[p. 74]
Het vierde bedryf.
Gozewijn van Aemstel. Klaeris van Velzen. Rey van Klaerissen.
Gijsbreght van Aemstel.
gozewijn
Het loopt met Amsterdam, gelijck ghy hoort, ten ende,
En wy verwachten deel aen d'algemeene ellende,
't En zy dat elck van ons zich daetelijck verzie.
+
Voor my, 'k ben oud en traegh: my voeght niet dat ick vlie,
+
955
Zoo veele moeite en is het leven my niet waerdigh.
Belief het God, hy koom, zijn dienaer staet al vaerdigh:
+
Hy hael my in zijn' troon en aengenaeme rust.
Maer ghy, mijn dochterkens, dien noch het leven lust,
+
En in het bloeienst zijt van uwe jonge jaeren;
960
Zet ghy 't op vlughten aen, of
+ Iesus u wou
spaeren,
En helpen in der noot. Klaerisse, reine maeghd,
Die t'onrechte noch den haet van vader Velzen draeght;
+
Begeef u op de vlught: al d'andren zullen volgen.
De vyand, blind van wraeck, is bitter en verbolgen,
Ick zalu bystand doen met traenen en gebeen,
En volgen met mijn hart, daer my geen voeten brengen.
Ga henen, Machtels kind, of God het wou gehengen
+
Dat ghy geborgen werd: 'k ben meest met u begaen.
klaeris
970
Och vader
2 Gozewijn! waer zietghe my voor aen?
Zoo ick u dus begaf,
+ hoe zou dat my betaemen?
Zou ick u hier alleen verlaeten tot een' roof,
+
Die my een vader streckt,
+ en 't Christelijck
geloof
975
My in het herte prent, van kinds been af herbaerde,
+
Den geest versterckte, en 't lijf in reinigheid bewaerde?
'k Verlaet u nimmermeer.
rey
Dit
outer is ons wijck.
+
[p. 75]
gozewijn
O edel maeghdeken, hoe zijtge zoo gelijck
980
Waer vind ick onderscheid in dees gelijckenisse?
Doen 't Sarazijnsche heir vermeesterde al de stad,
Daer sinte Klaere was, wat deedze doch? zy trad
Grootmoedigh
+ in de
poort van 't klooster, daerze woonde,
En zagh den vyand wegh, zoo ras hy zich vertoonde:
985
Haer moed, haer sterck geloof, en yverigh gebed
Ghy mooght dan, nu ghy hebt die zelleve gedachten,
Met my, voor dit autaer, de vyanden verwachten.
+
Maer treckme (dat mijn dood zy veer van schande en smaed)
5
990
Eerst aen dit lamme
+lijf mijn
prachtighste gewaed,
Gelijck een Bisschop voeght,
+ aleer zy ons
verrasschen.
Zet my den mijter op: hy zal niet qualijck passen
Op mijn gezalfde kruin. breng hier den gouden ring,
En steeck aen deze hand, die beeft, den vingerling,
+
995
Daer ick de bruid van 't Sticht, de Roomsche kerck
meê trouwde.
Geef my den harderstaf, tot steunssel van mijn oude,
+
Daer ick Gods kudde meê gehoed heb en geweit.
'k Heb noit de teeckenen van 't Bisdom
+ afgeleit
Met wil, maer door bedwang: al leef ick als gebannen;
1000
Al maeckte ick Henrick plaets, en Willem, en twee Iannen.
6
En 't waer een klein verlies, al hadmen my verkort
+
In naem en eer, was slechts geen Christen bloed gestort,
En zoo veel zaeds
+ vertreen van
mensche en paerdevoeten.
Most niet 't onschuldigh volck de schuld der heeren boeten.
1005
Nu kinders zet u hier, en dat een yeder non
Met my den lofzang zing van oude Simeon.
7
[p. 76]
rey
Vergun, o God, op zijne bede,
Na
+ uw belofte, uw'
knecht verlof;
Op dat hy reis van hier met vrede
1010
Om hoogh na'et hemelsche vredehof:
Nadien
+ ick met mijn
eigen oogen
Den algemeenen heiland
+ zagh,
Die als een zon schijnt uit den hoogen;
Daer yeder zich in verblijden magh:
1015
Een schoone zon, die met haer straelen
Het blinde heidendom verlicht,
En Iacobs huis en Isrels paelen
+
Verheerlijckt, en noch veel vaster sticht.
+
gijsbreght
Dat God u allen spaer!
+ is
't hier noch tijd van zingen!
1020
De vyand zackt vast neer,
+ om 't klooster te bespringen.
Oom Gozewijn, koom hier; en zijdt ghy oud en traegh,
Gedoogh
+ dat ick u op
mijn beide schouders draegh.
Klaerisse nicht, ghy zult my volgen met dees reien,
Waer God of 't goed geluck ons allen wil geleien.
1025
Nu vader, volgh mijn' raed. de vyand woed en raest.
Wie 't leven bergen wil, die bergh het in der haest.
klaeris
Wy zijn aleens
+ gezint, en wel getroost te sterven.
gijsbreght
Hoe nu? heeft God dan, door water en door vier,
1030
Door spiets en zwaerd, gered, en menigh blanck
rappier,
Dat ick den Bisschop noch voor 't outer zou zien slaghten,
En in het laeuwe bloed de nonnekens verkrachten?
Nicht Machtels geest verscheen mijn liefste dezen nacht,
1035
En my belaste een stem
9 haer
kind en oom te bergen.
[p. 77]
En maecktghe zelf uw ziel noch schuldigh aen dien
moord?
10
De krijgslien zijn niet veer van deeze kloosterpoort;
Die leit
+ met eenen
slagh ter aerde neer geworpen.
1040
Dees godgewijde vloer zal 't kuische bloed haest
+ slorpen.
Het krijgsvolck nader vast:
+ ick hoor het aen 't gedruis.
Ick bid om zijnent wil, die levendigh aen 't kruis
Om ons genagelt hing, voor Sions wreede muuren:
11
Ick bid u om zijn hand en voet en hartquetzuuren,
+
1045
En om de doorne kroon, die 't hoofd verplette en
brack,
En om de scharpe spiets, die in zijn zijde stack;
Vergunme dezen troost, in zoo veel zwaerigheden,
Dat ick uw leven bergh: ô vader, dat ick heden
Onschuldigh blijven magh aen uwer aller bloed.
1050
Dit eenige is mijn wensch: en kan ick uw gemoed
Door smeecken noch gebeen noch bittre traenen buigen;
Zoo roep ick God en al zijn heilgen tot getuigen,
Dat geenerley gevaer, noch zelf
+ de felle dood
My hinderden
+
uw lijf te bergen in den nood.
gozewijn
1055
Ghy hebt godvruchtigh, neef, u neffens ons gequeten.
+
Wy zullen 't noch voor God noch engelen vergeten.
Den grooten God alleen zy eere in 't hemelrijck.
Wy bidden u, sta op. ghy doet ons ongelijck,
Dat ghy ter aerde knielt voor sterffelijcke menschen.
1060
Hoe zou ick schooner dood na'et lange leven wenschen,
Te offeren mijn bloed, in 't vierighst van mijn beê:
Op 't allerhooghste feest van Gods geboortenisse.
Al zedert dat ick uit mijn' zetel werd gezet,
Doen Uitrecht, dat den vorst, gelijck zijn' vader, eerde,
Van die tijd was ick al dit lastigh
+ leven
moe.
gijsbreght
1070
Daer is de vyand zelf. ick vliegh na boven toe,
[p. 78]
Badeloch. Arend van Aemstel.
badeloch
Heer Broeder, wel wat's dit? hoe keertghe dus
+ alleen?
O God, waer blijft mijn heer? is hy gebleven?
+
arend
Neen.
badeloch
1075
Wat tijding brengtghe dan? zegh op, is hy gebleven?
arend
Ick liet hem voor 't Stadhuis gezond en noch in 't leven.
badeloch
Helaes! waer magh hy zijn? mijn troost, mijn hoop, mijn hoofd.
+
En keertghe zonder hem? dat hadghe niet belooft.
badeloch
1080
Dat toeven valtme bang.
+ och was
hy slechts behouwen,
In 't onweer, daer het schip in zee drijft zonder roer.
Ick bid, verhaelme doch al 't geen u wedervoet.
[p. 79]
Het waer onmogelijck dat hy dit hooren konde.
Het is een nieuwe slagh in mijne versche wonde.
Oock steeckenwe alle bey noch midden in den druck,
+
1090
En wachten op den slagh van 't uiterste
+ ongeluck,
Doch nu ghy 't zoo begeert, hoor toe, ick zal 't verhaelen.
Wy quamen niet zoo hast ontrent den Middeldam,
Daer wat vergaering was van burgren,
+ men vernam,
1095
Hoe 't ingetrocken heir de nieuwe zy alreede
Vermeestert had, en 't volck onnutten weerstand dede;
De bruggen, daer de stad in recht in 't midden scheid,
Verbranden, en voor al den Middeldam bezetten;
1100
Om 's vyands overkomst daer mede te beletten,
En datmen d'oude zy moght vrijen
+ voor gevaer,
Hy zellef was de voorste, om elleck moed te geven,
En ging daer op met ons na merckt en raedhuis streven,
+
1105
En brogt met al zijn maght de burgers op de been,
Die ruckten hier en daer van allesins
+
by een.
Men spande ketenen, voor 't haestige verrasschen.
+
Men stopt den toegang dicht met zacken, kisten, kassen,
+
1110
Doen vlogen wy met hem te zaemen na den brand,
Om, waer het mogelijck, daer orden op te stellen:
Maer laes! het was te spa,
+ wat mond kan u
vertellen
De zuuren arrebeid van dezen naeren
+ nacht
En met hoe groot een' moord die over
+ word gebragt?
1115
De dooden lagen vast
+ langs burreghwal en straeten.
Geen kruiswegh
+ die niet
dicht bezet werd van soldaeten.
[p. 80]
Zich mengen onder een bloedstorting, brand en moord.
De groote aloude stad, vermaert in oorelogen,
1120
Zoo scheeprijck, en voor wie zich zee en stroomen
bogen,
Den vreemde en nagebuur, en rijcken
+ tot
ontzagh,
Gaet plotzelijck te gronde
17, en zinckt met eenen slagh.
Wy worden niet te min door wanhoop aengedreven,
Dat
+ menigh graefsfezinde
en Kermer kost zijn leven:
1125
En 't Aemsterlandsche bloed en sneuvelt niet alleen.
Met 't aenzicht na de straet gekeert of op hun ruggen.
18
De kennis van den wegh, van stegen, straeten, bruggen,
1130
Die quam ons vry
+ te baet, en hiel de
drommen staen
Der vyanden, die dick
+ het zetten op
een loopen.
Dan ging'er eens een deur, en dan een venster open.
Wy groeiden in getal en moed,
20 en ruckten voort,
Of 't mooghlijck had geweest de Haerelemmer poort,
Maar quamen veel te spa. de naeuw ontslipte wacht
Men rechte weinigh uit. de brand nam ymmer toe.
d'Ontsteltheid was te groot, men wist niet waer, of hoe.
Mijn broer, proost Willem,
24 quam,
geladen onder d'armen
[p. 81]
1145
Ons hoofkerck, rijck gebouwt ter eere van Katrijn,
Heer Gijsbreghts zuster doch; en naulix kon hy spreecken.
Ick hebze in 't vrouwe koor
27 al bevende versteecken,
1150
Men hoort zijn stem. hy loopt met boomen
+ op de
deur.
Om Gods wil, gaet de kerck op 't hooge feest ontzetten.
Wy schieten derwaert aen, om 't onheil te beletten,
Als beeren, die, by nacht van honger uitgejaeght,
+
Gebeten
+ zijn op roof.
wy vliegen onversaeght
1155
Door vier en zwaerden heen, om 't al voor God te
waegen:
Maer vinden voor ons komst de kerckdeur opgeslaegen,
+
En hooren eenen galm, die uitbarst over straet.
En over al de stad, en God voor 't voorhoofd slaet,
+
1160
d'Autaeren
29 en het koor zijn opgehoopt met dooden.
Wat bleef'er ongeschent! wat kreegh'er niet een' krack!
't Gevlughte volleck zit op trans, gewelf, en dack
+
En bied noch tegenweer, en quetst ons zelfs met steenen
En hout, uit misverstand. men hoort de vrouwen weenen
1165
En kindren, die vol schrick krioelen hier en daer,
De binnetranssen langs. De kaerssen op 't autaer
Zijn zommigen gebluscht, en zommigen die blaecken.
+
De kerreckschenners woên, en passen wat te raecken,
+
En vechten om den buit, en plondren 't al, oock zelf
+
1170
Het Marianum,
30 dat te
pronck
hing van 't gewelf,
Word afgeruckt, men zet in 't glibbrigh bloed zijn stappen.
Die stijf staen van gesteent, van parlen en rood goud,
Om 't heerelijckst, als 't plagh, wanneermen hooghtijd houd,
+
1175
En koor en outerkleen. de Kersnacht lagh in stucken.
badeloch
Hoe ging 't u Kristijn? hoe most die Gijsbreght drucken!
+
[p. 82]
arend
En my, bedenck dat eens. hoe staet my 't schouspel voor!
Men sleepteze by 't hair uit ons lievrouwe koor,
Om d'armen dun en teer met koorden stijf gebonden.
1180
Hoe diep ging dit in 't hart, die na haer huwlijck
stonden:
+
Doch Heemskerck meest, die dol dit langer niet verdroegh,
Doen zy na 's hemels troon haer blaeckende
+ oogen
sloegh.
Wy sloten ons wel dicht, en volgden hem altzaemen,
1185
De Gelderschen,
32 de Zeeuw, de Vries en Kennemaer
En om d'ontruckte maeghd. men zagh'er 's graeven zoonen,
Men zagh'er d'Egmonds zelfs en Diedrick mee zich toonen
1190
De winden buldren zoo, al eer het weer
+ bedaert,
En zetten in gevaer de dammen en de dijcken,
Door 't parssen van den vloed. de vyand werd te sterck,
En groeide, en deê met kracht ons deizen
+ uit de
kerck,
1195
En wijcken na den Dam, om versch te zijn gesteven.
+
Neef Heemskerck
34 had by 't koor alreê den geest gegeven,
Die ridderlijcke held en eere van zijn' stam.
Polaenen
35 viel'er by, die hem
te
hulpe quam,
En
+ niemant weeck
in moed noch billijckheid van oordeel,
Het heilighdom
+ van 't kruis den proost dee weinigh nuts.
Noch geen godvruchtigheid kon Iesus priester helpen,
Doen wy, ô Willem broer, uw bloed niet moghten stelpen,
[p. 83]
1205
Daer ghy te sneuvlen quaemt, recht over 't hoogh autaer.
38
badeloch
Wat hoor ick hier al leeds! hoe voel ick my zoo naer!
+
Verhael my evenwel al d'overige ellende.
't Begin vernoeghtme
+
niet. 'k verlang met schrick na'et ende.
arend
1210
In zoo veel rampen hiel hy al den zelven moed,
En yverde om den Dam te houden onbezweecken,
+
Waer langs de vyand zocht geweldigh in
+
te breecken:
Gelijck een waterstroom geweld doet op een sluis,
En elx gehoor verdooft met ysselijck geruis.
Des springvloeds, voor een wijl, tot dat zy open springen,
En geven 't water ruimt, den vloed den vrijen toom:
Die wint dan veld, en ruckt de wortels met den boom,
En huis en hof om veer, en zet de laege landen
1220
In eene baere
+ zee, met groene en
nieuwe stranden.
Dus
+ ging 't na datmen wel
een heele uur lang den Dam
Verdadigt had, zoo dra de burgerij de vlam
Ten daecke van de kerck ten hemel uitgeslaegen,
En 't heerelijck gebouw zagh branden lichter laegen,
+
1225
En hoorde 't moordgeschrey
+ des volx, dat oud en jong
Van boven, om het vier t'ontgaen, te barsten sprong,
Of in de spietsen viel ter aerde, dit gezichte
Benam hen al den moed. De helsche Grobber
40 stichte
Met een gewijde toorts
+ den brand in 't
heiligh dack.
1230
Hoe leed het God, dat hem de moord niet eer en stack!
+
Doen was het elck voor zich, een yeder bergh zijn leven.
Mijn broeder riep, ick zou my flux op 't slot begeven,
En zijne gemaelin en kindren gade slaen.
+
Hy zelf weeck op 't stadhuis, en bleef de leste
+
staen.
En hoop de goede God zal mijn' heer broeder spaeren.
[p. 84]
badeloch
Een hoopelooze hoop. och Gijsbreght, lieve heer,
Ick reken hem al dood, en zie hem nimmer weer.
Rey van Burghzaten.
+
Badeloch.
Waer werd oprechter trouw
1240
Dan tusschen man en vrouw
Ter weereld oit gevonden?
Twee zielen gloende aen een gesmeed,
Of vast geschakelt en verbonden
In lief en leedt
43
1245
De band, die 't harte bind
Der moeder
+ aen het kind,
Gebaert met wee en smarte,
Aen hare borst met melck gevoed,
Zoo lang gedraegen onder 't harte,
1250
Verbind het bloed.
Noch stercker bind de band
Van 't paer, door hand aen hand
Verknocht,
+
om niet te scheiden,
Na datze jaeren lang gepaert
1255
Een kuisch en vreedzaem leven leidden,
Gelijck van aerd.
Smolt liefde ziel met ziel,
En hart met hart te gader.
1260
Die liefde is stercker dan de dood.
Geen liefde koomt Gods liefde nader,
Noch schijnt zoo groot.
44
Geen water bluscht dit vuur,
Het edelst, dat natuur
1265
Ter weereld heeft ontsteecken.
45
[p. 85]
Dit is het krachtigste ciment,
+
Dat harten bind, als muuren breecken
Tot puin in 't end.
Door deze liefde treurt
1270
De tortelduif, gescheurt
Van haer beminde tortel.
Zy jammert op de dorre ranck
+
Van eenen boom, verdrooght van wortel,
Haer leven langk.
46
1275
Zoo treurt nu Aemstels vrouw,
En smelt als sneeuw van rouw
Tot water en tot traenen.
Zy rekent Gijsbreght nu al dood,
Die, om zijn stad en onderdaenen,
1280
Zich geeft te bloot.
+
O God, verlicht haer kruis,
Dat zy den held op 't huis
Met blijschap magh ontfangen,
Die
+ tusschen hoop en vreeze drijft.
1285
En zucht, en uitziet met verlangen
Waer dat hy blijft.
badeloch
My dunckt ick hoor gerucht. daer roept een aen de poort.
God lof, het is mijn heer. ick heb zijn stem gehoort.
+zich ... verzie: maatregelen neemt
voor zijn veiligheid
+Voor my: wat mij betreft
+vaerdigh: gereed
+dien [...] lust: die nog behagen
schept in het leven
+of: in de hoop dat
+Die [...] draeght: op wie ten onrechte
de haat die men uw vader toedroeg, is overgebracht
1moeder: men kon in de kroniek van Van
Gouthoeven lezen dat het huwelijk tussen Klaeris' ouders op Palmzondag 1287
in
elk geval nog niet gesloten was. Klaeris, inderdaad voorgesteld als een jong
meisje (zie vs. 978), is als abdis moeder-overste van het klooster.
+voor heen: als eerste weg
+wou gehengen: toe mocht
staan
2vader: een bij katholieken gewone
aanspreektitel van een bisschop.
+dus begaf: in een toestand als deze in
de steek zou laten
3maeghschap: Zie de aant. bij vs.
803.
+mijn maeghschap doch: toch aan mij
verwant
+roof: buit
+streckt: is
+herbaerde: een geestelijke
wedergeboorte heeft doen beleven
+wijck: wijkplaats
+die: aan
+na: naar
+Grootmoedigh: dapper
+Verstreckte: verschafte
4De heilige Clara (1194-1253), patrones van de
door Franciscus van Assisi gestichte Clarissenorde, was abdis van het
klooster
van S.Damiano bij Assisi. Toen dit bedreigd werd door het leger van keizer
Frederik II (waarin zich veel mohammedaanse Saracenen bevonden), liet ze
zich
-hoewel ziek- voor de poort dragen, met een monstrans (waarin de hostie werd
bewaard) voor zich. Hieruit werd op haar gebed een hemelse stem gehoord, die
de
vijand deed vluchten. (Zie Vondels Lofzang van Sinte Klara,
1654).
+verwachten: afwachten
5schande en smaed: Gozewijn verwijst
naar zijn ontheffing uit het bisschopsambt, die volgens hem onterecht was
(zie
de aant. bij vs. 121).
+lamme: zwakke
+voeght: past
+vingerling: ring
+oude: ouderdom
+teeckenen van 't Bisdom: kentekenen
van de bisschoppelijke waardigheid
6Henrick ... Willem, en twee Iannen: De
bisschoppen Hendrik van Vianden, Willem van Mechelen, Jan van Nassau en Jan
van
Sierck. Willem (gestorven in 1301) was van hen de laatst aangestelde. Dit
lijkt
een aanwijzing dat Vondel de Gysbreght in 1300 en niet in 1304 laat
spelen.
+verkort: tekort gedaan
+zaeds: gewas
7lofzang van .. Simeon: de door de
Klarissen gezongen reizang is een bewerking van de ‘Lofzang van
Simeon’ (naar Lucas 2, 29-32).
+Na: volgens
+Nadien: aangezien
+algemeenen heiland: ons aller
Verlosser
+paelen: gebied
+sticht: grondvest
+Dat ... spaer: moge sparen
+zackt vast neer: komt al
hierheen
+Gedoogh: sta toe
+Gemack: wees bedaard
+derven: u besparen
+aleens: hetzelfde (als
Gozewijn)
+werde: moge worden
8Goddelijck geslaght: Gozewijn en de
nonnen behoren door hun geestelijke staat speciaal aan God toe (zie vs. 995
en
1426).
9stem: zie vs. 1357-1367.
+waert: zweeft
+vergen: afsmeken
10En [...] moord?: Gijsbreght verwijt
Gozewijn en Klaeris dat zij door hun keuze om niet te vluchten zich niet
alleen
schuldig maken aan hun eigen dood, maar ook aan die van de nonnen, voor wie
zij
verantwoordelijk zijn.
+leit: zal liggen
+haest: weldra
+nadert vast: komt voortdurend
dichterbij
11Sions wreede muuren: Sion is een
andere naam voor Jeruzalem, waarvan de inwoners kozen voor Jezus' dood, die
werd voltrokken op de berg Golgotha, buiten de stad..
+om [...] hartquetzuuren: bij de wonden
van zijn handen en voeten en van zijn dodelijk gekwetste hart
+zelf: zelfs
+hinderden: ervan af deden zien
+u [...] gequeten: uw plicht jegens ons
vervuld
+voor: als
+steê: plaats
+of ... vertreckt: toeft
+gewisse: geweten
+haeckte: verlangde
+bed: rustplaats
+staetzucht: begeerte naar macht (die
hem niet toekomt)
+wars: in afkeer
12Al zedert [...] toekeerde: zie de
aantekening bij vs. 123. Volgens Van Gouthoeven waren de Utrechtse burgers
zeer
trouw aan Willem II van Holland, Rooms koning. Deze had aan Gozewijns
afzetting
zijn sanctie gegeven.
+lastigh: drukkend
+magh: kan
+Of: in de hoop dat
13Of mijne [...] onderstutten: de
scène in het Klarissenklooster werd afgesloten met een tableau
vivant (‘stomme vertoning’)waarin de moord op de bisschop en
de
nonnen werd vertoond die in vs. 1407-1506 door de bode zal worden
beschreven.
Hierin trad de onder de Stomme Personagien genoemde Witte van
Haemstee,
‘graef Floris onechte zoon’, op. De volgende scène speelt
weer op het slot van de Aemstels.
+dus: op deze (onbegrijpelijke)
wijze
+gebleven: gesneuveld
+hoofd: beschermer
+versla u: wanhoop
+toef: wacht af
+valtme bang: benauwt me
+vernuwen: doen herleven
+heiloos: goddeloos
14Grobber [...] basterdzaed: Claas de
Grobber en Floris' bastaardzoon Witte van Haemstee behoorden beiden tot de
hinderlaag in het Zeepaard. Pas uit vs. 1228-1229 zal blijken waarom Arend
Grobber als een van de gruwelijkste vijanden noemt (zie ook vs. 1189). Als
het
publiek in het tableaux vivant de bastaard Haemstee heeft herkend begrijpt
het
nu al waarom aan deze wordt gerefereerd als heiloos. Zie ook de aant.
bij vs. 1415-1416 en 1450. Badeloch weet echter nog niets van de wandaden van
deze figuren.
+druck: ellende
+uiterste: ergste
+verzie: moge verhinderen
+zet ... paelen: tegenhoudt
+wat [...] burgren: waar een aantal
burgers bijeengekomen was
+Dies: daarom
+in vaerdigheid: in allerijl
+moght vrijen: zou mogen
behoeden
+schoon of: ook al zou zijn
15Wy quamen [...] waer: toen Gijsbreght
de verdediging van de stad ter hand nam, had de vijand de Nieuwe Kerk en de
Dam
nog niet in handen. Dus was niet de gehele ‘nieuwe zy’ (vs. 1095
en
1102) overmeesterd, maar slechts het noordelijk gedeelte daarvan.
Gijsbreghts
eerste maatregelen waren erop gericht om de vijandelijke troepen te beletten
om
de Oude Zijde te bereiken. Daartoe moesten alle bruggen worden afgebroken en
de
Middeldam, de enige vaste verbinding tussen de Nieuwe en de Oude Zijde,
bezet
worden. De volgende maatregel betrof de afzetting van de markt, d.w.z. de
Dam,
die toegang gaf tot het stadhuis, de zetel van de stadsregering (zie vs.
1327-1334). Dat Vondel de Middeldam en de Dam niet heeft voorgesteld als in
elkaars verlengde liggend (zoals in zijn tijd), kan o.a. blijken uit het
feit
dat alleen dan de directe opstelling van twee verdedigingslinies een
militair-strategische functie had. Na zijn eerste bevel blijkt Gijsbreght
bovendien geen enkel zicht meer gehad te hebben op de situatie op de
Middeldam,
ook niet toen de Dambarricades het begaven en Gijsbreght c.s. zich
terugtrokken
op het stadhuis (vs. 1210-1234; zie ook de aantekening bij vs. 1387-1388).
Waarschijnlijk is deze verschuiving van de hun bekende topografie aan veel
Schouwburgbezoekers ontgaan. Bij de historisch en militair deskundige lezer,
die de situering van de Middeldam op de reconstructiekaart van Van
Hartoghvelt
(zie de Inleiding) kende, zal hij extra interesse hebben gewekt.
+ging ... streven: spoedde
zich
+van allesins: van alle kanten
+voor [...] verrasschen: tegen een
plotselinge overrompeling
+kassen: kasten
+reedst ... by der hand: als het meest
voor het grijpen liggend
16Men spande [...] hand: in tijden van
gevaar, zoals bij het Wederdopersoproer (1535) of de Alteratie (1578), had
het
barricaderen van de toegangen tot de Dam altijd tot de eerste maatregelen
ter
bescherming van het stadhuis behoord.
+spa: laat
+naeren: vreselijke
+over: door
+vast: in één afgebroken
rij
+kruiswegh: kruispunt
+allesins: overal
+verbaestheid: verbijstering
+rijcken: staten
17De groote [...] gronde: ‘De
groote aeloude stad ... gaet plotzelijck te gronde’ is de vertaling
van
het motto op de titelpagina van het stuk: Urbs antiqua ruit, uit
Vergilius'
Aeneis.
+Dat: wat
+De [...] aen: het aantal lijken
stijgt
+onder een: door elkaar
18Met 't [...] ruggen: m.a.w.: mensen
zijn óf strijdend óf op de vlucht gedood.
+stads gelegenheid: plaatselijke
situatie
19't schijnssel van de maen: zie voor
de maen vs. 464. Egmond blijkt de overwinning wat al te gemakkelijk
voorgesteld
te hebben.
+vry: zeer
+dick: dikwijls
20Dan [...] moed: sommige burgers
voegden zich bij de strijdenden, anderen riepen hen alleen door een raam
bemoedigend toe.
21Die overweldight was: de toevoeging
bij de Haerelemmerpoort is terzake, want Badeloch weet niet door welke poort
(zie vs. 835) de vijand binnen is gekomen.
+verkroppen: te barricaderen
+in stee: in de stad
+uit te kloppen: weg te
vagen
+voortoght: voorhoede
+tegens mogen: tegenop
kunnen
22voortoght [...] ruitren: niet alleen
de voorhoede, maar ook de hoofdmacht van de ruiterij (als onderdeel van het
leger) was inmiddels in de stad.
22ategens mogen: tegenop
kunnen
23brugh: een brug over de N.Z. Voor- of
Achterburgwal of het Spui.
+opgetogen: opgehaald
24proost Willem:
Willem van Aemstel, bij Van Gouthoeven
genoemd als de (in 1292 gestorven) proost van de St. Janskerk
inUtrecht, wordt door Vondel voorgesteld als proost van de
Amsterdamse ‘hoofkerck’, d.w.z. de Nieuwe Kerk.
+het overschot: een stuk
25overschot [...] heilands: o.a. uit de
achter de kroniek van Pontanus gevoegde anonieme stadgeschiedenis wist men
dat
tot het vroegere bezit van de Nieuwe Kerk o.a. een zilver-verguld kruis had
behoord, waarin als relikwie een stuk van Christus' kruis gevat was.
26Katrijn, En Iesus moeder: de
patronessen van de Nieuwe Kerk waren Jezus' moeder Maria en de heilige
Catharina.
+berght: brengt in veiligheid
27vrouwekoor: het koor of de kapel van
O.L. Vrouwe, aan de zuidzijde van de kerk.
+raeckte ... uit: kon ontkomen
+isér veur: nl. voor de
kerkdeur
+boomen: een stormram
+uitgejaeght: uit (hun holen)
gedreven
+Gebeten: belust
+opgeslaegen: opengebeukt
+voor [...] slaet: in het aangezicht
slaat, hoont
+eer: eertijds
28de kerck der Ioden: de tempel in
Jeruzalem werd verschillende keren verwoest: door Nebucadnezar en
uiteindelijk
door de Romeinen onder leiding van Titus.
29Autaeren: de Nieuwe Kerk bezat 34
altaren.
+gewelf, en dack: de daken over de
kerkgewelven
+blaecken: branden
+passen [...] raecken: doen hun best
iets kapot te slaan
+zelf: zelfs
30Marianum: door de anonieme schrijver
achterin de kroniek van Pontanus werd onder de schatten van de kerk ook een
groot, mogelijk tweezijdig zilveren Mariabeeld vermeld, dat van het gewelf
neerhing. De Latijnse benaming Marianum onleende Vondel echter aan
Plemps Latijnse gedicht De patria.
+kelcken: miskelken
31kassuifelen en kappen: kazuifels
(d.w.z. liturgische zijden oppergewaden) en koorkappen (mantelvormige
priesterkleden) hadden eveneens tot het kostbare bezit van de Nieuwe Kerk
behoord.
+Om [...] houd: de fraaiste stukken,
die oudergewoonte bestemd waren voor kerkelijke feesten
+drucken: zwaar vallen
+die [...] stonden: die naar haar hand
dongen
+blaeckende: schitterende
+ze: haar
+des knevlers: van degene die haar had
gebonden
32De Gelderschen: de Geldersen
behoorden niet tot de bondgenoten van Gijsbreghts vijanden. Wel had
Amsterdam
op de dag voor kerstavond 1512 te lijden gehad van militaire agressie door
een
legertje Geldersen.
+allesins: alle kanten
+spijts: verbitterde ergernis
+elck [...] 't zeerst: ieder om 't
hardst
33Men zagh [...] aerd: de twee
onderdelen van de aanvalsmanoeuvre (de voorhoede onder leiding van Diedrick
en
de hoofdmacht van het leger onder leiding van Willem van Egmond) blijken dus
inmiddels verenigd met leden van de commandogroep in het Zeepaard (zie vs.
476-482).
+het weer: de storm
+tegens een: tegen elkaar
+strijcken: gaan liggen
+deizen: terugdeinzen
+om [...] gesteven: om nieuwe
versterkingen te krijgen
34Neef Heemskerck: Heemskerck, de
voorvader van Hugo de Groot en voorgesteld als een bloedverwant van
Gijsbreght,
heeft zich nog meer de eer van zijn geslacht betoond dan Arend vermeldt, zie
vs. 1397.
35Polaenen: de voorvader van de
Nassau's komt degene van wie de balling Hugo de Groot afstamt te hulp (zie
de
aantekening bij vs. 886-890). Vondel lijkt hiermee te suggereren dat de
verhoudingen indertijd anders lagen dan in 1618.
+En: en die voor
+en had geen voordeel: baatte
niet
36De deughd [...] voordeel: bedoelt
Vondel met dit laatste zinnetje dat de dapperheid van de edelen hen niet
hielp,
of laat hij Arend hiermee op bedekte wijze het definitieve antwoord geven op
Badelochs vraag in vs. 1176? (Deughd betekent dan: kuisheid). De bode
zal in vs. 1416 terloops het vermoeden bevestigen dat Kristijn is vermoord
en
mogelijk verkracht.
+heilighdom: relikwie (zie vs.
1144)
+noch: ook
37Geen stool [...] muts: evenmin als
het relikwie baatten Willem zijn priesterlijke kleding, i.c. de stola om
zijn
hals en zijn bonnet.
38Daer ghy [...] autaer: nadat proost
Willem hulp heeft gezocht (vs. 1143-1151) is hij niet gevlucht, maar
teruggekeerd naar het hoog altaar, ter verdediging van de hem door God
toegekende plaats. Hij is dus als een moedige Aemstel ‘in het
harnas’ van de geestelijke gestorven.
+naer: ellendig
+vermoeghtme: is mij voldoende
+bloed: bloedverwanten
39zijn bloed: zijn bloed zijn de
familieleden die in de kerk zijn gedood.
+En [...] onbezweecken: en beijverde
zich om te maken dat de Dam niet zou bezwijken
+geweldigh in: met geweld door
+zich kanten: verzetten zich
+wringen: persen
+baere: volle
+Dus: zo
+branden [...] laegen: in lichterlaaie
staan
+moordgeschrey: kreten van
doodsnood
40De helsche Grobber: zie de
aantekening bij vs. 1086.
+toorts: kaars
+leed [...] stack: kon God dulden dat
de dood hem niet tevoren trof
+gade slaen: zorgen voor
+de leste: als laatste
+verlet: opgehouden
41Ick [...] verlet: Arend moet wel via
de dan nog niet gevallen Middeldam de Oude Zijde bereikt hebben.
‘Verlet’ lijkt een understatement voor actieve deelname aan de
verdediging daarvan. (zie ook vs. 1098-1099, 1381-1388).
+bewaeren: verdedigen