Het vyfde bedryf.
URANIA. ACHIMAN. AERTSHERDER. HOFMEESTER.
Urania:
De trotze reuzetroep trok op onze aendrift uit:1466
Maer d'aenslagh schijnt mislukt. wy hooren geen geluit,1467
Gebriesch van paerden, noch geen trommels en trompetten.
Hun last hiel dit gewest in lichten brant te zetten.1469
1470
Het dwarsse nootlot heeft ons dees triomf benijt.1470
Hier komt de grootvorst aen, schuimbekkende van spijt.
Achiman:
Dat wiltbraet is in 't hol der arke ons jaght ontslopen.1472
Wy komen, hangends hoofts en suffende, afgedropen.
'k Vervloek my zelven, en dien aenslagh. ô verdriet!
1475
Wie zou het denken! och wy waren al bespiet,
En d'oude suffer, een aendrijver van 's lants plaegen,1476
Gewaerschuwt dat ons stont een schoone kans te waegen,1477
Koos tijdigh in der yl de schaduw van zijn kist.
Urania:
Ontbrak het u aen vier en fakkel; schiet de list
1480
Van 't vossevel te kort, wanneer het schelmen ruiken,
Dan gelt de leeuwenhuit: men most gewelt gebruiken.
[p. 451]
1485
Met gloênde fakkelen. de stoutste reuzen schroomen,
Geblint door dit gezicht, dat sterk in d'oogen schijnt.
Wy hygen ademloos, van woelen afgepijnt.1487
De reuzebenden vliên verstroit uit dees bosschaedje.
De tovenaer beschut zijn bosch en timmeraedje.1489
Urania:
1490
Gedult, mijn heer, tot dat een beter avontuur
Geleden smaet vergoede, en treffe een andere uur,
Om zulk een' joffrevloek den lastermont te stoppen.
't Is wijsheit zijnen hoon by wijlen in te kroppen.
Achiman:
Van verre schijnt het dat een bleeke schim genaekt1494
1495
En herwaert spoênde, naeu den gront van d'aerde raekt.
Het schijnt een postbo, die een' snellen dromedaris
Aenprikkelt. ik geloof dat ergens lantgevaer is.
Hy blaest den horen, melt ons onraet: staet nu vast,1498
Het is d'aertsherder.
Aertsherder:
al 't geberghte, in noot en last,
1500
Zit overdrongen van gevlughten, uit waeranden,1500
Uit burgen, boomgaerden, en omgelege landen.1501
Urania:
Zoo zittenze geberght?1502
Aertsherder:
behalve wat verdronk,
En, als een baksteen, los in 't water heenezonk.
Urania:
Wie laet zich aen 't geberghte in stroom en water dompelen?
Aertsherder:
1505
Het quam afstortende hen plotsling overrompelen,
Eer 't volk op 't laege lant 't geberghte winnen kon.
De hemel springt, gelijk een volle waterton,
Aen duigen uit den bant. geen banden langer klemmen.
De lantzaet pooght vergeefs dien waterval t'ontzwemmen.1509
1510
Geen vlot op tonnen, met een koorde vast gehecht,
Beschut de driftigen in 't strenge waterrecht.1511
[p. 452]
De drijvende eilanden van opgeborste veenen,1512
Gepakt met duizenden, die dootsch om noothulp steenen,1513
En kermen, zullen hen niet spijzen. hongersnoot,
1515
Een scherrep zwaert, genaekt, en dreightze met de doot,
Al levenze eene poos, verdooft door 't yslijk bruizen1516
En schuim der watervloên, uit 's hemels ope sluizen1517
En watervallen, sterk met losgelaten toom
Afschietende uit de lucht. de zeen en stroom op stroom
1520
Zien oevers aen noch strant. dryhondertjaerige eiken,
Die, met hunne armen door het zwerk, de maen bereiken,
Hun wortels schieten naer den afgront, zonder gront,1520-22
Zoo diep gelyk hun kruin om hoogh gesteigert stont,
Gaen drijven, met al wat, ter naeuwer noot, ontzwommen,
1525
In eike takken zit geklautert en geklommen.1525
Achiman:
Wat tekens zaeghtge eer noch de lucht aen 't baren quam?
Aertsherder:
De gansche hemel stont in eene lichte vlam.
Staertstarren, fakkels, zwaert, vierpijlen, roode draeken,1528
Met opgespalkten keele, afgrijselijk aen 't braeken,
1530
Verbijsterden het volk, van angst verstomt en stijf.
De beenen sidderden van dootschrik onder 't lijf.
De stoutste reuzen van verbaestheit suizebollen.1532
Ziet uit: een bare zee komt ginder herwaert rollen.
Bereit u flux ter doot. beraet heeft teffens uit.1534
Achiman:
1535
Meerminnetronien, gy hebt ons ingeluit,1535
En Noë noit gelooft. gedroght, van boosheit zwanger.1536
Wat toef, wat maek ik met dien regementstok langer!1537
Ons heerschappy heeft uit. daer leght hy. haest u, dra,1538
Gevloekte boelen, voort.
Urania:
gena, mijn heer, gena.
1540
Gena, 't is onze schult. genade, geen van allen
Gedacht oit dat dees straf den mensch zoude overvallen.1541
Wat raet? waer heen gevloôn? de weerelt krijght een' krak.
[p. 453]
Achiman:
Daer kraekt een donderkloot de kruin van 't reuzendak.1543
De roode zwavelvlam, ter steenrotse uitgeborsten,
1545
Schudt Kaukazus. de kreet van vrouwen heeren vorsten,
Gemengelt onder een, beantwoort het geschal.
Een voorspook van den post, die hier op volgen zal.1547
Hofmeester:
O grootvorst, voeltge noch den steenrotsgront niet daveren?
De gansche staetsie is aen 't klauteren en klaveren1549
1550
Ten hoogen berge op, om den jongsten watersnoot
t'Ontvliên. al wat men hoort en ziet is bare doot.1551
Achiman:
Vergeefs gevloden. dat's den schicht des blixems tergen.
Hofmeester:
De steile Kaukasus steekt, boven alle bergen
De kruin zoo hoogh dat hy door alle wolken schiet,
1555
Ja zelf den starredraek beneên zijn voeten ziet.1555
Achiman:
Wie steigert trooste zich van hongersnoot te sterven.1556
Hofmeester:
De menscheneeters rot zal spijs noch voedtzel derven,
Al weigerde 't geberght den buik zijn levens eisch,
Zoo lang zy menschen vint, en vrouweborstenvleisch,
1560
Het lekkerste aes van al, dat veelen zich gewenden.
Urania:
Wat raet? waerheen gevloôn? ô bruiloft van elenden!
Wat raet? waerheen gevloon? de weerelt neemt een' keer.
Achiman:
Wat geest verschijnt ons! valt terstont op 't aenzicht neêr.
URIËL. URANIA. ACHIMAN. REY.
[p. 454]
Urania:
Genade, och gun ons datwe in d'arke op 't water vloten.1568
Uriël:
De deur van Godts genade en d'ark is toegesloten.
Urania:
1570
Gena, gena, gena.
Uriël:
dees naklaght komt te spa.
Vertrekt uit ons gezicht. gy zijt in d'ongena
Te diep verzeilt: doch komt gy met berou te sterven,
Zoo kuntge, hier gestraft, genade om hoogh verwerven.1572-73
Rey:
Wie Godts almogenheit en zyn gena beseft,
1575
Bekent dat Godts gena zyn werken overtreft.
Verlosser, lang belooft, verschyn, als een versterker,
Den geesten, streng gedoemt in schaduw van den kerker,1577
Den geesten, vuil besmet door ongehoorzaemheit,
Godts goetheit tergende, toen d'ark wert toebereit;
1580
Een voorbeelt van de kerk, waerin gy uw vertrouden,1580
Als in een' vryburgh, door het water zult behouden,1581
Het afgebeelde badt en eenigh middel van1582
Genade, die de smet der ziele afwasschen kan.
Zoo zullenze, eens verlost, in 't ende u eeuwigh loven.
1585
Zoo ga uw heilgenade uw wonderdaên te boven.
SOLI DEO GLORIA.
1466De trotze reuzetroep: vgl. vs. 1386-87; aendrift: aandrijven.
1467d'aenslagh: vgl. vs. 1474, nl. om de ark in brand te steken, zooals Apollion al van plan was, vs. 18-vlg. en waartoe Achimans getrouwen een poging hebben gedaan, vs. 1386-vlg.
1469hiel: hield in.
1470benijt: misgund.
1472Dat wiltbraet: die vette buit, nl. Noë en de zijnen.
1476d'oude suffer: Noë; aandrijver: opstoker.
1477ons stont: wij op 't punt stonden.
1483Enaks schutterij: de boogschutters van de Enakskinderen, vgl. vs. 81 en 1386; opdonderde: met geweld te voorschijn kwam.
1484Het spook: de spoken, minachtend voor de wachtengelen.
1487woelen: druk werk, vgl. vs. 1197.; afgepijnt; afgemat.
1489De tovenaer: hoonend voor Noë, vgl. 1492; joffrevloek: iemand die de vrouwen vervloekt, of iemand die het ongeluk is der vrouwen, in elk geval is Noë bedoeld.
1494schim: schaduw, schijn.
1498staet nu vast: blijft allen nu hier.
1500overdrongen: volgepakt; waeranden: wandelparken.
1501burgen: burchten.
1502geberght: geborgen, maar omdat ze op een berg geborgen zitten gebruikt Vondel, die graag woordspeelt, den zwakken vorm.
1509lantzaet: ingezetene.
1511driftigen: drijvenden; waterrecht: vonnis door 't water uitgevoerd.
1512opgeborste veenen: opengebarsten en losgeraakte stukken veengrond (als in de buurt van Amsterdam).
1513noothulp: hulp in hun nood, vgl. vs. 1349.
1516verdooft: versuft.
1517schuim: schuimen.
1520-22Vgl. Aeneïs, IV, 445-46 (vert. Dl. VI, blz. 582-83); afgront, zonder gront: grondelooze diepte.
1525Vgl. vs. 1033.
1528roode draeken: vuur uit de aarde, vgl. vs. 1544.
1532verbaestheit: schrik.
1534beraet heeft teffens uit: het is afgeloopen met beraadslagingen.
1535ingeluit: bedrogen, vgl. Lucifer, vs. 652
1536gedroght: dit tot Urania.
1537regementstok: heerschersstaf, scepter.
1538heeft uit: is afgeloopen; leght: ligt.
1541Gedacht: dacht, realizeerde zich.
1543Een van Vondels sterkste geluidsverbeeldingen; donderkloot: donderslag, vgl. Samson, vs. 1164.
1547Voorspook: voorteeken; post: bestelling, gebeurtenis.
1549staetsie: staet; klaveren: klimmen.
1551bare: enkele.
1555starredraek: het sterrebeeld de Draak.
1556steigert: stijgt.
1565vgl. Ad. in Ball., vs. 1632.
1567schendigh: schandelijk.
1568vloten: drijven.
1572-73vgl. vs. 1363-64.
1577Vondel doelt hier op de zielen, die in het voorgeborchte de komst van den Verlosser afwachten, Vgl. de Opdracht aan J. de Wael, r. 10.
1580voorbeelt: voorafbeelding; dat de ark van Noë een voorafbeelding van de door Christus gestichte Kerk was, is de algemeene opvatting van oud-christelijke schrijvers en latere theologen, vgl. Joan. de Boetgez. II, vs. 139 en Heerl. der Kercke, I, 251-70; vertrouden: de u toevertrouwden, de geloovigen.
1581vryburgh: wijkplaats, vgl. vs. 1339; water: nl. van het Doopsel.
1582Het afgebeelde badt: het door den zondvloed voorafgebeelde reinigingsbad, het Doopsel. - Soli Deo gloria: God alleen de glorie.
