[p. 66]
Het darde bedryf.
Badeloch. Gijsbreght van Aemstel. Broer Peter Bontgenooten.
Arend van Aemstel
badeloch
745
Ick had zoo haest niet aen mijn pronck en Kersnachts
kleeren,
+
Om in de Kerck met al de stadt te triomfeeren
+
Voor God, die 't leger dreef van d'aengevochten wal,
+
En zich vernedren quam in Bethlems armen stal;
Of 'k raeckte in eenen stoel aen 't sluimren en aen 't
droomen,
750
En ben benauwt en bang uit mijnen slaep gekomen;
Gelijck de dauw getuight, die op mijn kaecken leit.
gijsbreght
Wel liefste, wat is dit? hoe zietghe zoo beschreit?
Wat nevel van verdriet bezwalckt
+
uw blinckende oogen?
Sta stil, mijn lief, sta stil: uw Gijsbreght zalze droogen.
755
Nu kus hem eens, en zegh, wat is het dat u smart?
badeloch
My leit, 'k en weet niet wat, een zwaerigheid
+ op
't hart.
Ick heb in mijnen slaep yet schrickelijx vernomen.
Een droom bezwaert mijn hart, gezichten doenme schroomen.
+
gijsbreght
De droomen zijn bedrogh. ghy vreest uit misverstand.
badeloch
My dick
+ haer hartewee te
kennen plagh te geven,
Wenze in haer traenen zwom, en van geduld berooft
De handen deerlijck wrong, en 't hair trock uit heur hoofd,
765
De blancke borsten krabde, en scheurde 't kleed aen
flarden,
En zagh begruist
+ van stof, zoo
dat ick 't nau kon harden,
Noch hooren al 't gekarm, en jammerlijck misbaer,
Noch 't schelden op den graef, voor schelm, geweldenaer,
Verkrachter van een vrouw, zoo kuisch, zoo welgeboren.
[p. 67]
Waer mee haer zuivre ziel, van droefheid afgepijnt
+
In 't leven, nu voor God en d'engelen verschijnt,
Met eenen pallemtack in haer sneeuwitte handen,
775
In 't hemelsch paradijs, als starren aen de lucht.
Ick sprackze al schreiende aen, na eenen diepen zucht:
O adelijcke spruit van 't huis weleer te Woerden,
Om welcker ongelijck,
+ de
helden oorloogh voerden,
Dat oorloogh, 't welck, na dat ghy in den hemel trockt,
+
780
Zoo onverzoenelijck tot noch toe smoockt en wrockt:
+
Wat oirzaeck drijft u hier op ongeruste
+ paden?
Of koomtghe om onzent wil, met zwaerigheid beladen,
Om d'uwen by te staen, in 't kommerlijck belegh?
Nicht Maghelt, 't is vergeefs: de vyanden zijn wegh.
785
Wat treurighe? wy zijn vry van laegen, van bespringen:
+
Dus hellep ons om hoogh
+ by God triomfe zingen.
En ley der englen rey met vrolijckheid ten dans.
Zy schudde 't hoofd, en scheen van gramschap te veranderen
790
In 't aengezicht, en sloegh de handen van malkanderen,
En steende, en zuchte zwaer, en borst in 't end dus uit,
Maer met een heesche keel en dof en schor geluid:
Onnoosle, zijtghe nu van vyanden ontslaghen?
+
En slaeptghe zoo gherust? en vreestghe niemants laegen?
En naest aen
+
uwen val? op op, 't en is geen tijd
Van slaepen, het is tijd na andere gewesten
Te vlieden van dit huis, de vyand heeft de vesten.
De stad die staet in brand, het is met haer gedaen.
800
Oom Gijsbreght heeft vergeefs zijn burgers voorgestaen.
+
Geen tegenworstelen noch strijden magh u baeten.
Gods heilgen hebben kerck en outers
+ lang
verlaeten.
Klaeris, mijn zoete zorgh,
+ aleer d'abdije brand.
805
Of eenigh booswicht haer mishandel en misbruicke,
[p. 68]
Na zijn' vervloeckten lust, en zy haer oogen luicke.
+
Al zijn de straeten dicht bezet en naeuw bewaert;
+
'k Zal Gijsbreght, ongequetst van spiets of eenigh zwaerd,
En zonder eene nop van 't kleed door 't vier te zengen,
+
810
Geleien, en gezond
+ op dezen
drempel brengen.
Verlaet dan flucx dit slot: steeck af,
+ op Gods
gena,
En geef u zeewaert in, aleer het word te spa.
+
Al d'englen zullen u voor stormen en voor stranden
Behoeden, en de vloot behouden doen belanden.
815
Gedenck eens, welck een schrick mijn slaeprigh hart
beving.
Mijn hair dat rees te bergh, en aen een yeder hing
Een druppel nats: het zweet begon my uit te breecken.
Mijn lijf werd kil als ys. ick wou, en kon niet spreecken,
En schoot uit mijnen droom, al bevende en bevreest,
820
Greep toe, en zoch vergeefs t'omhelzen haeren geest,
Die door mijn armen droop,
+ en wegh vloogh
uit mijn oogen,
Dit is het datme steurt, en in de zinnen speelt.
gijsbreght
't Is louter ydelheid,
+ die zich het
brein verbeeld.
badeloch
825
Och of het ydel waer! ick heb mijn uur
+ verslaepen,
Om na de kerck te gaen. 't is spade.
broer peter
Wapen,
wapen.
+
badeloch
Bescherm ons, goede God, behoe ons voor gevaer.
'k Hoor onraed, och ick zorgh
+ mijn droom is al
te waer.
[p. 69]
broer peter
God
lof, dat ick de troepen
Des vyands ben ontvlooen, ter dood toe afgemat.
gijsbreght
Wat vyand? hoe? ghy raest.
broer peter
De
vyand is in stad.
Het is met Amsterdam en met zijn hooge wallen
Gedaen, zy is de wraeck in 't end te buit gevallen.
+
835
De gruwelijcke reus heeft eene poort vermant.
+
Het Zeepaerd lost zijn vracht, en Vosmeer sticht den brand,
In 't midden van 't gevecht, met schimpen en braeveeren.
+
Het leger treckt vast
+ in met
duizenden, een maght
840
Zoo groot als Waterland noch oit te velde bragt,
En Kennemer en Vries, en Zee en Holland t'zaemen,
Met allen die, op ons gebeeten, herwaert quamen.
De Kersnacht heeft gedient tot dit verraeders werck,
Bestaen
+ voor
maeneschijn, doen 't volleck in de kerck
845
Met offren
+ bezigh was, en zingen in de kooren;
Vermits de stad vol vreughd, als
+ Christus scheen
herboren;
Wy weder uit den muil der bleecke dood verlost.
+
Vergeefs heeft dit belegh u zoo veel zweet gekost.
[p. 70]
855
Nu lachenze om mijn stad, zoo lang van hen benijd.
+
Zijn leet des daeghs, en brengt de nachten door met waecken.
Ick vind hem menighmael met traenen op de kaecken:
En vraegh ick, wat hem deert? hy zucht, en antwoord niet,
860
En kropt
+
zijn hartewee, en dubbelt mijn verdriet.
Hoe veel geluckiger zijn arme en slechte
+ dorpen,
En hutten laegh gebouwt, min
+ stormen
onderworpen
Dan eenigh heeren huis, dat door 't geboomte steeckt,
En daer het bulderen des winds zijn kracht op breeckt.
9
865
Weet hier van eenigh mensch, ick weet'er van te
spreecken:
Als ick den ganschen tijd mijns levens overreken,
+
Van mijne bruiloft af, van dat ick zat verlooft:
Wat stormen zijn my niet gewaeit al over 't hoofd?
Wat toren is zoo hoogh, van waer ick deze baeren
+
870
En zee kan over zien van al mijn wedervaeren?
En wie zagh noch het end van dien begonnen strijd?
Hier mee ga ick mijn' man, naest God mijn toevlucht, quijt.
+
broer peter
Geduld mevrouw, geduld. God proeft
+ zijn
uitverkoren.
gijsbreght
Ick kan bescheielijck en klaer
+ 't geklicklack hooren,
875
En 't rammelen van 't stael: 't geluid koomt dichter
by.
De schepen branden al, en schitteren in 't Y,
En in de Diemer meer en alle burreghwallen.
+
Ick zagh het groot gebouw, Ian Witten gevels, vallen.
880
De klocken kleppen vast.
+de heele
waterkant
Die is in rep en roer. het bloedigh zwaerd gaet weien.
+
Men steeckt'er de trompet. men hoort de menschen schreien.
Brengt hier mijn harrenas. t'sa dienaers, schaft geweer.
+
Al wie in 't harnas sterft, die sterft met krijgsmans eer.
885
Waer vrienden in den nood? waer zijn ons bondgenooten?
[p. 71]
broer peter
Als Heemskerck, die vol viers om uwe zuster quam,
+
Oudshooren, en Polaen, hoe grijs hy is en stram,
En Zwieten, Tellingen, en Waermond en uw broeder.
Om aen
+ te gaen op roof.
gijsbreght
Men roep hem voor den dagh.
bontgenooten
Mijn heer, 't is vechtens tijd, zoo vechten helpen magh.
+
Wy zijn getroost
+ met u te
leven en te sterven.
gijsbreght
Ghy zult in eeuwigheid by God uw loon verwerven,
895
Voor dezen trouwen dienst, in mijnen lesten nood.
Ghy ziet hier anders niet voor oogen dan de dood:
Doch zooghe zijt gezint den vyand te verletten,
+
Zoo veel als mooghlijck is, en 't leven op te zetten
+
bontgenooten
900
Wy volgen algelijck,
+
en houden 't zelve spoor.
badeloch
Beschermt mijn lieven man, dat bid ick, vroome
+ heeren.
arend
Vrouw zuster, ick beloof 'k zal zonder hem niet keeren.
[p. 72]
905
Dat in uw duisternisse blinckt,
En word geviert en aengebeden?
+
Zijn hoogmoed luistert na geen reden,
Hoe schel
+ die in zijn
ooren klinckt.
Hy pooght d'onnoosle
+ te vernielen,
910
Door 't moorden van onnoosle zielen,
13
En weckt een stad en landgeschrey,
+
In Bethlehem en op den acker,
En maeckt den geest van Rachel
14 wacker.
Die waeren
+ gaet door
beemd en wey.
915
Dan na het westen, dan na'et oosten.
Wie zal die droeve moeder troosten,
Nu zy haer lieve kinders derft?
+
Nu zy die ziet in 't bloed versmooren,
Aleerze naulix zijn geboren,
920
En zoo veel zwaerden rood geverft?
Zy ziet de melleck op de tippen
+
Van die bestorve en bleecke
+
lippen,
Geruckt noch versch
+ van
moeders borst.
Zy ziet de teere traentjes hangen,
925
Als dauw, aen druppels op de wangen:
Zy zietze vuil van bloed bemorst.
De winckbraeuw deckt nu met zijn booghjes
Geloken en geen lachende ooghjes,
Die straelden tot in 't moeders hart,
930
Als starren, die met haer gewemel
+
Het aenschijn schiepen tot een' hemel,
+
Eer 't met een' mist betrocken
+ werd.
Wie kan d'ellende en 't jammer noemen,
En tellen zoo veel jonge bloemen,
935
Die doen verwelckten, eerze noch
Haer frissche bladeren ontloken,
En liefelijck voor yder roken,
En 's morgens droncken 't eerste zogh?
+
Zoo velt de zein
+ de korenairen.
940
Zoo schud een buy de groene blaeren,
Wanneer het stormt in 't wilde woud.
Wat kan de blinde staetzucht brouwen,
+
[p. 73]
+pronck [...] kleeren: feestelijke
kleding voor de kerstnacht
+triomfeeren: jubelzangen aan te
heffen
+aengevochten wal: belaagde
muren
+bezwalckt: benevelt, maakt dof
+zwaerigheid: drukkende last
+gezichten [...] schroomen: visioenen
maken mij bang
1Nicht Machtelt: Machteld van Velsen
was als dochter van Gijsbreghts zuster (die getrouwd was met Herman van
Woerden) een nichtje van Gijsbreght. Vondel stelt haar voor als inmiddels
gestorven.
+ledekant: bed
+Bedruckt: in droefenis
+schijn: met dat uiterlijk
+dick: dikwijls
+begruisd: bevuild
+gestalt: uiterlijk
+quam ... te voren:
verscheen
+afgepijnt: uitgeput
2Met eenen [...] kleed: zo stelde men
zich de gelukzaligen in de hemel voor; ook, zoals in vs. 788, als in
reidansen
zingend met de engelen.
+branden: schitteren
+ongelijck: aangedaan onrecht
+trockt: binnengevoerd werd
+smoockt en wrockt: vol wrok
nasmeult
+ongeruste: onrustige
+van [...] bespringen: van het gevaar
door een hinderlaag overvallen te worden
+om hoogh: daarboven (in de
hemel)
+pruick: haar, i.c. hoofd
+steê: plaats
3lauwerkrans: een teken van overwinning
op het hoofd van de levenden.
+ontslaghen: bevrijd
4om mijnent wil: evenals Hooft stelt
Vondel de schending van Machteld voor als een directe oorzaak van de strijd
van
de opstandige edelen tegen Floris V.
+op 't alderuiterst: op de rand van de
dood
+naest aen: onmiddellijk voor
+voorgestaen: verdedigd
+outers: altaren
+bergh: breng in veiligheid
5Gozewijn: Gozewijn van Aemstel,
Gijsbreghts oom en Machtelds oudoom, de afgezette bisschop van Utrecht (zie
vs.
123), die een toevlucht heeft gevonden in het Amsterdamse Klarissenklooster
waarvan Machtels dochter Klaeris abdis is.
+pand: bezit, i.c. kind
+zoete zorgh: het lieve voorwerp van
mijn zorgen
+luicke: (voorgoed) sluit
+naeuw bewaert: zorgvuldig
gecontroleerd
+zonder eene nop ... te zengen: zonder
dat een pluisje gezengd zal worden
+gezond: behouden
+steeck af: ga scheep
+spa: laat
+droop: glipte
+verbaest: verbijsterd
+spoock: geestverschijning
+ydelheid: schijn
+uur: tijd
+wapen: te wapen
+zorgh: vrees
6Broer Peter: volgens Van Gouthoeven
heette de biechtvader van Floris V Peter. De Broer Peter uit het stuk is
deken
van de ‘hoofkerck’ (Nieuwe Kerk) en heeft in die functie samen
met
Gijsbreghts broer, proost Willem (vs. 1143), de leiding over het kapittel
van
kanunniken.
+port: beweegt
+te buit gevallen: overgeleverd
aan
+vermand: overmeesterd
+braeveeren: uitdagend
optreden
+flaeuw: zonder voldoende kracht
+zien [...] keeren: zien geen kans hen
terug te drijven
+vast: gestadig
+Bestaen: ondernomen
+offren: het celebreren van de
mis
+als: evenals
+verlost: verlost schenen
+arrebeid: inspanning
+loopt: gaat
7De vyandt is [...] verloren: Peter,
die in de kerk aanwezig moet zijn geweest om de mis te celebreren, baseert
zijn
kennis van de situatie op paniekberichten van naar de kerk gevluchte burgers
en
heeft hun paniek overgenomen. Er is op dat moment nog geen sprake van dat
een
troepenmacht van ‘duizenden’ (vs. 839) de stad binnen trekt, zie
vs. 1138-1139.
8Schreiers toren: Pontanus situeerde
-zij met enig voorbehoud- het kasteel van de Aemstels op de Nieuwe Zijde,
tussen de Oude en de Papenbrug, o.a. op basis van de stadsbeschrijving van
Cornelis van Haemrode (opgenomen
achter de Latijnse editie van zijn boek). Vondel plaatst het echter aan de
Oude
Zijde, grenzend aan het IJ. Hij stelt de Schreierstoren voor als
één van de torens van het slot.
+by der hand: hier
+gaet my aen: overkomt mij
+stand: toestand
+benijd: uit afgunst gehaat
+vrome: dappere
+gaat quijnen: kwijnt weg
+kropt: geeft geen uiting aan
+slechte: eenvoudige
+min: aan minder
9Hoe veel [...] brand: de hier genoemde
tegenstelling was een bekend thema in de literatuur van Vondels
tijd.
+overreken: naga
+baeren: golven
+ga ik ... quijt: verlies ik
+proeft: beproeft
+bescheielijck en klaer: duidelijk en
helder
+burreghwallen: grachten
+lichten brand: lichterlaaie
10De schepen [...] brand: de vijand
blijkt dus ook aan de kant van het noorden (het IJ), het zuidoosten (de
Diemermeer, die in 1629 was drooggemalen) en het oosten (waar volgens een
oorkonde bij Pontanus ‘Jans Witten Hofstede’ stond) van de stad
actief te zijn. Afleidingsmanoeuvres, omdat de werkelijke aanval van de
hoofdmacht van het leger uit het Westen zal komen?
+vast: voortdurend
+gaet weien: doet zich te
goed
+schaft geweer: brengt
wapens
+'t huis: de burcht
+vergaren vast: verzamelen zich
reeds
+die [...] quam: die hartstochtelijk
dong naar de hand van uw zuster
11Voor 't huis [...] Kraeienhorst: de
namen van de eerste vier bondgenoten zijn waarschijnlijk alle gekozen als
eerbewijs aan enkelen van Vondels tijdgenoten, resp. Hugo de Groot, de
burgemeesters
Diedrick de Vlaming (heer van
Oudshoorn) en
Cornelis Bicker (heer van Zwieten) en
stadhouder
Frederik Hendrik (heer van Polanen).
De vijf andere edelen kon het publiek uit Van Gouthoeven kennen als mede in
het
complot tegen de graaf betrokkenen: Dirk van Teylingen, Jacob van Warmont,
Arend van Aemstel, Jan van Kuick en Gerrit van Crayenhorst.
+verwoeder: vuriger
+aen: af
+magh: kan
+getroost: vastberaden
+verletten: tegen te houden
+op te zetten: te wagen
+By: voor
+dat's u voor: ik ga u voor
+algelijck: eensgezind (met u)
+vroome: dappere
12Rey van Klarissen: de rei van
Klarissen en de daarop volgende scènes van het vierde bedrijf zijn
gesitueerd in de kapel van het Klarissenklooster aan de Heiligeweg, dat in
Vondels tijd het rasphuis herbergde, een stedelijke
reclasseringsinrichting
voor mannen. De melodie, mogelijk van de componist Cornelis
Padbrué,
werd in de zeventiende eeuw vrij bekend.
+geviert en aangebeden: in plechtige
verering aanbeden
+schel: helder ook
+d'onnoosle te vernielen: de
schuldeloze (Jezus) te vernietigen
13't moorden [...] zielen: de
kindermoord te Bethlehem (zie Mattheus II, 16) werd door katholieken op 28
december herdacht op het feest der ‘onnozele kinderen’.
+En [...] landgeschrey: veroorzaakt
gejammer in stad en land
14Rachel: de vrouw van Jacob, een van
de aartsvaders van het Israëlische volk. Deze stammoeder lag begraven
aan
de weg naar Bethlehem (Genesis XXXV, 19).
Vgl. Mattheus II, 18 en Jeremia XXXI,
15.
+waeren: ronddolen
+derft: mist
+tippen: uiterste randen
+bestorve en bleecke: doodsbleke
+noch versch: zojuist
+haer gewemel: hun tinteling
+Het [...] hemel: het (kinder)gezicht
tot een hemel maakten (voor de moeder)
+betrocken: bedekt
+zogh: moedermelk (in het beeld:
dauw)
+zein: zeis
+Wat [...] brouwen: wat kan de
verblinde heerszucht tot stand brengen
