[p. 53]
Het tweede bedryf.
Willem van Egmond. Diedrick van Haerlem. Hoplieden.
egmond
Wy zijn by 't klooster weer, daer Willebord in vree
Met al de broeders woont, en stort zijn avondbeê.
1
't Zal noodigh zijn dat wy den hoplien openbaeren
Het geen op handen is.
egmond
Van onderling krackeel, een' aenslagh voorgenomen,
+
Men heeft daer op
+ het
heir van daegh te rugh gevoert;
Noch 't geen men onder 't volck veel dagen hoorde mompelen.
Ons wit is, dezen nacht den vyand t'overrompelen,
Nu hy zich veiligh acht, en buiten krijghs gevaer.
Voor 't opgaen van de maen
5, (ten duncke niemant zwaer)
465
Zal 't leger meester zijn van poorten en van vesten.
Wat is 'er dan voor u een rijcke buyt ten besten!
+
Hoe zultghe weiden gaen
+
op 't slot en in de stad!
Zoo yemant streeft na eer; ick toon hem 't rechte
+ pad,
De heirbaen van de deughd, om moedigh op te steigeren.
+
[p. 54]
Wie rustigh
+ is die
spreeck, en hou de wapens reê.
Wie zich flaeuwhertigh vind,
+ dat die rugge treê.
Ick heb my op dit stuck
+ met
weinigen beraeden,
En 't Zeepaerd
8, 't
welck eerst lagh aen 't Y, met rijs doen laeden,
475
Op dat'er de soldaet gerust in schuilen moght.
De Sparewouwer reus, met yver aengezocht,
+
Mijn broeder Wouter zelf, Vianen, met de zorgh
480
En hope van zijn huis: Abkou en Ryzenborgh,
Put, Grobber, Kuilenburgh, met Arckel, Borsslen, Vooren,
Door Vossemeers beleit. zoo dat'er niets en faelt
485
Dan nu te nacht, zoo was zy poort en sloten
+ breecken,
En voort met alle maght te volgen, op het licht
Des schrickelijcken brands, dien Vosmeer binnen sticht.
hoplieden
De veldheer geeft slechs last, aen ons zal 't niet gebreecken.
diedrick
't Katuizers klooster is ons 't reedst,
+ het leit hier by.
egmond
Dat volck is liefst verschoont,
+ en van
inlegring vry.
[p. 55]
hoplieden
't Is voor een korte wijl.
diedrick
Laet
my daer mee betijen.
+
495
Ghy hoplien boert terwijl den voortoght
+ herwaert
aen:
Wanneer ghy koomt, zoo zal het klooster open staen,
Of 't most my aen de macht, dat zweer ick hen, ontbreecken.
egmond
Ick gae terwijl na stad, om Vosmeer noch te spreecken.
500
Versteur de broeders niet,
+ maar hou u wat in toom,
Noch roept niet luid, men moght uw stem te verre hooren.
diedrick
Een krijgsman laet zich niet van paepen ringelooren.
Poortier. Diedrick van Haerlem. Willebord
poortier
Wie klopt'er?
diedrick
Doe
vry op,
+ en vrees
niet. 't is uw vriend.
poortier
't Is avond, en een tijd daer ons geen vriendschap dient.
505
Koom morgen vroegh by daegh.
diedrick
Wat
zal ons hier gebeuren?
'k Zegh anderwerf, doe op.
[p. 56]
poortier
Wie zijtghe, die dus raest, als wild en uitgelaeten?
+
510
Wy dochten langer niet om ruiters noch soldaten.
Heer maerschalck, wel hoe dus? wat jaeght u hier zoo spa?
Men sloegh u 't heiligh kruis, doen 't leger op
+ trock, na.
'k Geloof niet dat ghy ons al weder zoeckt te quellen.
En koomtghe dus alleen? waer zijn uw rotgezellen?
+
diedrick
515
Ick koom alleen. waer is uw meester Willebord?
poortier
Ter kercke, daer hy vast, en zijn gebeden stort.
diedrick
Ga roep hem, want ik moet dien goeden vader spreecken.
poortier
O Iesus, sta ons by, dit is een mislijck
+
teecken.
520
Soldaten brengen ons heel zelden veel gelux.
Wy zienze noo
+ van voor, en
allerliefst van achter.
diedrick
En ridderlijck beschut, en hoeft geen poort noch slot.
+
poortier
De beste wachter is de stercke en groote God,
525
Die nimmermeer en slaept
18, en luistert na ons zuchten.
[p. 57]
Wy bidden staegh
+ om peis, en
haeten krijgsgeruchten,
En hooren met verdriet het kraeien van dien haen.
19
In oorlogh houden eerst abdy en klooster aen.
+
diedrick
Ghy zat hier in 't belegh voor allen moedwil
+
veiligh.
poortier
530
Wy weeten 't Egmond danck,
+ en houden hem voor heiligh.
Daer is de vader zelf, zoo bleeck en afgevast.
20
willebord
Heer maerschalck, wel, wat nu?
diedrick
Ick
koom by u te gast.
willebord
Ghy zijt my wellekoom, al koomt ghy ongebeden.
'k Verwachte u t'avond niet, en luister na de reden
535
Dat ghy dus schichtigh
+ keert: daer is wat meer aen vast.
diedrick
'k Verzoeck alleen aen u, en dat door Egmonds last,
Of ick wat krijgsvolck magh te nacht in 't klooster leggen.
Het is een krijgsmans bee, ghy mooghtze niet ontzeggen.
+
willebord
'k Geloof ghy deunt
+ met
my.
diedrick
't Is
errenst, en geen spel,
540
En Egmonds eigen last. hy gafme dit bevel.
[p. 58]
Ghy zijt my wellekoom, mijn heer, daer is mijn hand.
545
'k Zal u en uwen stoet
+
gewilligh innelaeten:
Het klooster is Gods erf, en Iesus eigen goed.
+
Wie kloosters raeckt, die raeckt den appel van Gods oogen.
+
550
Heer overste, geloof 't is buiten ons vermogen.
diedrick
't Is om een uur of twee te doen, ten hooghsten dry.
Ick blijf u borgh,
+ en hou uw kerck en klooster vry
Van overlast en scha, en zal de boosheid
+
straffen.
willebord
Met krijghsmans borreghtoght en heb ick niet te schaffen,
+
555
Al was 't de veldheer zelf, ick zey 't hem in 't
gezicht.
Dit is een overoud, en vorstelijck gesticht,
+
Dat wie het quetst, gedenck een' vorst des Rijx te grieven,
Die zeit: hy raeckt mijn kroon wie 't Godshuis yet misdoet.
560
Sint Andries is 't gewijd. 't past geen krijgsman
voet.
't Zy veer
+ dat Diedrick
nu 's Katuizers vyand werde.
Twee Alexanders zelfs, de vierde en oock de derde,
Gelijck de tweede Vrbaen bevestighden dit slagh
Van Godsdienst,
+ daermen Bruin wel d'eer van geven magh.
565
Ia op dat geen gerucht zou steuren ons gemoeden,
+
Magh niemant deze plaets, beneden honderd roeden
22
Betimmeren, veel min
+ bezwaeren
met den last,
Dien d'oorloogh na zich sleept, of eenigh oorloghsgast,
diedrick
570
De wetten zwijgen stil voor wapens en trompetten.
De nood breeckt wet: ghy mooght
+ op geene wetten
staen.
[p. 59]
willebord
Ontwijd ghy dan 't gewijde?
diedrick
Als
David heeft gedaen,
Doen hy voor Sauls zwaerd te Nobe quam gevloden,
En zijnen honger boete aen priesterlijcke brooden,
willebord
De stoute
+ Usia werd
rechtvaerdelijck berooft
Van zijn gezondheid, doen hy 't heilighdom ontwijde.
25
De Priesters hebben God en d'englen op hun zijde.
Dit is het errefdeel dat ons te beurte viel.
+
580
Hy laed des graeven vloeck
26 rampzaligh op zijn
ziel,
Die 't Godshuis in zijn Recht en vrydom
+ wil verdrucken.
Hebt ghy een' aenslagh voor,
+ 't en kan u niet gelucken.
diedrick
Hoe luid des graeven vloeck, dat ick u wel versta?
willebord
Dat aller heilgen toorne en eeuwige ongena
585
Alleen niet treffen zal den kindren en den vader,
O gruwel! maer hy moet met Iudas, Gods
27
verraeder,
Met Lucifer en al zijn engelen
28 vergaen,
En schaemrood en verdoemt voor Iesus vierschaer
+
staen.
't Is schrickelijck. begint uw haer nog niet te beven?
willebord
Het zy daer mee zoo 't wil, men opent nu geen poort.
[p. 60]
't Is Kersmis, 't klooster viert Gods vrolijcke
geboort,
diedrick
Katuizer, hier en geld geen prevelen,
+ noch
preecken.
595
Bewilligh mijn verzoeck, en sta mijn bede toe,
Of anders ly dat ick het ongebeden doe.
De tijd verloopt, 't is spa: daer komen mijn soldaeten.
willebord
'k Getroost my eer de dood, dan ick dit toe zal laeten.
Wat, wilt ghy 't Helsche vier op uwe halzen laen?
diedrick
600
T'sa mannen, vaert vry voort,
+ en steeckt het klooster aen,
't Is koud, zoo mogen wy ons by de kolen warmen.
30
willebord
Och maerschalck, hou gemack, en wil u doch erbarmen:
't En is geen Kristen mensch, die brand in kloosters sticht.
Al wat het Godshuis heeft, huisvesting, vier en licht,
605
En spijs en dranck, het is voor 't krijgsvolck al ten
beste.
+
diedrick
Nu mannen, treckt vry in, treckt voort,
+
ick blijf de leste.
[p. 61]
vosmeer
Hier is de man al zelf, die zich durf onderwinden
+
Een' aenslagh vol gevaers, moet passen op zijn tijd.
+
egmond
Weest welkoom, braeve borst. nu blijckt het, datghe zijt
615
Een krijgsman, op wiens woord men wel een kerck magh
bouwen.
Hoe hebt ghy 't met den heer van Aemstel al gebrouwen?
+
vosmeer
Zoo geestigh,
+ dat 'er
niets aen dezen aenslagh faelt.
De burgery heeft zelf het Zeepaerd ingehaelt,
620
Ick stuurde en hield het roer: maer 't oorloghsvolck
beneden
En liep geen klein gevaer. de bodem slorpte 't nat,
Door 't stooten op een' pael
34, waer door
een
yeder zat,
In 't water tot de knie, en vreesde te versticken,
Het ongemack was groot, noch
+ durfde niemant
kicken:
625
Doch 't leck geraeckte dicht, en stopte
+
wonderbaer
Van zelf: doen brogt de hoest ons weder in gevaer;
Zoo God niet had verdooft des Amsterdammers ooren,
Wy waren van ons stem en eige keel verraen.
630
Ick gaf my zelven moed, en hief eens rustigh
+
aen
Te zingen, dat het klonck, schoon hart en nieren krompen.
Zoo raeckten wy in stad, daer als een waterval
Al 't volleck schoot na'et schip, van straet en burreghwal
35.
635
De geest van oud en jong door een scheen uitgespannen.
+
Men brogt het Vosmeer toe
+ met kroezen en met kannen.
Maer 't zagh'er deerlijck
+ uit, doen
Gijsbreght liet gebien,
Men zou de naeste poort en 't slot van rijs verzien:
Want door het lang belegh, en door de koude dagen
640
Was al de torf verbrand. ick holpze rustigh draegen,
En scheen de gaeuwst van al, in 't bangste van dien nood:
[p. 62]
Want had het lang geduurt, de zolder
36waer ontbloot,
Waer onder 't krijghsvolvk lagh gedoken in zijn laegen;
+
Doch d'avond viel heel kort,
+ en ick begon te
klaegen,
645
En hielme gansch vermoeit, en riep: van daegh genoegh
Geslaeft, men staeck het werck, en valle'r morgen vroegh
Met nieuwe kracht op aen. het is nu tijd van vieren,
+
Nadien
+ ghy van den
schrick der Hollandsche banieren
Genadigh zijt verlost, en ick'er 't lijf afbrogt.
650
Ick schonckze vry gelagh,
+ en gafze geld, en zocht
Geveinst
+ den
arreneid tot 's morgens uit te stellen.
De tijd en lijd
+ nu niet
u alles te vertellen:
Hoe slecht het in het schip en onder 't krijgsvolck stond,
En elck verscheelde,
+ en wat een yeder raedzaemst vond:
655
Hoe ikze menighmael door dreigement dee zwijgen,
En konze, om 't leven zelf,
+ niet aen 't bedaeren krijgen:
Gezet had op den strot, en trooste zich de dood,
Om al zijn mackers niet door 't hoesten te verklicken.
660
Nu schort'er dat wy elck ons werreck voort beschicken.
+
Het Zeepaerd, zwanger van gewapenden, zal gaen
In arbeid,
+ en van vracht, voor 't opgaen van de maen,
Ontrent ter middernacht, verlossen, als de kercken
Op 't hooghtijd
+ zijn gepropt van menschen, die 't niet mercken:
Terstond vermeestren gaen de Haerelemmer poort,
En rammenze met kracht: en ick, om u te lichten
Van veer, zal daedlijck brand in 't holle Zeepaerd stichten,
Dat midden in de stad by d'andre schepen leit.
egmond
670
De maerschalck wacht op u in 't klooster, al bereit
+
Terstond met duizend man de muuren in te trecken,
En 't leger leit niet veer. ick ga het hen ontdecken.
+
vosmeer
En ick al weer na stad. nu veldheer, pas op 't stuck.
+
[p. 63]
egmond
God geef, dat u en my dees aenslagh wel geluck.
675
Wy edelingen, bly van geest,
Ter kerke gaen op 't hooge feest
Den eerst
+ geboren heiland
groeten,
En knielen voor de kleene voeten
Van 't kind, waer voor Herodes vreest:
680
Het kind waer voor een starre rijst,
Die Wijzen met haer straelen wijst
De donkre plaets van zijn geboorte,
En leit hen binnen Davids poorte,
40
Daer d'allerhooghste 't laeghste prijst,
+
685
Het Oosten
41 offert wieroock, goud
En myr, tot 's levens onderhoud
42
Van hem, die neergedaelt van boven,
In 't arme Bethlem leit verschoven,
+
Hoewel hy alles heeft gebouwt.
690
't Gevogelt, dat op wiecken zweeft,
Zijn nest, de vos zijn holen heeft,
En woont in bergen en in bosschen:
Een stal van ezelen en ossen
Den Schepper naulix herbergh geeft.
43
695
De kribbe hem een wiegh verstreckt,
+
Die 't aerdrijck met den hemel deckt,
+
En elleck diet bestelt
+ zijn
voeder.
O kind, ghy zijt, gelijck uw moeder,
Met pracht noch hoovaerdy
+ bevleckt.
700
Hier voert de neergedaelde God
De trotze weereld om
+ met spot
Hier voert hy 't nedrig harte boven
+
Met hem, in 't onverwinbre slot.
45
[p. 64]
705
Hier schuilt dat godlijck aengezicht,
Waer uit de zonne schept haer licht,
En alle starren glans en luister.
+
Hier leit hy zonder glans in 't duister,
Die englen tot zijn' dienst verplicht.
710
Des hemels reien
+ wiegen
hem
In slaep met hunne zoete stem,
Die noit van vaeck en was beschoten,
+
En weckt het hoofd van alle grooten,
46
In 't koningklijck Ierusalem.
715
Augsutus Rijck
47 verliest zijn eer:
De Roomsche scepter
+ reickt niet veer:
Het Oost versmaed Latijnsche naemen:
48
Maer dees beheerscht het al te zaemen,
Oock daer de zonne neemt haer' keer.
49
720
De hemel 't aerdrijck en de hel
Die luistren scharp na zijn bevel,
En ziddren voor de zuivre wetten,
Die hy door visschers
50laet trompetten,
En blaezen over duin en del.
+
725
De doecken daer dit kint in leit
Is 't purper van zijn majesteit,
+
Waer in de harders hem aenschouwen,
730
Dat God zijn kudde weiden zal,
En hoen
+ voor ramp en
ongeval,
En na'et verdwaelde schaepken vraegen,
En dat op zijne schouders draegen
735
Hier is de wijsheid ongeacht:
Hier geld geen adel staet
+
noch pracht.
De hemel heeft het kleen verkoren.
[p. 65]
1avondbeê: in de
toneelwerkelijkheid is het nu negen uur à half tien 's
avonds.
+'t [...] gaeren: zij zouden graag
weten wat er nu eigenlijk aan de hand is
+pijn: pijnlijke onzekerheid
2't Zal [...] pijn: de hoplieden (zie
de aant. bij vs. 262), die niet betrokken waren bij het geheime krijgsplan van
de legerleiding, zijn evenzeer misleid door de schijnvertoning van hun
superieuren als Willebord. Zij moeten dan ook gemeend hebben dat het
plotselinge bevel tot de aftocht het gevolg was van de onderlinge verdeeldheid
van de hogere legeraanvoerders (zie vs. 235-254). Een aantal van hen is
inmiddels -met duizend manschappen- door de veldheer Egmond en maarschalk
Diedrick teruggeleid. Zij horen nu pas met welk doel: ze worden gevraagd om bij
de overrompeling van de stad de voorhoede van het leger aan te voeren (zie vs.
495, 670-672).
+Manhafte: dappere
3wy: d.w.z. de veldheer en de
maarschalk en de in het plan ingewijde hoge officieren, onder wie 't puick
van al de grooten (zie vs. 473 en 477).
+schijn: het mom
+voorgenomen: beraamd
+wit: doel
+op eenen sprong: in één
klap
+daer op: met het oog daarop
4dat: nl. een definitieve
terugtocht.
+loert: gericht is
5voor 't opgaen van de maen: d.w.z. na
middernacht (zie vs. 662-663).
+is 'er ... ten besten: zal er klaar
liggen
+weiden gaen: zich te goed doen
+rechte: juiste
+op te steigeren: omhoog te
gaan
6Zy: d.w.z. de deugd.
+offert: biedt aan
7Zoo yemant [...] weigeren: de edelman
Egmond gaat er vanuit dat voor de hoplieden belustheid op oorlogsbuit een
sterkere prikkel tot strijd is dan verlangen naar eer, dat zijn eigen
motivatie
en die van de adellijke hogere officieren vormt. De gedachte dat men eer
bereikte via deugd behoorde tot de aristocratische ethiek die o.a.
Hoofts Geeraerdt van Velsen bepaalde.
+rustigh: onbevreesd
+flaeuwhertigh vind: bangelijk
voelt
+dit stuck: deze onderneming
8't Zeepaerd: zie vs. 378.
+met yver aengezocht: met klem bewerkt
om mee te doen
+de bloem des volx: de besten van het
krijgsvolk
9De Sparewouwer [...] grooten: de
volgorde waarin Egmond de deelnemers aan de commandogroep noemt wordt
bepaald
door de interesse van de hoplieden. Vondel houdt in het Kort Begrijp,
bestemd voor zijn lezers, de omgekeerde volgorde aan, die bepaald wordt door
de
sociale hiërarchie.
+grootmoedigh: met heldenmoed
+op [...] loten: na het voorlezen van
de (getrokken) loten
10Mijn broeder [...] beide: uit de
kroniek van Van Gouthoeven kende het publiek bijn alle namen van de
‘grooten’ in het Zeepaerd. Egmond noemt na zijn eigen broer
eerst
enkele edelen die als speciale vijanden van Gijsbreght beschouwd konden
worden
omdat diens vader hun kastelen had verwoest: Hugo en Hubert van Vianen,
Gijsbreght van Abcoude en Willem van Rysenborg. Hierna volgen medestanders
van
Floris V of diens zoon Jan I: Claes van Putten, Claes de Grobber, Jan van
Arkel, Floris van Borselen, Gerard van Voorne. Met de twee, als laatste
genoemde, zonen van de graaf kunnen de twee bastaardzonen van Floris V zijn
bedoeld: Witte van Haemstede (zie vs. 1433) en Willem. Gegevens over Hubert
van
Kuilenburgh, een bondgenoot van Jan I, vond Vondel mogelijk in de
Annales van Mattheus Vossius (1635).
+na dat: naar
+uit [...] spie: van onze volleerde
spion
11spie: met deze spion kan niet Vosmeer
bedoeld zijn, die Egmond immers nog niet gesproken heeft.
+poort en sloten: de met sloten
vergrendelde (Haarlemmer)poort
12Zwanenburregh: in het kasteel
Zwanenburg, aan de overkant van het IJ, zetelde Gijsbreghts vijand
Claes Persijn (zie vs. 1670-1672).
Vondel baseerde zich hiervoor niet op Van Gouthoeven, maar op een uitgave
van
de Handvesten van Amsterdam.
+viert: een lichtsignaal geeft
13een deel van 't oorloghsvolck: nl. de
voorhoede van duizend man (zie vs. 671).
+versteecken: verbergen
+is ... 't reedst: ligt het meest voor
de hand
+verschoont: ontzien
+het ... verschoont: er vanaf
gezien
+betijen: mijn gang gaan
+voortoght: voorhoede
+ter gezette tijd: op afgesproken
tijd
+door den boom: over de grens van het
stadsgebied in het water
14den boom: de toegangen te water aan
de kant van het IJ en de Amstel konden in Amsterdam met drijvende balken
worden
afgesloten. Hun gewoonlijke plaats werd ook boom genoemd. Hier moet
de
boom in de Amstel bedoeld zijn (zie vs. 607).
+versteur [...] niet: maak het de
monniken niet moeilijk
+vry op: gerust open
+spade: laat
+u gang: uws weegs
+tijdigh: te rechter tijd
+op: open
15ick zweer: Diedrick breekt hier zijn
zin af.
+als [...] uitgelaten: als een
wildeman, door het dolle heen
+op: af
+rotgezellen: krijgsmakkers
+mislijck: ongunstig
16ga: gezegd tegen een monnik die op
het bellen is verschenen.
+flux: vlug
+noo: node
17een hopman: Diedrick weet dat volgens
de monniken een hopman een hoge (en dus in het algemeen adellijke) officier
is
(zie vs. 262). Het publiek weet echter welke buitbeluste ‘echte’
hoplieden straks in het klooster gelegerd zullen worden.
+huist: herbergt
+hoeft [...] slot: heeft geen met
sloten gegrendelde poort nodig
18Die [...] slaept: een verwijzing naar
Psalm 121, 4.
+staegh: voortdurend
19dien haen: de haan was o.a. een
symbool voor strijd.
+houden eerst ... aen: hebben het meest
te verduren
+moedwil: kwaadwilligheid
+weeten 't ... danck: weten dat wij dit
te danken hebben aan
20bleeck en afgevast: in het Amsterdam
van Vondels tijd werden kartuizers getypeerd als juist het tegendeel van
bleek
en uitgemergeld (zie de aant. bij vs. 210-211). Dit kwam o.a. tot uiting in
de
uitdrukking: ‘Hij heeft wangen als een katuizer’ (P.C.Hooft, Warenar, vs. 1468).
Omdat
Willebord ook op het toneel zo zal zijn voorgesteld, beoogde Vondel hier dus
een komisch effect.
+dus schichtigh: zo onverwacht
snel
+ontzeggen: weigeren
+deunt: steekt de gek
+verstaen: opvatten
+stack [...] aen: viel nooit een
klooster lastig (aansteken hier als synoniem van aanstoten)
+zocht [...] vier: probeerde hij ooit
te profiteren van onheil dat een klooster overkwam
21Hy stack [...] vier: Willebord voelt
zich in deze situatie niet bedreigd door brandstichting, maar door
geweldpleging. Hij bouwt daarna de figuurlijke uitdrukking ‘zich bij
de
kolen warmen van een (i.c. andermans) huis’ op een andere betekenis
van
aensteken dan die hij binnen deze situatie aan dit werkwoord heeft gegeven,
nl.
‘in brand steken’. Zie vs. 600-601.
+stoet: staf, lijfwacht
+op: open
+baldaedigen: voor ruwe
+ly: duld
+'k vermagh [...] gemoed: ik kan het in
geen geval toestaan
+goed: bezit
+appel [...] oogen: Gods oogappel,
dierbaarste bezit
+blijf u borgh: sta borg voor uw
veiligheid
+boosheid: kwaadwilligheid
+niet te schaffen: niets te
maken
+vorstelijck gesticht: door een vorst
gestichte plaats
+verzorght: veilig voorzien
+zegelen en brieven: gezegelde brieven,
oorkonden
+veer: er verre van
+dit slagh van Godsdienst: deze
kloosterorde
+gemoeden: geest
22 roeden: de lengtemaat roede
was gelijk aan ongeveer 3½ à 4 meter.
+veel min: laat staan
+staen: steunen
23Dit is een overoud [...] wetten: de
wetten en privileges waarop Willebord zich hiervóór heeft
beroepen, waren niet aan het publiek bekend. Vondel baseerde zich op een
oorkonde van hertog
Albrecht van Beieren (de vorst des
Rijx, vs. 558) en één van
Philips de Goede, uit het archief van
het Burgerweeshuis. Van Gouthoeven vermeldde dat de pausen Urbanus II,
Alexander II en Alexander III de door Bruno van Keulen in 1086 gestichte orde
hadden erkend.
+mooght: kunt
+Dat [...] hoofd: wat niemand mocht
doen, behalve wanneer zijn hoofd gezalfd was
24Ontwijd ghy [...] hoofd: een
verwijzing naar 1 Samuel XXI, 1-6.
+stoute: vermetele
25De stoute [...] ontwijde: een
verwijzing naar 2 Kronieken XXVI, 16-21.
+te beurte viel: verleend is
26des graven vloeck: nl. de vloek van
graaf Dirk V, vervat in een oorkonde, afgedrukt bij Van Gouthoeven. Het betreft
hier eventuele belagers van de abdij van Egmond.
+Recht en vrydom: rechten en
privileges
+Hebt [...] voor: beraamt ge een
aanval
27Gods: van Christus.
28al zijn engelen: nl. alle engelen die
Lucifers partij kozen en in duivels veranderd werden.
+vierschaer: rechterstoel
+voorgeschreven: gedicteerd
29Ja [...] voorgechreven: Diedrick
verwoordt hier een verwijt van zeventiende-eeuwse historici: monniken hadden
zonder historische zin kronieken vervalst of in het Latijn gestelde
giftbrieven
door de graaf of vorst (die geen Latijn kende) laten tekenen.
+hooghste: plechtigste
+laet ... steecken: staak
+prevelen: bidden
+vaert vry voort: ga je gang
maar
30T'sa [...] warmen: Diedrick kaatst
het door Willebord in vs. 542-543 gebruikte beeld letterlijk terug. De prior
vat het nu ook als zodanig op en zal onmiddellijk door de knieën gaan.
Het
publiek moet bedacht hebben dat Diedrick zijn dreigement nooit zou hebben
uitgevoerd: brand in het klooster zou de Amsterdammers gealarmeerd
hebben.
+al ten beste: zoveel als maar kan
aanwezig
+treckt voort: voorwaarts, mars
31door de grachten: Vosmeer moest eerst
‘door de boom’ (vs. 499) van de Amstel zwemmen, om uiteindelijk
ergens aan de westkant van de stad uit te komen.
+sammelt: blijft, draalt
+afscheid: afspraak
32dees uur: de afspraak moet gesteld
zijn op een tijdstip tussen half elf en elf uur 's avonds. Vosmeer en Egmond
hebben de tijd kunnen afmeten aan het slaan van de torenklokken.
+zich ... onderwinden:
ondernemen
+passen [...] tijd: tijdsafspraken goed
in acht nemen
+gebrouwen: klaargespeeld
+geestigh: vernuftig
+zangen en triomf: triomfantelijke
gezangen
33De burgery [...] deden: Vondel heeft
in het Zeepaerd het paard van Troje, het turfschip van Breda en het
rijsschip waarmee in 1480 Dordrecht werd verrast (vermeld bij
Van
Gouthoeven) verenigd. Het verhaal van de inname van Troje was in de
zeventiende
eeuw algemeen bekend. Dit gold ook voor de vergelijking tussen de
verrassingen
van Breda en Troje, die o.a. voorkomt in een lied
in
het Geuzenliedboek. (A. van Duinkerken, ‘Het
turfschip van Breda als poëtisch motief’. In: Jaarboek van de
Geschied- en Oudheidkundige kring [...] ‘De Oranjeboom’ 10
(1957), 12-52). Vosmeers beschrijving van de situatie in het schip is
gebaseerd
op die in het turfschip.
34een' pael: een verrotte rest van
één van de Amsterdamse palen voor het IJ.
+noch: toch
+stopte: sloot zich
+vermits: aangezien
+bescheidelijck: duidelijk
+rustigh: flink (als in vs. 640)
+trantelde: liep stampvoetend heen en
weer
+viel ick: zette ik mij
35burreghwal: met de burreghwal is Op
't Water, het tegenwoordige Rokin, bedoeld.
+De [...] uitgespannen: jong en oud
schenen in een even uitbundige stemming te zijn
+brogt het ... toe: bracht een dronk
uit op
+deerlijck: hachelijk
36zolder: men had onder het rijshout
kennelijk een los vloertje gelegd.
+laegen: hinderlaag
+kort: spoedig
+van vieren: om feest te
vieren
+Nadien: aangezien
+ick [...] gelagh: ik liet hen op mijn
kosten drinken
+Geveinst: huichelachtig
+en lijd: laat niet toe
+verscheelde: een andere mening
had
+om 't leven zelf: ook al ging het om
hun leven
37Arkel: als een andere
Matthijs Helt, die hetzelfde in het
turfschip van Breda deed.
+verkoud: verkouden
+Nu [...] beschicken: nu rest ons
slechts ons eigen aandeel in de onderneming verder uit te voeren
+gaen in arbeid: in barensnood
raken
+op 't hooghtijd: tijdens de nachtmis
in de kerstnacht
+de laegh: (mannen in) de
hinderlaag
38De laegh [...] gedeelt: bij de
verrassing van Breda werd de hinderlaag in het schip in tweeën gedeeld,
om
de stad van binnenuit van twee kanten aan te vallen. Dit is in Egmonds plan
niet het geval. Na de overmeestering van de Haarlemmerpoort van binnenuit en
een lichtsignaal uit Zwanenburg(vs. 486) zal Diedrick met de
voorhoede in actie komen, gevolgd door de rest van het leger, onder leiding
van
Egmond.
+al bereit: volledig
voorbereid
+het ... ontdecken:
inlichten
+pas op 't stuck: zorg ervoor dat alles
goed verloopt
39Rey: de rei van edelingen opent de
volgende scène, die gesitueerd is binnen de stad. N.B: God en Jezus
worden hierin steeds als één persoon
gezien.
+eerst: pas
40Davids poorte: koning Davids vroegere
stad Bethlehem.
+Daer [...] prijst: waar de
allerhoogste (God) eer bewijst aan het allernederigste (de stal)
41Het Oosten: de drie Wijzen uit het
Oosten.
42tot 's levens onderhoud: Jozef en
Maria konden met deze geschenken Jezus groot brengen.
+leit verschoven: als uitgestoten
ligt
43Den Schepper [...] geeft: vanaf vs.
690 een verwijzing naar Mattheus VIII, 20.
+hem ... verstreckt: dient voor hem
als
+Die [...] deckt: die de hemel over de
aarde uitspant (en deze zo beschut)
+bestelt: voorziet van
+pracht noch hoovaardy: geen
hoogmoedige praalzucht
+om: rond
+triomf: triomftocht
44Hier voert [...] hoven: een
vergelijking met de plechtige intocht van een veldheer binnen Rome, waarbij
aanzienlijke gevangenen werden omgevoerd.
+boven: naar boven
45't onverwinbre slot: de hemel,
voorgesteld als een onneembare burcht.
+glans en luister: schitterende
glans
+reien: (engelen)koren
+Die [...] beschoten: die nooit door
slaap werd overvallen
46't hoofd van alle grooten:
Herodes.
47Augustus Rijck: het rijk van de
machtige Romeinse keizer Augustus.
+Roomsche scepter: Romeinse
heerschappij
48Het Oost [...] naemen: nadat het
Oostromeinse rijk zich had losgemaakt van het Westen was het een
Grieks-Byzantijns rijk geworden.
49Oock [...] keer: voor de
zeventiende-eeuwers was het gebied waar de beweging van de zon teruggewend
wordt in noordelijke richting, nl. dat van de Steenbokskeerkring, het
uiterste
der aarde. Hier lagen pas ontdekte en zeer verre landen als die in het
midden
van Zuid-Amerika en het gebied ten zuiden van het toenmalige
Oost-Indië.
50visschers: d.w.z. de
apostelen.
+duin en del: duinen en valleien, berg
en dal
+van zijn majesteit: dat hij als teken
van zijn vorstelijke waardigheid zou moeten dragen
+hem ... Dien: Hem ... aan wie
+vertrouwen: toevertrouwen
51van ouds: nl. door de profeten van
het Oude Testament.
+toegezeit: voorspeld
+hoen: hoeden
+'t overigh getal: de rest van de
kudde
52Dat God zijn [...] getal: de vanaf
vs. 730 genoemde voorspelling verwijst naar Jezus' parabel van de Goede
Herder,
zoals in Mattheus XVIII, 12, Lucas XV,
4-6 en Johannes X, 14-16.
+staet: maatschappelijk aanzien
