4 en Joannes de Boetgezant, I, 158.
267mattras: matras, met gedachte aan een mat.
268op zijn pas: naar omstandigheden.
270en noch op 's mans behaegen: en nog maar alleen, als Noë het goedvindt.
271midnacht: middernacht.
272De zon loopt van het Noorden (middernacht) over het Oosten (ochtend) en het Zuiden (middag) naar het Westen (avond).
273schuw: bang.
279ophangen in de lucht: in de lucht hangen of zweven, zooals heiligen, die onder hun gebed van de aarde werden opgeheven; Vondels beschrijving van Noë's ontheffing herinnert aan de schilderkunst.
277verrukt: in geestvervoering.
278glans: aureool; gemat: afgemat.
280haest: spoedig.
284barnen: branden, opvlammen.
285zilte: zoute.
287Deze trek is ontleend aan den schreienden apostel Petrus, vgl. Peter en Pauwels, vs. 292 en noot op vs. 285 in Dl. IV, bl. 239.
289Bestorven: doodsbleek.
292De bouheer: Noë; 't opperste besluit: het besluit van God, om de wereld door water te verdelgen.
297wil: zal.
301betijen: begaan.
306Volgens Gen. VII, 6 telde de strenge Noë (vgl. vs. 333) 600 jaar, toen de zondvloed uitbrak.
311in 't waschbadt noit gestooft: Waarsch. met gedachte aan de warme en lauwe baden (tepidaria en caldaria) van de Romeinsche badstoven; Noë hield zich verre van alle wuftheid.
313de schaer: het volk.
314toren: toorn.
319draegen: gedragen.
321gebogen: onderworpen, vgl. zich buigen in vs. 326.
326Cham:: dezen tweeden zoon van Noë stelt Vondel als een weerbarstig en moeilijk karakter voor (vgl. het Vierde Bedrijf), omdat hij ook bij de bijbelverklaarders, vooral op grond van zijn gedrag in Gen. IX, 22, een slechten naam had; Marius o.a. haalt S. Augustinus aan, die Cham sluw, ongeduldig en twistziek noemde, Pentateuch, l.c. bl. 77.
328gepraemt: gedrongen.
329by een vrou alleen: enkel bij éen vrouw; al is Cham een moeilijk heer, hij doet toch niet mee aan de algemeene veelwijverij.
331Dees wrevlige aert: dit lastig karakter; moght: ware in staat.
332voorthelpen: van kant maken.
333dees strenge: Noë, vgl. vs. 306; dien kriegelen, weerbarstigen Cham.
334Kaïns onrust: Caïn was na den moord op Abel een zwerver, vgl. Gen. IV, 12, 14, 16.
335Noë was over zijn beide andere zonen Sem en Jafet, die hem eerbiedigden (Gen. IX, 23, 26-27), tevreden.
336een mensch: lees: éen mensch.
337Een eenigh man: één enkele man, nl. Noë.
338net: volledig.
340eenen: éénen.
342een man: één man.
343geweldigen: machthebbers.
345ontrust: verontrust.
348't roestigh zwaert: het zwaard dat zoo lang niet gebruikt is, en daarom verroest in de schede zit; wil: gaat.
349Versta: iemand kan, door zich als een dwaas aan te stellen, op de heerschappij loeren (misschien een herinnering aan Hamlet?).
353verstorvenheit: mortificatio, afgestorvenheid aan wellust en genot.
354staeten: hooge positie.
358doorgaens: steeds; prevelen: kwezelen, vrome taal uitslaan, vgl. vs. 510 en prevelen en preecken in Gysbert v. Aemst. vs. 594.
359schorten: op te schorten, beëindigen.
366Volgens Vondels voorstelling steunt de oude Noë op een soort draagbare leuning, die hem meteen tot preekstoel dient: twee boomtakken verbonden door een spar; evenals Joannes de Dooper doet, in Joan. d. Boetg. I, 485-87; misschien heeft Vondel dit zoo op prenten gezien.
372jongsten: laatsten; gespelt: voorspeld.
383Van verwaetenheit enz.: schuldig bevonden aan overmoed en boosheid.
386Kuin in top gesteigert: zóo hoog opgestapeld, dat ze wankelen, zooals 't volg. vs. verklaart.
het overwightigh steil: de topzware hoogte.
het overwightigh steil: de topzware hoogte.
390reukeloos: roekeloos.
391Vgl. vs. 164-66.
394afkomst: nakomelingschap vgl. vs. 419.
395vlegel: geesel.
399vrek in 't zegenen: gierig in 't weldoen.
401geweldigen: machtigen, vgl. vs. 709.
402zulx: zoodanig.
405overdwaelschen: dwalenden, afgedwaalden; tuimelgeest: verleiding.
407niet: niets.
409haest: spoedig.
410een adder: vgl. vs. 835.
411afsteeken: doodsteken.
412ongeval: ongeluk.
418ten lusthove uit: buiten het Paradijs; in 's hemels ban vervielen: de verbanning uit den Hemel en door den Hemel opliepen.
419afkomste: nakomelingschap, vgl. vs. 394; als: prooi.
421vloeken: duivelen.
423onderworpen: onderwerpen.
427grondeloos bederf: bodemlooze, eindelooze ondergang.
429heetge: gebiedt ge; luiken: sluiten.
430niet: niets.
431een eenige: éen enkele vrouw; bedoeld is, dat God door het scheppen van éen vrouw voor Adam de veelwijverij vanzelf uitsloot.
433twee: twee menschen.
434veraerde: ontaardde.
438de jongen: de jongeren, lateren.
441gehengen: toestaan.
445bijstre lasterstukken: vreeselijke schandalen.
446den oirsprong der genade: de bron van alle goedheid, God, vgl. vs. 135; verrukken: afrukken.
447Van zijn natuure: van zijn goedheid, waarin Gods natuur bestaat; naberou: spijt; vgl. Gen. VI, 6.
450boelen: ontuchtige vrouwen.
452Een schrede: lees: één schrede.
453-57Vondel doelt op den uitleg der vroegste christelijke schrijvers van Gen. VI, 2, die de vermenging van geesten met menschen (vrouwen) voor mogelijk hielden en den dichter van Lucifer rechtvaardigen, waar hij Apollion op Eva verliefd laat worden; zie mijn art. in De Katholiek van 1907, bl. 27: ‘Apollion en Eva in Vondels Lucifer’.
460lasterlijk gerucht: schandalig verhaal.
460-65Noë's antwoord schijnt geïnspireerd door St. Augustinus' Confessiones, I, 16.
465gedichtsels: verdichtsels, verzinsels.
466-67Het renaissance-motief, o.a. in de herderspoëzie van Tasso, Guarini, Hooft enz. verwerkt.
471het: het leven.
472die voor 't licht zijn oogen look: die stierf.
473-75geen mensch enz.: waarschijnlijk is de bedoeling, dat een mensch zich alleen zijn voortkomst uit een vrouw bewust is; van God als oorsprong en doel van het leven weet hij niets.
478kan den adem, na dien dootsnik, niet herhalen: kan, eenmaal gestorven, niet opnieuw adem halen, niet herleven.
470-79Achiman spreekt de taal der goddeloozen, zooals die in Wijsheid II, 1 vv. is weergegeven, vgl. Prediker, V, 19-21; Job, XIV, 1, 12, 14 en zie vs. 498-500.
479Vgl. Hebr. IX, 27.
480Seth-Enoch-Henoch: zie over deze voorvaderen van Noë de noot op Inhoudt, r. 5-6.
482reuzenzaet: de kinderen der reuzen, vgl. vs. 58; verlastert: godslasterend afzweert.
486godeloosheit: zooals gewoonlijk bij Vondel voor goddeloosheid.
488staetsie: feestelijke praal, vgl. vs. 83.
489-91Versta dezen eenigszins ingewikkelden zinsbouw aldus: Beraad u, voor dat - terwijl de laatste dag u ontschoten is - het straffen (plaegen, w.w. als subst. gebruikt) van den hemel het hedendaagsch geslacht (Deze eeu), dat geen rechtvaardigen wil voortbrengen (verzweerende: verzakende), in zijn geheel of ineens (al teffens) in de grootste ellende dompelt.
493tijdigh en voorhanden: aanwezig en in onze macht.
494bezigen: benutten.
495ontboeit: los, hoort bij ons van vs. 494.
496bezigen: gebruiken, ervan genieten; geprangt door naeu verbont: door al te enge banden gekweld.
499zet op elke knie een bruit: even denken wij hier aan het overmoedig zelfportret van Rembrandt met de wijnfluit in de hand en Saskia op zijn knie (1635, Dresden).
498-500Vgl. Wijsheid, II, 7-8, waar de onweldenkenden hun epicuristische theorieën verkondigen.
500den draeiboom: het afsluithek van het leven.
501vader: sarcastisch van Noë gezegd; speelen: honend noemt Achiman Noë's preeken de muziek waarop hij en de zijnen dansen, vgl. Matth. XI, 17.
504afkomst: nakomelingschap; moeder: dikwijls verklaard als Eva, maar wellicht alleen in 't algemeen bedoeld.
505bloetschand: vermenging van man en vrouw, die bloedverwant zijn; in den Bijbel wordt deze zonde van Noë's tijd niet met name aangeduid; zal 't zich belgen: zal er wraak over nemen.
507joffrentimmer: de vrouwenstoet, vgl. vs. 59, 704.
510dit prevelen: het preeken van Noë, vgl. 358.
511Dees feestdagh: de verjaardag van Urania, vgl. 82; ook als een bruiloft voorgesteld, vs. 590, 714.
514Reuzenburgh: Achiman's paleis, vgl. vs. 63.
516eer de zon te water ga: voor de dag ten einde is.
519's eersten vaders: Adams.
520Door de zonde is Gods beeld in den mensch geschonden; zijn verstand verduisterde, zijn wil verzwakte, het lichaam was niet langer aan de rede onderworpen.
523Bestierende: heerschende over.
524Als met enz.: lees: deze als met enz.
525Bewaerende: vervullende.
525-28bestaet enz.: waagt (waagde) het niet, zich even buiten de vastgestelde maat te begeven; maar weet (wist) zich te onderwerpen.
531dees vooghdes: de rede; 't hoogh almogendom: het hoogste gezag, God.
517-34Evenals in Adam in Ballingschap (vs. 505-vlg.) bezingen de Wachtengelen hier den toestand van den mensch in den staat der oorspronkelijke rechtvaardigheid, toen het onbenevelde verstand nog volle heerschappij over het lichaam uitoefende.
533-34vgl. Ad. in Ball., vs. 529-20; Daer: terwijl.
535't Vernuft van Jubal: het genie van Jubal; deze was de uitvinder (vader, vs. 539) der muziekinstrumenten, vgl. Gen. IV, 21.
538vol geest: met geest, vernuftig; ontvoude: ontplooide.
541eendraght: harmonie.
542klankkrakeel en twist: ongelijke en als met elkaar twistende klanken.
543schaepedarmen: snaren.
544elpenbeen: ivoor.
545Schalmeyhout: fijn hout voor muziekinstrumenten; keel: stem.
546Al die onderdeelen veroorzaken een vroolijke of droevige muziek; ketelen: kittelen; kermen: kreunen.
547Versta: de naklank (gallem, galm) sterft uit.
549hij: Jubal.
550vont: uitvinding.
551Dus: zóó; stemden: stemden samen; leden: lichaam.
552Vóor den zondeval.
555met Godt: evenals God.
556Versta: het zedelijk gebrek, de ondeugd of kwade neiging weigert zich te onderwerpen aan de rede (reden);
559overtuigen: schuld bewust maken, vgl. vs. 583.
553-60De toestand van den gevallen mensch (nu); d'ongelijcken: het geestelijk en lichamelijk deel van den mensch, vgl. Ad. in Ball. vs. 533-40.
560Versta: God heeft niet met den mensch bereikt wat Hij bedoeld had.
561herouten: profeten, boetepredikers.
564stouten: overmoedigen.
565eenen: met klemtoon.
566Zij wijken niet en zijn niet bevreesd.
569weerglas: de zandlooper als tijdaanwijzer.
572afstant: afstand van het kwaad.
