|
|
|
| | | | | | | |
Het vyfde bedryf.
Gijsbreght van Aemstel. Badeloch. Bode.
Myn lief, hoe hebtghe dus uw oogen uitgekreten?
1290
Nu ghy behouden zijt is al mijn leet vergeten,
Mijn trouwe bruidegom,
+
mijn hoofd,
+ mijn troost,
mijn schat:
+
Nu ghy behouden zijt, wat geef ick om de stad,
Om al des weerelds goed! hoe zijtghe hier gekomen?
1
Na dat de vyand nu den Dam had ingenomen,
2
1295
Nam ick en 't overschot na'et raedhuis toe de wijck,
En hiel hem staen
+ met
kracht, als water voor den dijck;
Wen 't landvolck opgeklept
+ zich zoeckt bij nacht te redden,
En brengt vast
+ zoden aen, en
steenen, paelen, bedden
En bulsters,
+ en al 't
geen den zeedijck stutten kan,
1300
Daer
+ die is doorgeweeckt;
en zweet met alle man.
Dat speet
+ den
groote Reus,
3 die liet zich vreeslijck hooren,
En stack met hals en hoofd, gelijck een steile toren
En spitze,
+ boven 't volck en alle hoofden uit,
En scheen een olyfant, die omsnoft
+ met zijn'
snuit.
1305
Zijn spietze was een mast in zijne grove vingeren.
Ick zagh hem man op man gelijck konijnen slingeren
Wel driemael om zijn hoofd, gevat by 't eene been,
En kneuzen dan den kop op stoepen of op steen.
Hy kan met zijnen pols
+ een' burghwal
+ over
springen.
1310
Hy proeft
+ op grendelen
de deughd
+ der staele
klingen,
En houwt met eenen slagh door yzer en door stael,
En proeft zijn beckeneel
+ op poorten
van metael.
Hy scheen een Polyfeem,
4 het
krijghsvolck scheen zijn kudde.
De toren van 't stadhuis beweeghde zich en schudde,
5
1315
Zoo dick
+ hy op
een' post,
+ of op den gevel
stiet.
| | | |
Hy vreesde Herkles knods noch Samsons vuisten niet.
6
De Kermers volgen hem, en Noorderlandsche
+ knechten.
Men voert den stormbock
7 aen: men gaet de ladders
rechten,
+
En klimt, met d'eene hand ten gevel uitgestreckt,
1320
In d'ander met den schild, die hals en hooft bedeckt
Voor eene hagelbuy van steenen hout en pijlen.
Ons jeughd,
+ daer tegens aen, die wentelt heele stijlen
+
En eicke balleken, en uitgelesen
+
hout,
En wat'er is van ouds tot pracht en prael gebouwt,
1325
Van boven in den hoop;
+ en
ofze luttel hoopen,
+
Zoo dient het om hun huid ten diersten te verkoopen,
En Burgemeesteren en Raeden voor te staen,
+
Tot quyting van den eed haer overheid gedaen.
Men ziet'er zelf
+ het bloed der
overheid
+ verhitten,
1330
En stijven de gemeent:
+ behalven die hier zitten
Blootshoofd, en half gekleed, en zonder weer
+ te bien,
Van zwacken ouderdom; en durreven wel zien
Zoo eerelijck
+ een dood
kloeckhartigh onder oogen;
En vechten met hun hart, nu handen niet en mogen.
+
8
1335
Een deel der burgery beneen met hellebaerd
En sabelen en spiets
9
de poort en muur bewaert.
+
Ick steegh den toren op, die boven 't dack koomt rijzen,
In 't midden van 't stadhuis, van waer men u
10 kon wijzen
De tenten om de stad, en hoe al 't leger lagh,
1340
En van wiens trans men flaeuw
+ den Dom van
Vitrecht zagh,
By klaer en helder weer. 'k zagh hier uit hoeze streden,
En met den storrembock de poort geweld aen deden,
En ramden reis op reis,
+ verdadight door een
dack
Van schilden dicht gevoeght.
11 de deur gaf krack op krack.
1345
Wy stelden flux
+ in 't werck de
dissels
12 en de bijlen,
| | | |
En hieuwen in het rond in stucken alle stijlen,
En stieten spitze en al 't gevaert van boven af;
13
Het welck een' slagh en roock de marreckt over gaf,
En maeckte een vreeslijck loch
+ in zoo veel ysre
koppen;
14
1350
Dat anderen terstond, gevoeght in orden,
+ stoppen.
Terwijle stack de kerck de naeste huizen aen.
Van daer begon de vlam in 't leien dack te slaen
Van 't Raedhuis, en de roock en smoock verblinde ons oogen.
De poort bezweeck, het volck quam raezende ingevlogen.
1355
'k Was al mijn vrienden quijt, en stond verbaest
+ en
stom.
En zaegtghe doen noch niet na vrouw en kinders om?
+
In die verbaestheid scheen een wolxken uit den hoogen
En goddelijcke glans te blincken voor mijn oogen,
En uit die heldre wolck quam eene stemme
15
voort.
1360
Ick heb het licht gezien, en zelf de stem gehoort:
O Gijsbreght, laetghe nu Klaeris uw nicht verlegen?
+
Magh
+ u oom Gozewijn, die
grijze, niet bewegen?
En steltghe huis en vrouw en kindren in gevaer?
Doen schrickte ick, en steegh af, en packte my van daer,
+
1365
Door een' verholen
+ gang, die
uitkoomt in een' kelder.
'k Aenbad
+ het
heiligh licht, dat voor my ging zoo helder.
Ick raeckte
+ op
straet, en quam gevaerlijck
+
in d'abdy.
Maer niemant gaf gehoor, noch luisterde na my,
Die tegens 't noodlot aen noch reuckeloos wou wrijten,
+
1370
En boven op het dack my in het uiterst quijten:
+
Want eer ick boven quam, lagh poort en post
+ om
veer:
Dies glee ick by een touw in 't kloosterschuitjen neer,
Dat juist noch achter lagh, en 'k voer den Aemstel over.
Daer klom ick op een' boom, nu dor en zonder lover,
16
| | | |
1375
En luisterde en zagh toe, hoe 't met d'abdy verging.
My docht dat ick 't misbaer met bey mijn ooren ving,
En zagh, doen ick een poos verbaest
+ had
zitten proncken,
+
Een' dicken roock en smoock, en na den roock de voncken.
Ick hoorde paerdevolck, dat langs de Doelebrugh
17
1380
Quam trapplen na ons toe. mijn voeten werden vlugh.
Men had, o groot verzuim, dees brugh niet afgesmeten.
+
Ick vloogh'er heen, en zocht te stillen
+ die vast
+ kreeten,
En gaf hen moed, en wou de ruiters houden staen:
Zy zouden achter my de brugh in stucken slaen,
1385
Of steecken die in brand:
18 maer niemant durfde 't waegen.
Oock zagh ick d'oude zy nu branden lichter laegen;
+
Een voorbo
+ van het geen was
naderhand gebeurt,
En dat de Middeldam
19 alree most zijn gescheurt:
+
Dies gaf ick 't op, en voort de gansche stad ten besten,
+
1390
En waerschuwde yeder een, en gafme langs de vesten
+
Na'et slot toe, met een' sleep
+ van menschen arm
en rijck,
Een' troosteloozen hoop, die herwaert neemt de wijck.
1395
Most ick den Bisschop noch zien sterven en d'abdisse?
Och vader Gozewijn! och reine maeghd Klaerisse!
Hoe is het mogelijck dat ghy 't hebt konnen zien?
't Is mooghlijck, guntghe my dat ick u daer op dien.
+
Doen Heemskerck Borsselen gevelt had voor uw oogen,
20
Lagh 't lijck ter zijden 't koor, in eenen hoeck getogen,
+
Na dat ick in den drang
+ des
vyands my verstack,
1400
Mits
+ ghy te rugge
weeckt, en vielt dat pas te zwack.
+
Zoo dra men, om den brand, de groote kerck most ruimen,
Ontwapende ick den doode, en zette helm en pluimen
+
Van Borsselen op 't hoofd, en toogh zijn tusting aen,
+
En bond het zwaerd op zy; om in dien schijn
+ te gaen
| | | |
1405
Ons vyanden bespien, en letten hoe men 't maeckte.
+
Ick volghde Haemstee na, doen hy in 't klooster raeckte,
+
21
En vloogh de kerckdeur in, daer Gozewijn noch zat,
In 't midden van den rey, die even vierigh bad,
+
En door een vast geloof op God zoo moedigh steunde,
1410
Dat niemant zich het woên der vyanden en kreunde.
+
Hy scheen een zon gelijck, en zy de klaere maen;
Al d'andren starretjes, die bly ten reye
+ gaen,
En juichen om dees twee, daer zy haer' glans uit scheppen.
22
Men zaghze naulix yet dan kuische lippen reppen.
+
1415
Maer Haemstee vaert hem toe
+
met opgestroopten arm,
Beklad en rood, en van Kristijnes bloed noch warm,
23
En vat hem by den baerd met d'eene, met den degen
Gereed in d'ander hand, bebloed en bloot. mit
+ stegen
De nonnen op, en geen, hoe lieflijck van gemoed
1420
Die geen leeuwin geleeck, wanneerze brult en woed,
Vermits
+ de jaeger 't
nest wil plondren en berooven.
Zoo quam oprechte trouw en eedle gramschap boven.
+
Zy worstelen een wijl. Klaeris zet voet by voet,
+
Omarremt Gozewijn, omringt van haeren stoet.
1425
Wie zou 't godvruchtigh hoofd een hair bezeeren
+ konnen,
Omheint met eenen muur van godverloofde nonnen,
Gestrengelt arm in arm? o Christelijcken knoop!
Ick zie de deughden zelfs,
+ Geloof, en Liefde,
en Hoop,
Met haere zusteren, die tegens Ondeughd strijden,
1430
En na den zege staen door kruis en medelijden.
+
24
De vyand
25 stond versuft, en deisde
om
deze zaeck:
+
Maer 't aenzien
+ van Klaeris
beweeghde 't hart tot wraeck,
En bragt hem in den zin den moord van zijnen vader,
En dat zy d'afkomst
+ was van Velzen den verraeder.
1435
Hy blaeckte,
+
en kreegh een koorts, en door de koortze dorst
Na haer en Aemstels bloed, en stiet eerst door de borst
Met zijn bemorste poock
+ dan d'eene non dan d'ander.
| | | |
Zy vielen over hoop,
+ en lagen by
malkander
In 't rond, gelijck een krans van roozen wit en rood.
26
1440
Doen stond Klaerisse daer by Gozewijn, ontbloot
Van menschelijcke hulp. ghy zoudze
+ bey zien
proncken,
+
Als bloemen op haer' steel, in eenen beemd, verdroncken
+
Van eenen rooden plas. d'een zuchte noch, en d'een
Vertrock het hoofd, die d'arm, en deze noch haer been.
1445
Een ander had den geest zoo daetelijck gegeven.
De Bisschop, schoon hy stond op d'oever van zijn leven,
En toomde zich niet in van gramschap en van rouw:
Uw vader ley de hand wel eerloos aen een vrouw,
Maer zoop
+ noit vrouwenbloed,
of is daer om gelastert.
+
1450
Dus blijckt het, datghe zijt een overwonnen basterd,
27
Na lichaem en na geest, nu ghy uw' aerd betoont
Aen nonnen, die altijd in 't woeden zijn verschoont.
+
En d'ander antwoord hem: ghy zult die eedle Reien
Als basterdbisschop
28 dan gaen volgen en geleien.
1455
Hardneckige, legh nu den valschen mijter neer.
Zoo sprack de basterdzoon, en ruckte hem om veer
Met stoel met al
+ in 't bloed; de
mijter viel'er mede.
Klaerisse viel'er by, doen zy haer beste dede,
29
En hiel hem even sterck
+ om zijnen hals
gevat,
1460
En scheen gevormt
+ albast,
met purper overspat.
Hy duwde 't bloedigh zwaerd in 's grijzen loome
+ zyde,
Tot aen 't verguld gevest. zoo zaghmen eer,
+ ten tijde
Van 't blinde heidendom, voor 't aengesteken vier,
Met 's priesters mes gekeelt een' witten offerstier.
1465
Wiens gladde hoornen goud, wiens lenden kranssen decken.
30
Hoe droegh Klaerisse zich?
Zy
holp den degen trecken
Uit 's ooms gewonde zy, en zette hem terstond
Den mijter op het hoofd, en kust den bleecken mond.
| | | |
Hy opent pijnelijck
+ zijn
half-geloken oogen,
1470
En zietze noch eens aen, en schijnt met
+ haer bewogen,
Die hem zijn oogen luickt.
+ hy geeft den
lesten zucht.
Zy vangt den veegen geest,
+ en die benaeuwde lucht,
+
En zwijmt een poos van druck.
+ maer Haemstee,
eerze weder
Bekoomt, die worrept haer op 't doode lichaem neder,
1475
En boet
+ 'er
schendigh mee zijn' godvergeten lust.
z'Ontwaeckt in 't ende, en word van 't schellemstuck bewust,
En roept: mijn bruidegom, zie neder hoe ick lije,
En hoemen my schoffeert.
+ o zuivre
maeghd Marije!
O Klaere, aenschouwtghe dit? vrouw Machtelt, zie uw kind.
1480
De booswicht slaer heur klaght en woorden in den
wind,
Gelijck een vogel grijp
+ 't gepiep der simple duiven,
Wen hy 'er uit de vlught een vast krijght in zijn kluiven.
+
Ga henen, zeit hy, klaegh uw moeder uwe smart.
Hy trappeltze op den buick, en op 't benaeuwde hart,
1485
Dat haer het bloed ten neus en monde uit quam
gevlogen,
En zy den doodsnick gaf, en sloot die hemelsche oogen.
En uitging
+ ofze sliep, in
's Bisschops open arm.
Hoort God dan langer niet na'et jammerlijck gekarm
Van zijn verkore schaer?
+
of lust het hem de boosheid
1490
Te stijven in haer quaed, door zijne straffeloosheid?
+
Was doen zijn moed
+ gekoelt van alle
schendery,
En d'oude wrock gepaeit?
+
't En
bleef' er noch niet by.
Niet verre van 't autaer, vereert met rijcke gaven,
Stond een albaste tombe: in deze lagh begraven
1495
Het kostelijck
+ gebeente
en d'overheilige
+
asch
Van een, die om 't geloof aen God gemartelt was;
Daer most de snoode schelm zich zelven noch aen wreecken.
't Is wonder, als God zwijght, dat dooden niet en spreecken.
Hy schon en sloegh
+ 'er aen zijn klaeuwen vuil van bloed,
1500
En brackze toornigh op
+ met grooten
overmoed.
Terstond quam hem een geur en yet wat lieflijcks
+
31 tegen:
| | | |
Maer die verwaten
+ mensch, wat
zou zijn hart bewegen?
Hy vaert al voort, en stroit de beenen hier en daer,
En smijt
+ de tombe in twee,
en breeckt 't gewijde autaer,
1505
En doet
+ terstond den brand
in 't dack van 't klooster steecken.
Het vier nam d'overhand, waer voor de plondraers weecken.
Ick quam ontrent de Beurs,
32 te
water
uitgebouwt,
+
Nu half gebrand, en zagh al 't zilverwerck en goud,
Geplondert heilighdom,
+ tapijten en schildrijen,
1510
Schaerlaken en fluweel, langs heen de gaelerijen
Geworpen over hoop, daer Grobber
33 hiel de wacht.
De vlamme speelde in 't goud, en schitterde by nacht.
Men zagh'er by een schaer van weduwen en weezen,
Bekreten en bedruckt,
+ en die noch arger
+ vreezen.
1515
Zoo raeckte ick onbekent door 't krijghsvolck heen by 't
slot,
Tot berging van mijn lijf. 'k vertrouw my
+ u en God.
De wind steeckt op, men hoort hem in de vlammen bruizen.
+
Een zee van gloed verdrinckt al d'overige huizen.
De burgh lijd last.
+ 't waer
best dat ghy een' uitval deed,
1520
En dan de brugh afbraekt.
Mijn broeder staet gereed.
34
| |
Badeloch. Arend van Aemstel. Gijsbreght van Aemstel. Broer
Peter. Vlughtelingen
Wat zienwe te gemoet? de burghzaet
+ koomt
gevloden.
Mijn man loopt weer te rugh, en zoeckt vast
+ by den
dooden
Zijn' broeder, dien hy mist, en al te
+ trouw bemint,
En niet verlaeten zal, 't en zy dat hy hem vind,
1525
En levendigh of dood magh torssen op den rugge,
In 't uiterste gevaer. daer sloopenze de brugge.
Helaes! wat gaet my aen?
+waer
vinde ick mijnen heer?
| | | |
Nu doe
+ ons eenigh
teecken.
1530
Ick ben den adem quijt. ick kan niet langer
spreecken.
Mijn hart bezwijckt door 't bloen. ick heb mijn' plicht
voldaen,
Mijn vaderlijcke stad ten ende voor gestaen,
+
Na dat ick had zoo lang in ballingschap gezworven.
Heer broeder, 'k neem verlof,
+ en als ick ben
gestorven
1535
Zoo voer, indienghe moet verlaeten deze plaets,
Mijn lijck met u, op dat de wraecklust des soldaets
Het niet onteer, en gun het een gewijde stede.
+
Gedenck mijn ziel voor God, o priester, in uw bede.
Ick schey, ick zwijm, ick sterf. mijn tijd is hier geweest.
1540
Och vrienden, bid voor my. o God, ontfang mijn'
geest.
Hy is al dood, en heeft gena by God verworven.
Hy is met vollen roem in 't harrenas gestorven,
En volght zijn' broeder Ot in 't hemelsch vaderland.
1545
Nu zal hy zich voortaen ten uitval niet beledigen,
+
| | | |
Noch 't Vrelandsch slot noch dit met zulck een' moed
verdedigen,
35
Noch 't Amsterdamsche Recht beschutten met zijn zwaerd,
En draeven voor het heir op eenigh brieschend paerd,
Om prijs en eer in 't stof door zweet en bloed te winnen.
1550
Men treckt het lichaem uit,
+ men draegh den doode binnen.
| |
De heer van Vooren met den trompetter. Gijsbreght van
Aemstel
Myn Heer, uw ongeluck is ons van harte leet.
36
Wy staen voor deze graft tot storremen gereed.
't Waer tijd en meer dan tijd, dat ghy u kort beraede.
En gaeft het huis voort op,
+ met
hope van genade,
1555
En schutte
+ d'ongena. ick eisch 't in 's graeven naem.
En dat door Egmonds last.
Ghy eischt dat ick 't my schaem.
'k En schey 'er zoo niet af,
+ als
+ met mijn eigen
leven.
En eer ick sterref zal noch menigh
+ met my
sneven.
Is 't eere dat een held zich zelf verreuckeloos?
+
37
1560
Men houd de plaets op
+ hoop.
Hier
is geen hoop altoos.
+
Met houden is hier niet met allen uit te rechten.
+
Dat maghmen dan bezien. wy zullen'er om vechten.
| | | |
't Was vechtens tijd, aleer de vyand uwe stad,
De poorten en de vest noch heel vermeestert had:
1565
Doen alle klocken brand en moord en onraed klepten,
En burger en soldaet om 't zeerst hun handen repten:
Nu die verweldight
+ zijn,
het Raedhuis afgebrand,
En wat in 't harnas blonck, gesneuvelt en vermant,
+
Is 't al vergeefs het slot en overschot
+ verdaedight.
1570
Bera u kort, ghy word noch mooghlijck begenadight.
't Is mijn gewoonte niet te bidden om gena.
't Is wijsheid datmen zich zomwijl te buiten ga
+
En zijn gewoonte staeck, en stel 't gevaer voor oogen.
+
Zy kiezen 't best van twee, die beter niet en mogen.
+
1575
'k Verwacht een uitkomst
+
dan, en geef het op
+ aen God.
Wat uitkomst wachtghe toch? ghy zult terstond dit slot
Van alle kanten zien beladdren en bespringen.
+
Men zalme van het Y zoo lichtelijck niet dwingen.
Ick heb noch hier en daer veel vrienden op mijn hand.
1580
Mijn toeverlaet, naest God, dat is de waterkant.
Geloofme, 'k zoeck u niet met woorden te versaegen,
+
Ghy zult het van dien kant zoo heerlijck op zien dagen,
+
Met schuiten zonder tal, eer u de zon beschijn.
Wat riemen voert of zeil heeft d'amirael Persijn
38
1585
Beslaegen in zijn' dienst
+ by
+ Vries en Waterlanderen.
Al 't omgelegen volck ruckt haestigh by malkanderen,
+
En treckt vast op den brand van kerck en toorens aen.
+
Hoe is het mogelijck die maght te wederstaen,
Met zoo een hand vol volx, dat door de nederlaegen
| | | |
1590
Der versch
+ vernielde stad vol
schrix is en verslaegen?
Ghy vielt, 't is waer, van 't slot op uwen vyand uit:
Wat holp 't? men dreef u in. ghy waert zoo kort
+
gestuit,
En keerde op uwen burgh met roo bebloede koppen,
Van vreeze datmen u den toegang toe moght stoppen.
+
alleen mijn boezem zagh bemorst
Van bloed, vermits een kay, geslingert langs mijn borst,
Het vel had afgeschuurt, en effen 't vleesch gewreven.
+
39
Geen angst en dreef ons meer dan wy ons zelven dreven.
Daer niet gewonnen word is 't ydel
+ datmen
strijd.
1600
Een krijghsman wint genoegh, al wint hy niet dan
tijd.
't Was raedzaemst by verdragh,
+ en niet uit nood gegeven.
+
Mijn moeder
40 leerde my, dat ick geen' raed zou leven
+
Met vyanden, waer van men 't argste moet vermoen.
Mijn heer, ick heb uw' raed voor dees tijd niet van doen.
+
1605
Mijn meesters harte treckt na
+ alle
braeve
+ helden,
Die voor hun eere en erf zich vroom
+ ter weere
stelden.
d'Onmaetigheid van wraeck, gepleeght na Velzens dood,
En heeft hy noit bestemt,
+ noch
yemants
41 schuld vergroot.
+
Ick ken hem, als my zelf: hy mint u in 't byzonder.
1610
Hy mint my, als het blijckt, en keert het bovenste
onder.
Hy mint my averechts,
+ zijn liefde staet ons dier.
+
Wie heeft de stad vernielt, verwoest met zwaerd en vier,
En al den nacht gewoed, als wild en uitgelaeten?
+
| | | |
Wie stopt den Aemstel toe met dooden? wie de
straeten?
1615
Waer zietmen niet de vlam van dien gestighten brand?
Wat grafstee, wat autaer, wat kerck heeft 's roovers hand
Verschoont?
+ wat
heiligdom, kappellen, kloosters, nonnen
Zijn van die klaeuwen niet geschandvleckt en geschonnen?
+
Op dat ick niet en rep,
+ hoe gruwlijck de soldaet
1620
Na'et schennen martlen durf den godgewijden staet;
+
42
Daer al de volgende eeuw met laster van zal spreecken,
En dat God streng gerecht
+ te
zijner tijd wil
+ wreecken.
Dit, leider!
+ was een nacht
vol ramps vol ongevals:
+
Maer datmen d'oversten
43 wil schuiven op den hals
1625
Al wat'er is misdaen by krijgslien zonder orden,
En die door geen gezagh in toom gehouden worden,
By die gelegenheid; dat lijdt de reden niet,
+
Noch leert d'ervaerenheid,
+ en is
wel meer geschied;
Byzonder daer het hart van wraecklust was bezeten.
1630
Wie keert een' dollen leeuw, na'et breecken van zijn
keten?
Hy volght zijn' wreeden aerd, en vlieght met eenen loop,
+
En grabbelt
+ blindeling den
reedsten
+
uit den hoop.
Wanneer 't verbolgen zwaerd eens raeckt uit 's krijghsmans
scheede,
Het keert'er langsaem in, en acht gebod noch bede,
1635
Ziet vorst noch veldheer aen.
+ het zwaerd, geterght van
+
wraeck
En gramschap, vind in 't bloed des vyands zoeten smaeck.
De duisternis des nachts maeckt alle ding oock gruwelijck:
Dan schijnt het, watmen
+ daeghs
zich schaemen zou, min schuwelijck,
In dees bloed dronckenschap,
+
en blinde en dartle
+ lust,
1640
Die tot een vonxken toe al 't licht van reden
bluscht,
Van tamme
+ menschen
maeckt onredelijcke dieren.
Men moet, men wil of niet, dan 't heir den teugel vieren.
Mijn meester, doen hy eerst voor uwe vesten quam,
Wou wel bemaghtigen den muur van Amsterdam,
1645
Maer dien tot in den grond zoo schendigh
+ te
verdelgen
Was noit zijn wit,
+ en 't valt hem
bitter te verzwelgen:
+
Hoewel het krijghsrecht hem verschoont;
+ hy verreght
+niet
Het uiterst van zijn Recht, en straft noch met verdriet:
| | | |
Is tot verzachting en verschooning
+ meer genegen,
1650
Dan al te stijf te staen op 't punt van zijnen degen.
+
Verschoon
+ uw leven doch,
en gun dees eere aen my.
Ick ben met eenen dood voor al mijn leven vry.
Vertreck, en wacht u my meer tijdingen te brengen.
'k Getroost my al wat God u toelaet te gehengen.
+
| |
Gijsbreght van Aemstel. Badeloch. Broer Peter. Vlughtelingen.
Adelgund. Veenerick. Bode. Rafael.
1655
Wy gaven Vooren kort en duidelijck bescheed.
+
Ghy hoort, hoe 't krijghsvolck staet tot storremen gereed:
Waerom het noodigh waer, aleer zy 't huis besluiten
+
Van achter met een vloot ven schepen en van schuiten,
My van onnut gezin, en die geen weer en bien,
1660
t'Ontslaen,
+ en met de
bloem der mannen te voorzien,
+
Die machtigh zy
+ 't geweld des vyands af te keeren,
Het welck ons koomt aen boord
+
met storrembrugh
44 en leeren.
+
Mijn liefste, geef u scheep, al is het scheiden pijn,
't Is noodigh, Peter zelf die zal uw leidsman zijn,
1665
En dit gevlughte volck en u en uwe kinderen
Vervoeren na een plaets, daer niemant u kan hinderen.
Getroost u daer een wijl te wachten, tot dat God
Ons weer te zaemen breng, en gun een beter lot.
Helaes, wat ga ick aen?
+ wat koomt my weder over?
1670
Waer zendghe my? mijn lief, Persijn, den grooten
roover
Uw' vyand in den mond,
+ die op ons vlamt en loert
+
Uit Zwaenenburgh, daer hy des graeven vlagge voert?
45
't Verdriet hem zulck een slot en vasten burgh te derven,
+
Die ongerechte
+ gift.
46 uw zaed, uw wettige erven
47
| | | |
1675
Te blusschen
+ in haer
bloed, is al zijn wensch en wit,
+
Op dat hy onverlet volharde in
+'t nieuw bezit.
Mevrouw, zijt wel getroost, ick zal u zelf geleiden.
'k Neem oorlof
+ met een'
kus.
'k En sal van 't huis niet scheiden
Noch scheep gaen zonder u, mijn heer, mijn waerde man.
1680
Ick volgh u eer ghy 't weet.
De stroom is wijd genoegh, al stoptmen deze haven,
Een schuit ontslipt het licht.
Men
zal u hier begraeven,
Bestulpen
+ onder 't
puin. ick zie dit huis in brand.
d'Onsterfelijcke God heeft alles in zijn hand.
1685
Och of de goede God zich mijner wou erbarmen.
Mevrouw, betrouw op hem, hy kan ons wel bescharmen,
En voert zijn eigendom
+ door
water vier en vlam.
Gelijck de brand getuight van 't gloeiende Amsterdam.
't Is zijn gehengenis,
+ wie
durf zich daer in mengen?
| | | |
1690
Wanneer ons leed geschied, dan zal hy 't oock
gehengen.
Mijn lieve gemaelin, ghy stelt u 't zwaerste
+
voor.
Uw droefheid houd geen maet, 't benevelt brein geen spoor.
Nu vollegh raed, mevrouw, en laet u doch gezeggen.
+
Och moeder lief, wat raed? zy komen 't huis beleggen.
+
1695
Bewaer mijn reinigheid, mijn' maeghdelijcken staet.
Och dochter, moeders troost is krancke toeverlaet.
+
De klockhen deckt
+ vergeefs het zidderende kiecken
Voor den doortrapten vos met schaduw van haer wiecken:
Hy grijptze beide, en stroit de pluimen in den wind,
1700
En koelt zijn' lust, en ruckt de moeder van het kind.
Zult ghy dan oirzaeck zijn dat beide uw kinders sneven?
+
Ick zou om eenen man wel bey mijn kinders geven.
Beweeght
+ uw
kroost u niet, dit jongsken
48 kleen en teer?
Niet luttel, maer mijn man beweeghtme noch al meer.
1705
Wat schreitghe moeder lief? zijt ghy bedroeft om
vader?
Om vader schrey ick, kind, en u en ons te gader.
| | | |
Uw moeder keert
+ zich niet aen
u noch uwe smart.
Met smarte baerde ick 't kind, en droegh het onder 'thart.
Mijn man is 't harte zelf. 'k heb zonder hem geen leven.
1710
'k Zal u, om lief noch leedt, bezwijcken noch begeven.
+
'k Beloofde u hou en trouw te blijven tot de dood.
't Is oock getrouwigheid, wanneer men scheid uit nood.
Men scheid om beters wil, om weder te verzaemen.
+
Indien ick van hem schey, wy komen nimmer t'zaemen.
1715
Ghy scheide menighmael, en zaeght hem weer gezond.
'k En scheide noit, daer 't zoo bedroeft geschapen stond.
+
De weerhaen van de kans zeer lichtelijck kan keeren.
+
't Verkeerde noit zoo snel, of 't was om my te deeren.
1720
't Was best de kinders dan in zekerheid gebrogt.
't Was best, en hielme
+
niet de band des echts verknocht.
Een vrouw gedijt
+ tot last: zy weet
niet uit te rechten.
+
Bestelme
+ slechs
een zwaerd, ick ben bereid te vechten,
Te sterven aen de zy van mijnen vromen man.
| | | |
Ghy hebt een vrouwen hart.
Neem
eens de proef daer van.
1725
Heldinnen stonden eer als onbeweeghde posten.
+
De faem van vrouwen roemt
+ die stad en volck verlosten.
Uw moeder Baerte toont hoe veel een vrouw vermagh,
+
Wanneer zy Ysselstein verdedigt jaer en dagh.
49
Ick waerschuw u, mijn heer, eerwe overrompelt worden.
1730
De triomfeerder stelt zijn vendels
50 in slaghorden,
En d'eer van d'eersten storm
+ verguntmen
aen den Vries,
51
Die groote reedschap
+
maeckt: ons dient
+
geen tijdverlies.
Men voert de stormbrugh aen: men steeckt'er de trompetten.
't Is over
+ tijd den muur en
torens te bezetten.
1735
Al lang genoegh gemart:
+ voort, voort,
de nood die prest.
+
Gehoorzaem uwen heer, en kus hem eens voor 't lest.
Zeer gaerne, braeve
+ held, vergunme
slechs een bede,
En ruck, het is mijn wil, dit lemmer
+ uit der
scheede,
En stoot het door dees borst, en doop het in dit bloed.
1740
't Is beter dat ghy 't zelf dan Vries of Kermer
+ doet.
Als ick u heb den geest zien geven door uw wonden,
Mijn zoontje zonder hoofd, mijn dochterken geschonden,
En hoor al 't huis vervult met brand met moordgeschreeuw:
+
Zoo sterf ick noch uw vrouw,
+ geen
kinderlooze weeuw.
1745
Zoo magh mijn kind of ghy noch bey dees oogen luicken,
+
Nadien
+ ick 's levens
licht niet langer kan gebruicken.
O gruwel, Badeloch, ben ick van zulck een' aerd,
Dat ick een vrouw, en noch mijn eige, met mijn zwaerd,
| | | |
Zoo eerelijck
+ voor haer,
voor kinderen, en magen,
1750
En deze goe gemeent,
+ mijn
leven lang, gedraegen,
Vermoorden zou, gelijck een gruwelijck tyran?
Zoo
+ ben ick
langer niet uw bedgenoot, uw man:
Zoo hebt ghy onbekent dus lange my versleten,
+
En ick mijn Christendom verzaeckt, mijn' plicht vergeten.
1755
Hoe laetghe zulck een woord uw' kuischen mond ontgaen?
+
Of wiltghe, dat ick u altzaemen zal verraen,
En my aen uwe dood en schennis schuldigh maecken?
't Is tijd om weer te biên.
+ de vyanden genaecken.
+
Het godloos basterdzaed,
52 beweeght door geen misbaer,
+
1760
Dat onze nicht Klaeris van Velzen, voor 't autaer
En 't kruisbeeld, in 't gezicht haers bruidegoms, verkrachte,
En trappelde op den buick, en om den doodsnick lachte,
Zal daetlijck dezen burgh verovren al verwoed.
+
Ick zal mijn vrouw, mijn zaed,
+ zien in
malkanders bloed
1765
Versticken. Haemstee zal 't in eenen beker schincken,
En dat, zoo laeuw als 't is, den vader op doen drincken:
Op dat d'ontruste
+ geest
doorwaer
+ het
ingewand,
En pijnigh voor zijn dood het los en vlot
+ verstand.
53
Waer zijtghe dienaers? waer mijn lijfwacht? waer mijn knaepen?
1770
Brengt herwaert mijn geweer.
+
54 op
mannen, wapen, wapen.
+
Het is de jongste dagh,
+
en met dit huis gedaen.
Noch zal het wraeckeloos zoo niet te gronde gaen:
Daer moet een groot getal met ons ten hemel vaeren.
Koomt volghme, daerwe flus
+ in 't harnas
bezigh waren,
1775
In 't midden van den moord. 'k gevoel een nieuwe
kracht.
Waer wiltghe heen? u zelf verdrincken in de gracht?
De brugge brand vast af. of hebtghe voor
+ te sterven,
Zoo neem ons t'zaemen mee: hier zijn uw wettige erven,
+
De huwbaere Adelgund, d'onnoosle
+
Veenerick.
1780
Mijn hairen staen te bergh; mijn harte klopt van
schrick.
Och vader,
55 't is mijn
schuld, en weest zoo niet verbolgen.
+
| | | |
Bedaer wat. ick ga scheep. ick zal den Deken
56
volgen,
Te water en te land: hy voerme waer 't hem lust,
Of na den wilden Yr,
57 of aen de Noordsche
+ kust.
58
1785
Nu vrees ick geen gevaer, noch geen uitheemsche
+
stranden.
Ick neem verlof.
+ ick ga: ick
kus voor 't lest uw handen.
'k Gehoorsaem u, gelijck een Christe vrouwe past.
Ick schrey en klaegh vergeefs. och mannen, houd hem vast.
Mijn heer, erbarrem u, om uw bedruckte vrouwe:
1790
Zy luistert na uw' raed. zy zwijmt, zy sterft van
rouwe.
Och vader, moeder sterft. wat leider
+ gaet my aen?
't En zy ghy u bedaert, het is met haer gedaen.
Om Gods wil, geef gehoor. ghy ziet hoe zy u minnen.
Wat razerij is dit! wat onverzetbre zinnen!
1795
Men recht met jammeren noch jancken hier niet uit:
+
De traenen doen 't hem niet. de wreedheid wordt gestuit
Met dapperheid en moed. waer laet ghy u vervoeren!
+
Al 't kermen is onnut: men moet de handen roeren.
Scheep, scheep.
+ nu zijt
getroost, mijn lief, de tijd is kort.
1800
Voor 't scheiden, laetme toe dat ick mijn bede stort.
Broer Peter, bid voor my, dat God dees arme schaere
Door zijnen engel stuure, en mijnen heer bewaere.
Ghy die der vromen schild en wisse
+ toevlught
zijt,
En van den hemel af den jammerlijcken strijd
1805
Der menschen gade slaet, en ziet de steden daelen,
En wentelen,
+ en zet de heerschappijen paelen;
+
| | | |
Erbarm u over dit bedruckt
+
belegert slot:
Bescherm 't rechtvaerdigh
+
hoofd, en bergh het overschot
Der uitgeroeide stad, genoodzaeckt
+ door de baeren
1810
In lange ballingschap, op Gods gena, te vaeren.
Ghy hebt het huisgezin van Noah wel behoed,
Dat op de baeren dreef en
+
hoogen watervloed;
Doen 't water ymmer wies,
+tot daer de starren bloncken;
Doen 't hemelhoogh geberghte en alle spitzen zoncken,
1815
En al de weereld lagh in eene baere
+ zee
Gedompelt over 't hoofd,
+ en kende strand noch ree.
+
Ghy trooste door de duif die overbleve zielen. d'Olijftack zey
haer aen,
+ hoe alle watren vielen.
59
Vertroost ons desgelijx in droeve ballingschap.
1820
Ghy weet daer van de maet, en kent den lesten stap.
Uw geest
+ die blaeze in 't
zeil: uw heilige engel stiere
Het roer, en zette ons op,
+ daer elck u
vrolijck viere.
+
O Gijsbreght, zet getroost uw schouders onder 't kruis
U opgeleit van God. 't is al vergeefs dit huis
1825
Verdaedight; hadden wy 't in ons behoed
+
genomen,
't En waer met Amsterdam zoo verre noit gekomen:
Dus wederstreef niet meer uw trouwe gemaelin.
60
Verlaet uw wettigh erf, en quel u nergens in.
+
Al leit de stad verwoest, en wil daer van niet yzen:
1830
Zy zal met grooter glans uit asch en stof verrijzen:
Want d'opperste beleit
+ zijn zaecken wonderbaer.
De Hollandsche gemeent
+ zal, eer drie
honderd jaer
Verloopen, zich met maght van bondgenooten stercken,
En schoppen 't Roomsch autaer met kracht uit alle kerken,
1835
Verklaeren 't graeflijck hoofd vervallen van zijn
Recht,
En heerschen staetsgewys;
+ het welck een bits
+ gevecht,
En endeloozen krijgh en onweer
+ zal
verwecken,
Dat zich gansch Christenrijck te bloedigh aen wil trecken.
+
61
In 't midden van den twist, en 't woeden nimmer moe,
| | | |
1840
Verheft uw stad haer kroon tot aen den hemel toe,
62
En gaet door vier en ys een andre weereld vinden,
En dondert met geschut op alle vier de winden.
63
Uw afkomst
+
64
midlerwijl en zal niet onder gaen,
Maer eeuwigh adelijck en eerelijck
+ bestaen,
1845
Op sloten en in steen, en loffelijck regeeren,
En Aemstels oude naem en zal geen' roem ontbeeren:
Als uw naemhafte
+ stad haer'
Schouwburgh open doet,
En voert op 't hoogh
+ tooneel uw
daeden te gemoet
+
Den Burgemeesteren, en driemael twalef Raeden,
1850
Gezeten op uw' schild, van kruissen overlaeden.
+
65
Dus geef u haestigh scheep: 't is tijd, want zonder God
En onze hulp, 't was omgekomen
+ met dit
slot.
Ick zal u met een' mist en dicken nevel decken,
En voorgaen met mijn' glans, en 't volck een leidstar strecken,
+
1855
In 't midden van den stroom. schep moed, en wanhoop
niet,
Maer volgh gehoorzaem na het geen
+ u God gebied.
Zijn wil is, dat ghy treckt na'et vette land van Pruissen,
Daer uit het Poolsch geberght de Wijsselstroom koomt
ruisschen.
Die d'oevers rijck van vrucht genoeghelijck
+ bespoelt.
1860
Verhou u
+ daer, en wacht
tot dat de wraeck verkoelt.
Ghy zult in dit gewest een stad, Nieuw Holland, bouwen,
66
En in gezonde lucht, en weelige landouwen,
Vergeten al uw leet, en overbrogten druck;
+
Waer door uw naezaet klimt den bergh
+ op van 't
geluck.
1865
Zijt ghy dat Rafael? zijt ghy dat zelf, die beide
Tobias en zijn bruid zoo veiligh t'huis geleide?
67
| | | |
Of liever
+ die gezant des
hemels, die zoo klaer
+
Voor Moses trock, gelijck een vierige pilaer?
+
Of die den vromen Loth noch berghde eer 't vier van boven
1870
De steden stack in brand? of die den gloenden oven
Verkoelde, en brogt'er gaef
+ drie
jongelingen uit?
68
Wy volgen op uw licht. wy zien 't is Gods besluit.
Nu buigh ick my voor God, mijn lief, mijn uitverkoren:
Nu weiger ick geensins na uwen raed te hooren,
1875
En legh hier 't harnas af. hier baet geen tegenweer:
Nu God dit huis verlaet, en geldt
+ 'er zwaerd noch
speer.
Al 't volck ga voor,
+
dan 't lijck,
69 en niemant hoef te vreezen;
Ick zelf met mijn gezin zal d'allerleste wezen.
Broer Peter, 'k bid u, tast dit heiligh kruisbeeld aen,
+
1880
Dat voor mijn' oudren
+ lang heeft
op 't autaer gestaen,
En my is aenge-erft,
+ ick storte in tijd van vrede
En oorloogh menighmael hier voor mijn vierge bede,
Zoo wel des nachts als daeghs. hoort mannen, hoort na my.
Wanneermen uit den stroom en Pampus raeckt voorby,
+
1885
Zoo doet ter slincke hand in zee zich op
+ wat weiland,
Dat Marcken heet van ouds, een laegh en
+ visschers
eiland,
Het welck een klooster draeght genoemt Mariengaerd,
70
Een rijcke en oude abdy: wy zullen derrewaert
Ons spoen, voor wind voor stroom,
+
71 met
riemen
en met zeilen,
1890
En daer de vloot voorzien, en voorraed ommedeilen,
+
En leven wijder raed.
+ gaet scheep, in die gestalt
+
Gelijck ick heb belast.
+
Het scheiden van zijn land. daer alles loopt
+ verloren!
De liefde tot zijn land is yeder aengeboren.
| | | |
1895
Verdelghe stad, wy gaen, en komen nimmer weer.
Vaer wel, mijn Aemsterland: verwacht
+ een' andren
heer.
|
+bruidegom: hier: echtgenoot
+schat: kostbaarste bezit
1hoe [...] gekomen?: het vraagteken
lijkt hier eerder op een uitroep dan op een vraag van Badeloch te
duiden.
2Na dat [...] ingenomen: Gijsbreghts
verslag is in de eerste plaats tot (de niet sprekende) Arend gericht, die
als
onderbevelhebber op de hoogte moet worden gebracht van de laatste
ontwikkelingen in de militaire situatie.
+hiel ... staen: hield tegen
+opgeklept: door de noodklok
opgeroepen
3Reus: nl. Klaas van Kyten (zie de
aantekening bij vs. 242-243).
+toren [...] spitze: met een spits
bekroonde toren
4Polyfeem: de eenogige cycloop en
schapenhoeder Polyphemus in
Homerus' Odyssae.
5De toren [...] schudde: het aan het
publiek bekende stadhuis had een spitse (klokke)toren bezeten, die in 1615
was
afgebroken wegens bouwvalligheid.
+zoo dick: telkens wanneer
6Herkles knods [...] Samsons vuisten:
Hercules en Simson waren beroemde sterke figuren uit resp. de heidense en de
bijbelse geschiedenis. De reus Simson rukte o.a. de deuren en posten van de
stadspoort van Gaza met grendel en al los.
+Noorderlandsche knechten: Westfries
soldatenvolk
7stormbock: een stormram (de klassieke
aries ) was een houten balk met een ijzeren punt, die soms werd
aangevoerd in de onderste verdieping van een stormtoren, die op rollen naar
de
belegerde muur of poort werd gebracht. In de beschreven situatie wordt de
stormram echter beschermd door een schilddak (zie de aantekening bij vs.
1343-1344). Vondels publiek kende deze oude belegeringswerktuigen uit
illustraties, o.a. van de strijd der Bataven tegen de Romeinen in
Otto Vaenius' Batavorum cum
Romanis bellum (1612).
+rechten: tegen de muur
zetten
+Ons jeughd: onze (strijdbare)
jongemannen
+hoop: troep (belegeraars)
+ofze luttel hoopen: hoewel ze weinig
hoop hebben
+voor te staen: te
verdedigen
+overheid: de leden van de
magistraat
+stijven de gemeent: (men ziet hen)
meestrijden met de burgers
8Men ziet [...] mogen: de burgemeesters
en leden van de vroedschap ( Raeden, vs. 1327) hebben zich allen naar
het
bedreigde Stadhuis begeven. Ook de zeer ouden onder hen, die bij het alarm
kennelijk niet in de kerk maar in bed lagen, blijken zich in allerijl
( blootshoofd en half gekleed, vs. 1331) daarheen gespoed te hebben.
9hellebaerd [...] spiets: hellebaard,
spies en sabel (of zwaard) waren wapens van de Amsterdams schutterij.
10u: met u richt Gijsbreght zich
speciaal tot Badeloch en de haren.
11dack [...] gevoeght: soldaten - in
rijen achter elkaar om de bedieners van de stormram opgesteld - konden een
schilddak vormen door hun schilden ter bescherming boven en naast de
rammeiers
en hun ram te houden.
12dissels: een soort bijlen met een
gebogen ijzer.
13En hieuwen [...] af: de spits van de
klokketoren van het oude stadhuis (zie de aantekening bij vs. 1314) had met
een
zes- à achttal pijlers op het onderste deel van de toren gerust.
Vondel
stelt het voor dat deze nu met klokken en al ( al 't gevaert )
omgehouwen
wordt.
14ysre koppen: De hoofden der
belegeraars werden niet alleen door helmen maar ook door de ijzeren schilden
van het schilddak beschermd.
+gevoeght in orden: in gelederen
opgesteld
+zaeghtge ... om: dacht gij
15stemme: Gijsbreght heeft de hemelse
stem die hem in een visioen heeft toegesproken, kennelijk niet herkend. Het
heiligh licht (vs. 1366) dat hem leidde, lijkt hij echter wel te
hebben
geassociëerd met
Machteld van Velsen (zie vs.
1035-1036), wier preoccupaties natuurlijk door de stem werden verwoord.
+packte [...] daer: ik maakte dat ik
weg kwam
+Aenbad: volgde in trance
+gevaerlijck: met levensgevaar
+reuckeloos door wrijten: zich in
vermetele overmoed wilde verzetten
+my ... quijten: mijn taak
volvoeren
+en post: met deurpost en al
16nu [...] lover: Gijsbreght benadrukt
dat hij de boom (gesitueerd op de Oude Turfmarkt) niet heeft gebruikt als
schuilplaats, maar als geschikte uitkijkpost.
+proncken: strak voor mij uit
kijken
17Doelebrugh: Vondel suggereert dat het
om de Lange brug gaat (die o.m. van de Oude Zijde naar de Hand- en
Voetboogdoelen op het Singel leidde).
+te stillen: (diegenen) te
kalmeren
18en wou [...] brand: Gijsbreght heeft
zich willen opwerpen als een tweede Horatius Cocles, de Romeinse held die
Rome
redde door zolang in z'n eentje een brug over de Tiber te verdedigen tot
deze
achter hem was afgebroken.
+branden [...] laegen: in lichterlaaie
staan
19Middeldam: zie de aantekening bij vs.
1093-1102.
+gescheurt: (de bezetting van) ...
doorbroken
+ten besten: (gaf ik) prijs
+daer op dien: daarover verslag
uitbreng
20Doen Heemskerck [...] oogen: zie de
aantekening bij vs. 1196.
+vielt [...] zwack: op dat ogenblik te
zwak was
+helm en pluimen: de met pluimen
versierde helm
+toogh [...] aen: trok zijn
wapenuitrusting aan
+letten [...] maeckte: zien wat men
uitvoerde
21Ick volgde [...] raeckte: het nu
volgende relaas is het commentaar op hetgeen het publiek al gezien heeft in
het
tableau vivant na vs. 1072.
+even [...] bad: allen even vurig
baden
+het woên [...] kreunde:
bekommerde om het razen
22starretjes [...] scheppen: het beeld
van de sterren is binnen de astronomische kennis in Vondels tijd ouderwets:
deze leerde dat sterren zelf lichtgevende bronnen zijn. O.a. hierdoor wordt
de
bode als een oudere man getekend.
+vaert hem toe: stormt op hem af
23Beklad [...] warm: zie de aantekening
bij vs. 1200.
+quam ... boven: uitte zich
+zet [...] voet: zet zich
schrap
+En [...] medelijden: En de overwinning
trachten te behalen door zelf te lijden en met anderen mee te lijden
24Klaeris zet [...] medelijden: het
publiek zal ook gezien hebben hoe een kring van nonnen, arm in arm, voor het
altaar Gozewijn en Klaeris (op een verhoging) omringd hebben. Klaeris, met
het
gezicht naar Haemstee en haar armen naar achteren om de bisschop geslagen,
heeft hierbij ter verdediging van hem letterlijk voet by voet moeten
zetten. Mogelijk waren in de regie van het tableau vivant de nonnen
ook
al allegorisch voorgesteld als personificaties van de christelijke Deugden
(waaronder de drie goddelijke hoofddeugden) in strijd met de Ondeugden, een
verbeelding van de zg. Psychomachie. Dit had kunnen gebeuren door
middel
van attributen.
25De vyand: nl. Haemstee, de
personificatie bij uitstek van de Ondeugd.
+stond [...] zaeck: bleef verbijsterd
staan en deinsde hierdoor terug
+afkomst: afstammelinge, i.c.
dochter
+blaeckte: gloeide (van toorn)
+bemorste poock: (met bloed) besmeurde
degen
26krans [...] rood: rode en witte rozen
waren een symbool van maagdelijke martelaressen.
+verdroncken: overstroomd
+om gelastert: van
beschuldigd
27overwonnen basterd: Haemstee, geboren
uit een overspelige verbintenis van Floris V, stond als overwonnen bastaard
lager in sociale rang dan een ‘speelkind’, een bastaard die
geboren
was uit ouders die wel hadden kunnen trouwen.
+woeden ... verschoont: krijgsgeweld
... ontzien
28basterdbisschop: zie de aantekening
bij vs. 121-123.
29Haer best dede: nl. om Gozewijn te
beschermen.
30Zoo [...] decken: een verwijzing naar
offerplechtigheden in het Germaanse verleden, zoals bijvoorbeeld uitgebeeld
in
Ph. Cluverius' Germaniae
antiquae libri tres (1616).
+veegen geest: de laatste adem van de
stervende
+benaeuwde lucht: moeizaam uitgebrachte
adem
+vogel grijp: griffioen, i.c.
roofvogel
+verkore schaer: uitverkorenen
+door [...] straffeloosheid: door (de
boosheid) niet te straffen
+overheilige: zeer heilige
+schon en sloegh: sloeg
schendend
+een [...] lieflijcks: een lieflijke
geur
31Terstond kwam [...] lieflijcks:
binnen de katholieke traditie werden overblijfselen van heiligen voorgesteld
als zoet geurend.
32Beurs: bij de Beurs, over water heen
gebouwd en voorzien van galerijen (vs. 1510), moet het publiek wel eerst
gedacht hebben aan de in 1611 voltooide Beurs van Hendrick de Keyser aan de
Damsluis, die door Vondel dus als veel ouder wordt voorgesteld.
+te water uitbouwt: over het water heen
gebouwd
+Geplondert heilighdom: gewijde
voorwerpen uit de geplunderde kerk
33Grobber: Claas de Grobber heeft zich
na het in brand steken van de Nieuwe Kerk (zie vs. 1228-1229) kennelijk
vooral
beziggehouden met het veilig stellen van zijn buit.
+Bekreten en bedruckt: met beschreid en
angstig gezicht
34Mijn broeder [...] gereed: Tussen vs.
1520 en 1521 was mogelijk voorzien in een vertoning van de uitval van
Gijsbreght c.s. uit het slot. Deze zou dan door Badeloch worden
becommentarieerd.
+burghzaet: burchtbewoners
+gaet my aen: overkomt mij
+ten ende voor gestaen: tot het eind
toe verdedigd
+gewijde stede: graf in gewijde
grond
+ten [...] beledigen: zich bezighouden
met uitvallen doen
35Noch 't [...] verdedigen: zie vs.
128. Arend van Aemstel had het slot Vreeland verdedigd tegen Floris V en dit
pas opgegeven toen Gijsbreght door de Zeeuwen (die de graaf te hulp kwamen)
gevangen genomen was.
+treck ... uit: ontdoe van zijn
wapenrusting
36Myn Heer [...] leet: deze nieuwe
scène, een onderhandeling aan weerszijden van een afgebroken slotbrug
(zie vs. 1526), herinnert aan een bekende historische situatie uit de strijd
van de Bataven tegen de Romeinen. Op één van de illustraties in
het bekende boek van Vaenius (zie de aantekening bij vs. 1318) staat
Claudius Civilis zo tegenover de
Romeinse veldheer.
+schutte: (dat gij) zou
voorkomen
+verreuckeloos: zijn leven roekeloos in
de waagschaal stelt
37Is 't [...] verreuckeloos: zie voor
deze cruciale vraag van Vooren de Inleiding.
+houd ... op: verdedigt ... steunend
op
+geen hoop altoos: absoluut geen
hoop
+niet [...] rechten: geheel niets te
bereiken
+verweldight: overweldigd
+overschot: de overgebleven
bevolking
+zich [...] ga: soms van zijn gewoonte
afwijkt
+stel ... oogen: het gevaar onder ogen
ziet
+uitkomst: oplossing, uitweg
+te versagen: bang te maken
+Ghy [...] dagen: gij zult van die kant
een machtige vloot zien opdagen
38d'amirael Persijn: zie de aantekening
bij vs. 132 en 486. Als aanvoerder van een grote vloot wordt Persijn
‘admiraal’ genoemd.
+beslaegen [...] dienst: in beslag
genomen
+by: te verbinden met Wat riemen
enz. in vs. 1584
+ruckt ... by malkanderen: verzamelt
zich
+treckt ... aen: rukt op
naar
+zoo kort: op die manier spoedig
+toe moght stoppen: zou
versperren
+effen ... gewreven: even
geraakt
39'k Ontfing [...] gewreven: gezien de
aard van Gijsbreghts kwetsuur heeft Vondel het harnas dat deze tijdens de
uitval droeg (zie vs. 1774) mogelijk voorgesteld als een soort
maliënkolder.
+by verdragh: door middel van een
(vredes)verdrag
+gegeven: zich overgegeven (te
hebben)
40Mijn moeder: zie de aantekening bij
vs. 1727-1728.
+geen' [...] leven: niet in overleg zou
treden
+treckt na: is toegenegen
41yemants: i.c. van de samenzweerders
tegen de graaf.
+vergroot: groter voorgesteld dan hij
was
+averechts: op een omgekeerde,
zonderlinge manier
+staet ons dier: komt ons duur te
staan
+als [...] uitgelaeten: als een dolle
wildeman
+Op dat [...] rep: om er nog maar niet
van te spreken
42godgewijden staet: m.n.
Klaeris.
43oversten: Het onderscheid tussen
oversten en hoplieden (zie de aantekening bij vs. 262) blijkt
opnieuw uit de volgende regels. De hoplieden vormden namelijk het gezag dat
de
gewone soldaten in bedwang had moeten houden, ware het niet dat zij al
evenzeer
op plundering belust waren als hun ondergeschikten (zie de aantekening bij
vs.
468-470, waarin Egmond de hoplieden overigens wel recht op buit
toezegt).
+dat [...] niet: dat is niet
redelijk
+vlieght [...] loop: stormt niet te
stuiten vooruit
+reedsten: de eerste de beste
+Ziet ... aen: let (verschonend)
op
+geterght van: geprikkeld door
+bloed dronckenschap: bloeddorst
+verschoont: vrijpleit van
schuld
+verschooning: het geven van
pardon
+Dan [...] degen: dan koste wat het
kost zijn oorlogsrecht te handhaven
+'k Getroost [...] gehengen: ik berust
in alles wat God u (over mijn lot) laat beschikken
+te voorzien: maatregelen (ter
verdediging) te nemen
+maghtigh zy: mogelijk in staat
is
+ons [...] boord: op ons af komt
44storrembrugh: een middeleeuws
belegeringswerktuig, waarvan een illustratie in Van Gouthoevens kroniek
voorkwam. Het bestond uit een houten toren die op wielen naar de muur werd
gerold. Uit de bovenste van de drie verdiepingen kon men een valbrug op de
muur
neerlaten. Het gebruik ervan was te zien op een illustratie in Vaenius' boek
(zie de aantekening bij vs. 1318).
+wat ga ik aen: wat moet ik
beginnen
+in den mond: tegemoet; tevens: in de
macht van
+vlamt en loert: erop gespitst is ons
(slot) in vlammen te doen opgaan
45Waer zendghe [...] voert: zie voor
Persijn de aantekening bij vs. 132 en 486.
+te derven: te moeten missen
+ongerechte: onrechtmatige
46ongerechte gift: Vondel meende op
grond van een in de kroniek van Van Gouthoeven gepubliceerde schenkingsbrief
van 1285 dat Jan Persijn, de vader van Gijsbreghts huidige vijand, met enig
deel van Amsterdam begiftigd was geweest.
47wettige erven: nl. Adelgund en
Veenerick.
+onverlet volharde in: ongehinderd kan
handhaven
+zijn eigendom: de zijnen
+krancke toeverlaet: zwakke
steun
+De klockhen deckt: de kloek
beschermt
+Beweeght: gaat ter harte
48dit jongsken: Gijsbreght wijst op
Veenerick.
+bezwijcken nog begeven: op generlei
manier in de steek laten
+te verzaemen: bijeen te
komen
+geschapen stond: gesteld
was
+en hielme: als me ... hield
+niet uit te rechten: (in een gevecht)
niets te presteren
+stonden [...] posten: hielden eertijds
als onwrikbare pilaren stand
+de faem ... roemt: spreekt vol lof
over
+vermagh: tot ... in staat
is
49Uw moeder [...] dagh: Bartraert,
echtgenote van Gijsbrecht van Ysselsteyn, verdedigde in 1297, na de
gevangenneming van haar man, het slot IJsselstein meer dan een jaar lang
tegen
de troepen van Graaf Jan I. Vondel volgt Van Gouthoeven, die elders
Bertrande
van Ysselsteyn de echtgenote van Gijsbreghts vader noemde.
50vendels: militaire eenheden, gelijk
aan één of meerdere compagnieën.
51de Vries: nl. de Westfries
Claas de Grobber, die als aanvoerder
van de Friezen na Floris' dood zijn sporen had verdiend bij de bestorming
van
het het Muiderslot.
+reedschap: toebereidselen
+ons dient: wij kunnen gebruiken
+met [...] moordgeschreeuw: van
geschreeuw van moord en brand
+deze goe gemeent: dit volk
+Zoo [...] versleten: dan bent gij al
die tijd met mij omgegaan als met een vreemde
+weer te biên: ons te
verdedigen
+genaecken: komen naderbij
52basterdzaed: nl. Witte van Haemstee,
zie vs. 1086 en 1450.
+al verwoed: als een
krankzinnige
+los en vlot: uit zijn evenwicht
geraakt
53Haemsteê [...] verstand: de
voorstelling van een vader die door het drinken van het bloed van zijn
kinderen
krankzinnig wordt behoort tot een klassiek thema, dat o.a. in
Seneca's drama
Thyestes voorkomt.
54mijn geweer: i.c. schild en eventueel
helm. Harnas en zwaard draagt Gijsbreght al, zie vs. 1738 en 1774.
+de jongste dagh: (in bijbelse termen)
de dag van het Laatste Oordeel; hier: de dag van de algemene ondergang
+of hebtghe voor: indien ge van plan
bent
55vader: Badeloch spreekt haar in
razernij verkerende echtgenoot, die zich niet aan haar en zijn huwelijksband
wil storen, nu alleen aan als vader van haar kinderen.
+verbolgen: in razernij
ontstoken
56den Deken: nl. Broer Peter.
57den wilden Yr: de Ieren stonden in
Vondels tijd bekend als een ruw, wreed volk.
+Noordsche: Scandinavische
58de Noordsche kust: de onherbergzame
Scandinavische kust werd in de zeventiende eeuw alleen door mannen op
handelsreis bezocht.
+recht ... niet uit: volbrengt
niets
+daelen en wentelen: vallen en
omvergeworpen worden
+zet [...] paelen: beteugelt
tirannieën
+bedruckt: in het nauw gebrachte
+rechtvaerdigh: rechtmatige
+genoodzaeckt: dat gedwongen
wordt
+baeren ... en: golven van de
+ymmer wies: steeds hoger
werd
+gedompelt [...] hoofd: geheel
ondergedompeld
+zey haer aen: brachten hun het
nieuws
59Ghy hebt [...] vielen: vanaf vs. 1811
een verwijzing naar de bijbelse geschiedenis van Noach in Genesis
VII, 10 - VIII, 13.
+viere: dank zal zeggen en
eren
60Dus wederstreef [..] gemaelin:
Rafaël onderstreept dat Badelochs weigering om zonder haar man met haar
kinderen het slot te verlaten slechts tot doel had haar man ervan te
overtuigen
dat hij met haar mee moest gaan.
+quel [...] in: maak u nergens bezorgd
over
+d'opperste beleid: de Opperheer
bestuurt
+heerschen staetsgewys: regeren met een
Statenregering
+Dat [...] trecken: waar het hele
Christenrijk zich op zeer bloedige wijze in zal storten
61De Hollandsche [...] trecken: Vondels
publiek wist dat Rafaëls voorspelling was uitgekomen: Engeland en
Frankrijk waren bondgenoten geworden in de strijd tegen Spanje, vanaf 1578
was
het Calvinisme de officiële godsdienst geworden, in 1581 had de Staten
Generaal Philips II ( 't graeflijck hoofd, vs. 1835) als de wettige
vorst
afgezworen, waarna zij de regering in eigen handen hadden genomen.
Godsdienstige tegenstellingen tussen katholieken en protestanten speelden
niet
alleen in de strijd van de Republiek tegen Spanje, maar ook in de zg.
Dertigjarige Oorlog, waarin op enig moment bijna alle Westeuropese landen
verwikkeld waren.
62Verheft [...] toe: Rafaël
voorspelt de roemruchte ‘wapenvermeerdering’ van Amsterdam,
waarbij
keizer Maximiliaan de keizerskroon aan het Amsterdamse wapen zou
toevoegen.
63En gaet [...] winden: een verwijzing
naar de ontdekkingsreizen van de Hollanders: naar het hete Oost- en
Westindië, waar men met Portugezen, resp. Spanjaarden had moeten
strijden, en de pogingen om via de Noordoostelijke doorvaart China en
Indië te bereiken.
64uw afkomst: de families Van Aemstel
van Mijnden en Ploos van Aemstel beroemden zich erop dat zij van de Aemstels
afstamden, maar echt belangrijke figuren hadden deze niet opgebracht.
+voert ... te gemoet: vertoont
aan
+van ... overlaeden: bedekt met
65Vondel kon verwachten dat de magistraat
(bestaande uit vier burgemeesters en zesendertig vroedschapsleden) bij de
opening van de Schouwburg als eregasten aanwezig zouden zijn. Op het
stadhuis
waren de kussens op hun stoelen geborduurd met het wapen van Amsterdam, met
de
drie St. Andrieskruisen; dit was mogelijk in de Schouwburg ook zo.
Rafaël
stelt het zeventiende-eeuwse Amsterdamse wapen gelijk aan dat van de
vroegere
Aemstels.
+na het geen: naar de plaats
waarheen
+genoeghelijck: op lieflijke
wijze
66De Amsterdamse kooplieden kenden het
vruchtbare (korenrijke) hertogdom Pruisen goed. Pontanus had de mogelijkheid
geopperd dat het stadje Holland, aan de Elbe, als kolonie was gesticht door
gevluchte leden van de families Aemstel en Velsen. Naar dit gebied waren in
de
zestiende eeuw ook verschillende mennonieten uitgeweken.
+overbrogten druck: doorstane
ellende
67Zijt ghy [...] geleide: Rafaël
werd beschouwd als één der zeven hoofdengelen om Gods troon
(volgens het apocriefe bijbelboek Tobias XII, 16 en
Openbaringen VIII, 2). Broer Peter verwijst naar de
vaak
uitgebeelde geschiedenis van Tobias ( Tobias
III-XIII).
+klaer: als een helder licht
+vierige pilaer: vuurkolom
68Of liever [...] uit: vanaf vs. 1867
verwijzingen naar het optreden van een engel in de bijbelse geschiedenissen
van
resp. de uittocht uit Egypte ( Exodus XIII, 21-22),
Lots
redding voor de vernietiging van Sodom en Gomorra ( Genesis
XIX,
17-25) en de redding van de drie jongelingen uit een gloeiende oven
( Daniël III, 21-28).
+ga voor: moet eerst vertrekken
69't lijck: nl. van de gesneuvelde
Arend.
+my is aenge-erft: dat ik heb
geërfd
+uit [...] voorby: door de (IJ-)stroom
en langs Pampus is gevaren
+doet [...] op: vertoont zich ter
linderzijde in zee
70Mariëngaerd: Van Gouthoeven
noemde in verband met het Marken van ca. 1300 een abdij Mariëngaerd,
die
Vondel op dit eiland situeert.
+voor stroom: met de stroom mee
71Voor wind, voor stroom: De wind is
kennelijk (net als bij Leidens ontzet) gekeerd: eerst blies hij uit het
Noordoosten (zie vs. 1351), nu blijkbaar uit het Zuidwesten.
+voorzien [...] ommedeilen: met al het
nodige uitrusten en proviand verdelen
+leven [...] raed: nader overleg
plegen
+in die gestalt: op die
manier
|
|
vorige
