Produktie Auschwitz

Verschillende Amerikaanse universiteiten aanvaarden het schrijven van een roman, een gedichtenbundel, een essay, of het produceren of schrijven van een toneelstuk in plaats van de gewone ‘tezis’ die doorgaans geëist wordt. Aan de University of Iowa, in Iowa City, hebben Eleanor Gilroy en Louis Lager een toneelstuk geproduceerd voor het behalen van hun graad als Master of Fine Arts.

Het stuk heet: The Inmates of Auschwitz present The Merchant of Venice. Het is een vrij opmerkelijke onderneming. De titel meer dan de produktie herinnert aan ‘Marat/Sade’; de opzet is vrij oorspronkelijk.

De exterminatoren van Auschwitz bevelen een paar gevangenen om een, uiteraard door de nazi's gecensureerde, versie op te voeren van De koopman van Venetië. In het stuk wordt de klemtoon gelegd op de laagheid en inferioriteit van de joden, via de gedroomde anti-held: Shylock.

De gevangene die Shylock speelt, krijgt tegen het einde

van de eerste akt een inzinking en breekt uit in een aangrijpende monoloog tegen de Duitsers. De bewakers wapenen hun geweren, en de andere gevangenen slaan ‘Shylock’ tot moes uit vrees voor verdere représailles.

Na de pauze komt Shylock dan opnieuw op. Bloedend, bevend, nauwelijks in staat tot spreken. Men moet zijn replieken letterlijk uit hem ranselen, en het hele vertoon voor de rechter, waarbij de jood ‘slecht’ zijn moet, en zijn rasgenoten het zuivere volk van Venetië voorstellen, verloopt in een werkelijk aangrijpende, beklemmende sfeer.

Het stuk op zichzelf is niet permanent ‘intelligent’ herschreven. Het uitgangspunt zelf is al niet helemaal politiek zuiver, de beulen van Auschwitz zochten niet zo'n geraffineerde genoegens; en in de scène met de drie kandidaten die hun kistje moeten kiezen, hebben de auteurs het zich al te gemakkelijk gemaakt door de onsympathieke kandidaten in Duitse uniformen te steken (logischerwijze de enige ‘mooie’ kostumes die ter beschikking stonden - maar de nazi's zouden zulke parodie zeker niet getolereerd hebben). Ook het einde is nogal gratuit: een bewaker schiet Shylock, als het stuk afgelopen is, dood. Andere details zijn echter wel schrijnend en écht. In het begin van het stuk bijvoorbeeld, trekt de actrice die Portia speelt over haar lompen een bustehouder aan, die daarna met andere lompen gevuld wordt: zelfs het lichaam dat ze vertolkt wordt haar voor de duur van het stuk toegemeten door de beulen.